عصر کنونی را اگر عصر گردشگری و صنایع وابسته نامگذاری کنیم، چندان گزافه نگفته ایم. چرا که صنعت توریسم به عنوان سومین صنعت حال حاضر دنیا پس از نفت و خودرو، به مرور می رود تا در سال هایی نه چندان دور به عنوان امپراتور صنعت در صدر صنایع جهان قرار گیرد. برنامه ریزان ایران نیز برای دور نماندن از گردش مالی۱۰۰۰ میلیارد دلاری این صنعت، چشم انداز ۲۰ ساله گردشگری برای جذب یک و نیم درصد از گردشگران جهانی و دستیابی به ۲۵ میلیارد دلار را به عنوان مبنا هدفگذاری کرده اند. با این نگاه و در سایه بروز و ظهور شرایط رقابتی گردشگری در سبد جهانی تبلیغات و بازارهای موجود، پارادایم جدید "عصر جدید توریسم" شرایطی را به وجود آورده که براساس آن محصولات جهانگردی باید در بازارهایی با رقابت بسیار فشرده عرضه شوند و تقاضاهای پیچیده و متنوع را با قیمت های مناسب و استاندارد پاسخ گویند. در حقیقت می توان گفت که خواسته یا ناخواسته بازاری با رقابت کامل در این صنعت شکل گرفته که دولت ها و سازمان هایی می توانند در این میدان به حیات خود ادامه دهند که اولا قابلیت ها و ظرفیت های افزایش یابنده داشته باشند و ثانیا بتوانند با درک عمیق مفاهیم کیفیت و رقابت با اتخاذ مناسب ترین سیاست ها راه رشد و ترقی را هموار سازند.

تاملی بر بازارهای موجود و سیاستگذاری های انجام شده در کشورهای توریست پذیر به ویژه آن ها که در صدر سازمان جهانی جهانگردی ایستاده اند، نشان می دهد که برنامه ریزان یاد شده به خوبی از شرایط رقابتی موجود در این بازار باخبر بوده و سیاست های میانی و کلان خود را با این نگاه عینیت بخشیده اند.

سازمان ملل متحد نیز ۸ هدف را به عنوان اهداف توسعه هزاره سوم در نظر گرفته که به نظر می رسد این اهداف با اهداف توسعه پایدار در گردشگری ارتباط دارند. (MDGs) نام اختصاری اهداف توسعه هزاره سازمان ملل است که در سپتامبر سال ۲۰۰۰ معرفی شد و همه ۱۹۱ کشور عضو تعهد کردند که تا سال ۲۰۱۵ به این اهداف برسند. کارشناسان معتقدند حداقل ۳ هدف تعیین شده توسط سازمان ملل یعنی حذف کامل فقر و گرسنگی شدید، تضمین پایداری محیطی و ایجاد مشارکت جهانی برای توسعه مستقیما از سوی صنعت گردشگری حمایت می شوند. در حوزه پایداری محیطی نیز نقش توریسم شهری و ارتباط آن با دو هدف یاد شده، کاملا مستقیم و بدون واسطه ارزیابی می شود.

صاحبنظران گردشگری در دنیا، چهار فضای کلی مبتنی بر فضاهای روستایی، کوهستانی، ساحلی و شهری را برای این صنعت تبیین کرده ا ند و به نظر می رسد که سرآمد انواع این گردشگری ها و پر مشتری ترین آنها گردشگری شهری باشد. به عبارت بهتر مسافرت های شهری پله اول توسعه گردشگری بوده و ایجاد و توسعه فضاهای شهری مناسب، بازسازی فضاهای ظاهرا متروک به قصد زنده کردن جنبه های کهن جامعه از جمله آثار توسعه گردشگری شهری است. بدین منظور اکنون بسیاری از شهرها با پی بردن به آثار پایدار توسعه گردشگری، درصددند تا از ویژگی ها و امکانات خاص شهر خود سود برده و از مزایای جلب توریست شهری بهره گیرند.

از این منظر، تاثیر گردشگری بر کالبد فضاهای شهری در دو تقسیم بندی کلی

۱) گردشگری و ایجاد و توسعه فضاهای شهری مدرن و جذاب و

۲) گردشگری و احیای مجدد هویت بومی قابل مطالعه و بررسی است. این فضاها چهار ویژگی قابل قبول و متداول شهرها که شامل تراکم زیاد فیزیکی ساختار، مردم و نقش ها و گوناگونی فرهنگی اجتماعی، چند نقش گرایی اقتصادی و مرکزیت عینی در شبکه داخل شهری و منطقه ای بوده، را در بر گرفته و در یک نظام هماهنگ، سیمای روشنی مبنی بر توسعه پایدار شهری با محوریت میراث فرهنگی و گردشگری را نمایان می سازد. طوری که آثار این رخدادها در کنشگری دوسویه گردشگر میزبان نماد می یابد.

یکی از محورهای توسعه شهری پایدار ایجاد پیوند و تعامل میان ارزش های تاریخی و فرهنگی با توسعه ی کالبدی فضایی است که در ایران هنوز جایگاه شایسته خود را پیدا نکرده است. تحقق این هدف مهم نیز به عواملی چون مفهوم سازی و تدوین یک نگرش راهبردی درزمینه میراث فرهنگی، نهاد سازی در زمینه ی ایجاد تشکیلات و قوانین مناسب با نیازهای جدید و ترویج و آموزش همگانی و تقویت مشارکت عمومی و تشکل های مردمی نیاز دارد. شاید بتوان گفت که گردشگری به خصوص گردشگری شهری به گونه ای تمام فعالیت های فراغتی دیگر را باخود همراه دارد و بدین سبب برنامه ریزی و مدیریت گردشگری از امور حساس و پیچیده و چند وجهی است که توجه ویژه مدیران شهری را می طلبد. پرسش اصلی اینجاست که چه شاخص هایی سبب می شود شهر واجد خصوصیات لازم برای پذیرش گردشگر شود؟ همان گونه که بیان شد گردشگری شهری بخشی از گذران فراغت شهروندان است که موجب ارضای نیازهای فراغتی مستمر آنان در فضاهای باز درون شهر و محیط پیرامون شهر می شود. گردشگری شهری بخش جدایی ناپذیر از خدمات شهری مورد نیاز شهروندان دائم و غیر دائم شهری را تشکیل می دهد و براین اساس، درحیطه وظایف برنامه ریزی و مدیریت شهری واقع می شود.

از سوی دیگر گردشگری شهری با ارزش های محیط طبیعی و میراث فرهنگی و تاریخی هر شهر دارای ارتباط تنگاتنگی است که از این منظر توجه به استقلال به این امر در طرح های توسعه و عمران شهری ضروری می نماید. باید توجه کرد که گردشگری شهری و کیفیت و کمیت آن یکی از شاخص های مهم توسعه و عمران شهری به شمار می آید، اما در کل برای تحقق گردشگری شهری در شهرها باید گردشگاه و مجموعه های گردشگاهی درون شهری و برون شهری و حومه ای به تناسب به وجود آیند و تسهیلات و تجهیزات گردشگری نیز در یک شهربه تناسب طیف گردشگران فراهم شوند. امروزه گسترش فضاهای باز جمعی و ایجاد مراکز فراغتی به ویژه فضاهای گردشگری به یکی از اهداف برنامه ریزی فراغت تبدیل شده است که علاوه بر تامین اهداف اقتصادی و زیست محیطی، نقش موثری در تعادل بخشی به گذران فراغت و تامین سلامت جسمی و روانی جوامع دارد. گردشگری درمیان فعالیت های فراغتی از بیشترین تنوع و تحرک، از یک سو، و وسیع ترین پهنه مکانی و فضایی از سوی دیگر برخوردار است. شاید بتوان گفت که گردشگری به خصوص گردشگری شهری به گونه ای تمام فعالیت های فراغتی دیگر را باخود همراه دارد و بدین سبب برنامه ریزی و مدیریت گردشگری از امور حساس و پیچیده و چند وجهی است که توجه ویژه مدیران شهری را می طلبد.

با توجه به آنچه که در بالا به آن اشاره رفت، پرسش مهم و اساسی این است که چگونه می توان آثار تاریخی و میراث فرهنگی را در متن برنامه های توسعه و عمران شهری و منطقه ای به کار گرفت؟ به نحوی که به جای ایفای نقش میراث بتوانند به عنوان منبعی توسعه آور، زنده و هویت بخش با زندگی واقعی و جاری مردم عجین شوند؟

چندی پیش برای نهادینه سازی توسعه توریسم شهری رییس شورای اسلامی شهر تهران اعلام کرد که شورای شهر تهران قصد دارد با اجرای لایحه ساماندهی بناهای فرهنگی و تاریخی پایتخت را به یکی از شهرهای نمونه گردشگری کشورهای اسلامی بدل کند. مهندس مهدی چمران با اشاره به طرح های شورای اسلامی شهر تهران برای آماده سازی این شهر به عنوان شهر نمونه گردشگری کشورهای اسلامی گفته است: شورای اسلامی شهر تهران در حال تدارک برنامه های مفصلی درباره ارتقای سطح گردشگری در تهران است. قصد ما این است که تهران را با توجه به قدمت ۲۰۰ ساله آن به عنوان یکی از شهرهای نمونه کشور از لحاظ گردشگری بخصوص در میان کشورهای اسلامی در آوریم. وی با اشاره به برنامه های مشترکی که با سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در خصوص آماده سازی تهران انجام می دهند، گفت: مهمترین کاری که در این زمینه انجام شده است، امضای تفاهم نامه ای را با سازمان میراث فرهنگی و گردشگری است تا بتوانیم شهر تهران را به صورت یکی از شهرهای خاص گردشگری کشورهای اسلامی در آوریم.

بر اساس این تفاهم نامه که در شورای اسلامی شهر تهران نیز، به صورت تصویب نامه تدوین شده، تهران از لحاظ فرهنگی و حفظ بناهای تاریخی و آماده سازی جاذبه های گردشگری احیا می شود. شناسایی محورهای گردشگری چون خیابان های قدیمی تهران و تبدیل آن ها به محورهای پیاده یکی از راهکارهای پیش بینی شده برای ارتقای گردشگری شهری در تهران، ساماندهی بناهای تاریخی در تهران به ویژه آن دسته از بناهایی که واجد ارزش های تاریخی و فرهنگی شاخص هستند به خانه های فرهنگی و محلی برای دیدار علاقه مندان و استفاده مطلوب در زمان فراغت شهروندان از موارد اجرایی این طرح است.

به اعتقاد مهندس محمدحسن اکبرزاده ابراهیمی کارشناس ارشد مهماری و شهرسازی با توجه به سه پیامد اجتماعی و فرهنگی اقتصادی و زیست محیطی در امر گردشگری می توان از راه گردشگری شهری هویت قومی و بومی را معرفی و هنرهای سنتی و بومی و نیز ادبیات عمومی را تقویت کرد . ایجاد اشتغال و معرفی مشاغل جدید از دستاوردهای مهم پرداختن به امر گردشگری است، افزایش اشتغال سبب کاهش نابرابری های اجتماعی می شود و تعادل اقتصادی را فراهم می سازد. در حوزه زیست محیطی نیز با افزایش گردشگری می توان بهسازی شرایط زیست محیطی تقویت نهادهای مربوط به این حوزه جلب مشارکت های عمومی را که موجب حفظ اراضی کشاورزی و اراضی تحت حفاظت است را فراهم کرد.

عملکرد شهرداری تهران در مواجهه با میراث فرهنگی و گردشگری نیز به طور مطلق منبعث از نگاه های کارشناسی است. به عبارت دیگر حفظ میراث فرهنگی در کالبدهای شهری و حمایت از توسعه گردشگری شهری، دو جریانی است که در این سال ها در حوزه مدیریت شهری شاهد آن بوده ایم. پیاده راه سازی بازار تهران نمونه خوبی بر این ادعا به شمار می رود که تحقق این امر نگاه به توسعه و حفظ بازار را دگرگون کرده است. این در حالیست که در بیشتر شهرهای برخوردار از بافت های تاریخی اختلاف نظرهای زیادی میان مدیریت های سیاسی با مدیریت شهری به چشم می خورد. به نظر می رسد یکی از موانع جلوگیری از این عمل، نبود ادبیات مشترک بین میراث فرهنگی، شهرداری و وزارت مسکن در مورد بافت های فرسوده و تاریخی است. لذا برای اتخاذ سیاست گذاری های واحد باید مدیریت گردشگری شهری و بافت های تاریخی به خصوص در شهرهایی مثل تهران باید به شهرداری ها سپرده شود تا احساس مسوولیت بیشتری در میان مدیران شهری برای صیانت از بناهای تاریخی و سرمایه گذاری در صنایع گردشگری به وجود آید. این چیزی است که در نمونه های بین المللی به خوبی امتحان خود را پس داده است.