اگر چند قدمی در خاطره های پدرومادرها یا پدربزرگ و مادربزرگ هایتان عقب بروید به روزهایی می رسیدکه خانه ها حیاط بزرگ داشت و دور حیاط پر از اتاق هایی بود که بیشترشان زیرزمین هم داشتند. در بیشتر این خانه ها چند خانواده کنار هم زندگی می کردند. با گذشت زمان مردم به فکر استقلال افتادند و هر خانواده ای دلش می خواست زندگی مستقل داشته باشد. نتیجه اش هم شد خانه های یک یا دو طبقه به اصطلاح دربست. حالا دیگر لازم نیست خیلی در خاطره ها عقب بروید. همه ما خانه های حیاط دار دوران کودکی مان را به خاطر داریم.

رشد جمعیت و گرایش بشر به شهرنشینی و البته سودجویی اهالی ساختمان سازی، به تدریج کار را به جایی رساند که دیگر نه برای مردم، زندگی در خانه های مستقل با حیاط های بزرگ مقدور بود و نه برای زمین گنجاندن این همه جمعیت.

● به سوی غریبه شدن با هم

گرایش به آپارتمان سازی مثل یک ویروس مسری بین همه پخش شد و آپارتمان ها و مجتمع های مسکونی مثل قارچ در هر گوشه ای از شهر روییدند.

سالهای اول بعضی ها با زندگی در آپارتمان مخالف بودند و واحدهای کوچک درهم تنیده را شبیه قوطی کبریت می دانستند ولی همه کسانی که عاشق حیاط و حوض و باغچه بودند بالاخره به جریان آپارتمان سازی تن دادند و حیاط های کودکی و جوانی شان، جایش را به آپارتمان های بلند سپرد.

دوباره رسیدیم به نقطه اول. زندگی در خانه های مستقل در بسیاری از محله ها معنایش را از دست داده و در هر ساختمان چند یا چندین خانواده زندگی می کنند. البته یک تفاوت اساسی وجود دارد. اتاق های کنار هم و دور تا دور یک حیاط بزرگ به واحدهای روی هم چیده شده تبدیل شده اند و زندگی افقی گسترده در سطح زمین به زندگی عمودی.

یک فرق دیگرش هم این است که در آن خانه های دور تا دور، همسایه ها از حال یکدیگر خبر داشتند و در تلخی ها و شیرینی ها یار و یاور هم بودند اما حالا اگر دزد به آپارتمان طبقه بالایی بزند، طبقه پایینی به زندگی اش ادامه می دهد و اصلا کاری به کار همسایه ندارد... بگذریم.

برای این قوطی کبریت روی هم چیدن باید از شهرداری پروانه گرفت البته این پروانه با همه پروانه های دیگر فرق دارد. نه بال پریدن دارد نه احیانا زیبایی پروانه را، اما نان و آب دارد برای بعضی. البته به خاک و آهن و آجر اجازه می دهد قد بکشد و سری به سینه پر دود آسمان پایتخت بساید ولی پروانه ای برای پرواز نیست. اینجا سرزمین آپارتمان ها و ساختمان های متراکم است. پروانه ای هم اگر مانده پروانه ای است که از دل کاغذ بازی ها و با هزار دنگ و فنگ، پیله اش را باز می کند تا مجوز قد کشیدن دیوارها باشد. آپارتمان یا مجتمعی ساخته شود و هر طبقه ای یا واحدش محل سکونت خانواده ای باشد.

گرچه قوانین ساخت و ساز برای ساختمان های مختلف تجاری، اداری یا مسکونی تفاوتی ندارد و فقط نوع مجوز کاربری فرق می کند ولی شاید لازم باشد به قوانین ساخت آپارتمان های مسکونی توجه بیشتری شود چون محل زندگی به امکانات و دست کم آسایش بیشتری نیاز دارد.

● گام به گام تا رسیدن به پروانه

به سراغ مهندس سیروس قوامی رئیس صدور پروانه در معاونت شهرسازی و معماری رفتیم تاحرفهایش را درباره قوانین صدور پروانه بشنویم شاید از آپارتمان ها هم حرفی به میان بیاید.

وی در خصوص اینکه اگر کسی بخواهد پروانه ساخت بگیرد چه مراحلی را باید طی کند، می گوید: «ما از همه کسانی که برای گرفتن پروانه ساخت مراجعه می کنند یکسری مدارک کلی می گیریم که به ضوابط عمومی ساخت و ساز مربوط می شود. در گام نخست گزارش مکانیک خاک لازم است. این مسئله ای است که ستاد بحران حوادث منطقه هم مدام درباره آن به ما اخطار می دهد. بعضی از خاک ها شرایط ویژه ای دارند و ممکن است به مرور زمان نشست داشته باشند یا حرکت کنند. به هر حال پایه های ساختمان در خاک است و مکانیک خاک اهمیت ویژه ای دارد.»

رئیس صدور پروانه ساخت در ادامه می افزاید: «شرکتهایی هستند که کارشناسان ویژه ای در این زمینه دارند. مکانیک خاک توسط این شرکت ها بررسی و تایید می شود و متقاضی دریافت پروانه گزارش شرکت جزو مدارکش به شهرداری ارائه می کند و این را هم باید دانست که همه شرکتها خصوصی اند اما زیر نظر شهرداری فعالیت می کنند و کاملا مورد تاییدند. در اینجا لیست شرکتهای مورد تایید شهرداری را داریم و فقط گزارش هایی را می پذیریم که توسط شرکتهای مورد تایید تهیه شده باشد.»

قوامی با اشاره به گودبرداری یک ساختمان در خیابان ویلا که باعث ریزش ساختمان مجاور شده بود و مشکلات زیادی را برای ساکنان به بار آورد نسبت به جنس خاک آن می گوید: «این مسئله به سازه نگهبان مربوط است. زمان گودبرداری باید ساختمان های مجاور با تیرهای مایل حفاظت شوند تا چنین حادثه هایی رخ ندهد. این هم از مسائلی است که توجه ویژه ای به آن داریم و کنترل می شود. در هر مرحله از گودبرداری و فونداسیون تا همه مرحله های ساخت نظارت وجود دارد و در هر ناحیه کارشناسان مربوط، کار را کنترل می کنند. پس از پایان هر مرحله از کار، اگر تایید شهرداری و مهندسی ناظر نباشد کارفرما نمی تواند مرحله بعدی کار را آغاز کند.»

● پله ها و مبحث ۱۹

وی یکی از مشکل هایی که در بسیاری از آپارتمان های مسکونی، ساکنان را به ویژه در زمان اسباب کشی دچار دردسر می کند عرض کم راه پله ها و نامناسب بودن آنها می داند و ادامه می دهد «اخیرا بخشنامه ای داشته ایم که در آن به کنترل ابعاد پله ها تاکید شده. متاسفانه در بسیاری از طرح ها به این مسئله توجه نمی شود. در حالی که عرض راه پله و مساحت پاگردها باید متناسب با تعداد واحدهای هر طبقه، مساحت بنا و مهمتر از همه عبور و مرور ساکنان باش. طبق بخشنامه جدید از این پس در همه نقشه ها ابعاد راه پله ها به طور ویژه کنترل خواهد شد.»

رئیس صدور پروانه ساخت همچنین در خصوص مقررات مبحث ۱۹ عنوان می کند: «مبحث ۱۹بیشتر به مسائل برودتی، حرارتی و عایق های صوتی مربوط می شود و این روزها بسیار مورد تاکید است. ما هم به شکل کلی به همه ساختمان سازها اعلام می کنیم که رعایت کنند. تبلیغ های زیادی هم انجام می شود ولی کنترلی بر اجرای آن نداریم. اگر مقررات مبحث ۱۹ در ساخت و ساز رعایت شود هم در مصرف انرژی صرفه جویی خواهد شد و هم ساکنان ساختمان ها با آرامش و آسایش بیشتری زندگی می کنند».

قوامی عدم کنترل بر اجرای مقررات را اجرایی نشدن مبحث ۱۹ نمی داند وخاطرنشان می کند: «عدم کنترل بر اجرای مقررات دست ما نیست. مقررات را اعلام می کنیم ولی اجرایی نشدن آن باعث صادر نشدن پروانه نمی شود. قانونی برای کنترل اجرایی موارد مبحث ۱۹ وجود ندارد.»

وی کنترل لازم را در مراحل ساخت مشکل می داند و می افزاید: «کنترل عایق های صوتی، حرارتی کاری نیست که در مرحله پایانی انجام شود. برعکس نیاز به نظارت در همه مراحل دارد. از فونداسیون تا نما باید نظارت انجام شود. در همه مراحل ساخت باید کنترل وجود داشته باشد. بازدیدهای زیادی لازم است. با چند بازدید کوتاه و در چند مرحله نمی شود اجرای این مقررات را تایید کرد. به همین دلیل هم تاکنون قانونی برای نظارت بر اجرای این مقررات تصویب نشده است.»

● راه دانستن در آپارتمان نشینی

آپارتمان نشینی تابع قوانین و مقرراتی است که با پروانه گرفتن و ساخته شدن ساختمان و آمدن ساکنان، قابلیت اجرا پیدا می کند. بهتر است بدانیم که نخستین بار در اسفند ۱۳۴۳ قانون تملک آپارتمان ها تصویب شد و مالکان و ساکنان مجتمع های آپارتمانی، موظف به رعایت آن شدند. این قانون در سال ۱۳۶۷ اصلاح شد. دانستن مفاد آیین نامه اجرایی آن برای آپارتمان نشینان ضروری است.

گاهی بین ساکنان آپارتمان، اختلافاتی بر سر استفاده از فضاهای عمومی ساختمان پیش می آید. اینکه چه قسمت هایی برای استفاده عمومی و چه قسمت هایی اختصاصی است.

اگر نخستین ماده از قانون تملک آپارتمان ها را بخوانیم، درباره مواد دیگر اختلافی باقی نمی ماند.