«کیست که حتی یک بار هنگامی که از مترو به هوای آزاد آمده و قدم به آفتاب درخشان گذاشته، از خود بی خود نشده باشد؟ در صورتی که خورشید همین چند دقیقه پیش که پایین می رفت، به همین روشنی می درخشید. چه زود هوای جهان بالا را فراموش کرد، و جهان نیز به نوبه خود، او را به همین زودی فراموش کرد.» (والتر بنیامین ـ خیابان یک طرفه)

مدرنیته با همه کامیابی ها و شکست هایش، در تجسّد یافته ترین شکل خود یعنی شهر بروز و ظهور می یابد. شهر در واقع کالبد مدرنیته است؛ محیطی است که به تعبیر "مارشال برمن" ماجرا، قدرت ، شادی، رشد و دگرگونی مدرنیته را در خود انعکاس می دهد.برمن در کتاب "تجربه مدرنیته" خود سعی دارد نشان دهد که مدرنیته در شهر تجربه می شود.

اساساً او مدرن بودن را تجربه زندگی شخصی و اجتماعی می داند که به مثابه گردابی عظیم، آدمی را با این واقعیت روبرو می سازد که بشر و جهان، پیوسته در حال فروپاشی و تجدید حیات و آمیخته به رنج و عذاب و تناقض و ابهام است؛ و چون محل بروز و ظهور رنج ها و عذاب ها، تناقضات و ابهام های مدرنیته در شهرهایی است که انسانها هر روز آن را تجربه می کنند، شناخت و فهم مدرنیته به مثابه یک تجربه، مستلزم شناخت اجزا و عناصر زیست شهری است؛عناصری همچون خیابان،کافه،مترو،پاساژو...... . این عناصرجزئی، میانجی­های شناخت امرکلی بنام "شهر"اند.فلسفه هگل به مامی آموزد که هرکلی ازطریق شناخت اجزایش فهمیده می شود.

مترو در دنیای جدید تنها جایی است که شما را به دهان زمین می کشاند.زمین در طول تاریخ وباآموزه های جادویی، اسطوره ای ودینی وضعیتی رمزگون داشته است. مردگان و هر آنچه که پنهان است ، همچون گنج ، مهم ترین سازندگان این رمز گونگی بودند.رابطه انسان با زمین یا برای پنهان ساختن چیزهای ارزشمند بوده است؛ همچون مردگان و اشیای گران قیمت؛ و یا برای آشکار ساختن چیزهای ارزشمند؛ همچون گنج، آب و حتی درختان و میوه ها. به عبارتی دیگر زمین همواره معنایی دوگانه داشته است؛ خوشی و ناخوشی. ولی همواره و در هر حال نشانه ای واحد را می ساخته که همان رمزگون بودن آن است.

مترو، تلاشی است برای عرفی ساختن زمین. به عبارت دیگر، زمین با مترو رمززدایی می شود؛ همانگونه که آسمان با جت و هواپیما.

مسافرمترو ومقنی تجربه گران مدرن وسنتی درون زمین اند.شاید "یادمرگ" مفهوم مانوس با درون زمین برای تجربه گرمدرن جای خودرابه "سرعت"، داده باشداماهردو یک اشتراک تاریخی دارند:کار. درواقع،درگوشه هایی دورافتاده ازهم درتاریخ،هردودرزیرزمین و برخوردار ازابزارتولید "ازخودبیگانگی" را درمیان خودنابرابرتقسیم می کنند.

بی شک آن پله های پر تعدادوآن هوای دلپذیر به همراه معماری پر از سنگ فضای ایستگاه مترو، خالق ایماژی است متفاوت از ایماژ های چاهی که یک مقنی هنگامی که فانوسش را می چرخاند، درک می کند. با نگاه "بودلری" مدرنیته چیزی نیست جزهمین تغییرایماژها وتوصیف ایماژها درواقع روایت " تاریخ" است.

در فضای مترو هر چیزی قابل دیدن است ـ حتی جزیی ترین کالاها ـ به غیر از دیدن آن چیزی که اززمین انتظارمی رود؛خاک.همه چیزبارنگ مدرنیته پوشیده شده است. به تعبیری دیگر دستکاری سوژه،طبیعت را"غیب" کرده است. آیا روزی می رسد که در درون دریا هر چیزی بتوان یافت غیر از آب؟

در شهر، سوژه یاانسان کاملاً از طبیعت یاابژه جدا شده و زندگی مصنوعی را دنبال می کند. درزندگی مصنوعی یا به تعبیرآدورنو"طبیعت ثانوی" ، مقوله بندی ذهن وعقل جدید(مقولات شناختی کانت) به صحنه زندگی هرروزه تداخل داشته است.زیست جدید نیزمتاثرازانتزاع فلسفه، انباشته شده است ازمقولات عینی ؛ مقولاتی که درتجسدانضمامی شان به هیات جعبه های یک پازل اند. کارانسان درشهرحرکت ازجعبه به جعبه ای دیگرازطریق جعبه ای متحرک است؛ جعبه هایی در مسیر آسمان یا در دل زمین. بااین منطق ،مترو یکی ازمهمترین مقولات عینی نوین است.

فضای مترو شالوده ذهنی انسان جدید را نسبت به زمین می شکند. درون زمین جایی می شود همچون روی زمین، داخل خانه ها و ادارات. جایی می شود همچون همه جا و این همان "کلیت" نظم جدید است. کلیتی که مدرنیزاسیون با تمام بی رحمی و قدرت ،برای رفاه متعلقاتش، ساخته است.

دیواره های روسپی مترو که هر روز به رنگی در می آید و از محصولی ستایش می کند، نیاز به مصرف راتاعمیق ترین لایه های زمین کشانده اند، گویی به نظر می رسد که دیگر جایی را نمی توان یافت که به تعبیر "هابرماس"،غیر دموکراتیک ترین اشکال ارتباطی یعنی "تبلیغات" را ندید.

خزنده اعظم، یعنی قطار برقی، آن وقت که می رسد، همه به استقبال اش می روند. زنی جیغ نمی زند و مردی فرار نمی کند. به درون شکم مار، سر خوشانه می روندو همچون طعمه ماری عظیم، بلعیده می شوند. آنها در تکنولوژی و نظم جدید بلعیده می شوند.

مسافران ،زود جابه جا می شوند تا به نقش خود در ساختار هر چه بهتر عمل کنند و یا بهتر بگوییم: بلعیده شوند. هنگامی که ترافیک و شلوغی روی زمین، بلعیدگی را دچار اختلال می کند همه دست به دامن مارمسافربردرزیرزمین می شوند.

شهر دیگر افقی رشد پیدا نمی کند. شهرهای امروزین عمودی اند. از بالاترین نقطه آسمان تا زیرزمین در اختیار شهر است. به تعبیر "بودریار"، همه چیز به زیر بنایی غرق در نور و انرژی مصنوعی بدل شده است.

این تحول در زندگی امروز با کمک بزرگراه ها و مترو که رفت و آمد بهتر را امکان پذیر می سازند، ادامه می یابد. به کمک بزرگراه و مترو می توان بدون تماس با شالوده های شهر از آن عبور کرد. اکنون می توان در چند دقیقه از ری به میرداماد رفت و از محلات مختلف عبور کرد بی آنکه آنها را دید.

درمترو و آن پایین، جهان یک رنگ است. ایستگاه پایین شهر با بالای شهر تفاوت عمده ای ندارد و همه چیز مثل هم است. در حقیقت، واقعیت انضمامی بیرون در ایستگاه مترو محو می شود و فاصله طبقاتی به نظر نمی رسد. تمایز، با چند پله که ما را به زیرزمین می برد، ناپدید می شود.

اگر بلوارهای جدید چشمگیرترین ابداع و ابتکار شهری قرن نوزدهمی باشند، مترو، نماینده قرن بیستمی این اتفاق است. بلوارها به مثابه لوله هایی بودند که نقاط مختلف شهر را به یکدیگر متصل می ساختند و همه چیز را منتقل می کردند: فرهنگ، پول، فقر و... . به عبارت دیگر شهر به وسیله بلوارها متعلق به همه شد و حصارها شکست.مترو، لوله های زیرکار است، که وقتی پر می شود، با فشار زیاد آدمیان را به بیرون پرت می کند. گدایان و کارگران را به محل های کار خود ، مناطق مرفه نشین یا بیرون از شهر و کارمندان را به مرکز شهر می رساند.

در واقع شبکه های حمل و نقل سازمان فضایی شهر را صورت بندی می کنند. توزیع مشاغل به طور عمده به قابلیت دسترسی و لذا به حمل و نقل بستگی دارد. وسایل حمل و نقلی همچون مترو رابطه میان محل سکونت و محل کار را تغییر داده اند و امکان دورافتادگی این دو را فراهم ساخته اند.

مترو همچون هر وسیله نقلیه دیگری، شهرنشینی را به افزایش تحرک روزانه، متصل می کند و به همین خاطر است که پس از خانه و غذا، هزینه های حمل و نقل سومین مسأله عمده خانواده های شهرنشین است.

تهران بیش از آنکه به سبب داشتن نرینگی هایش همچون برج آزادی و میلاد از دیگر شهرهای ایران متمایز باشد، حفره ای به نام مترو به آن تمایز بخشیده است.

در واقع، تهران با حفرة منحصر به فردش "دیگری" می شود (شهرستان ـ تهران) و خود را تبدیل به وضعیت آرمانی یا اسطوره ای می کند. تهران تنهاشهری است درایران که مدرنیزاسیون هم به آن وجوه نرینگی ومردانه بخشیده است وهم وجوه زنانه ؛ودرواقع نه زنانه است ونه مردانه.تهران همچون هرکلانشهردیگری "بی جنسیت" است،برای همین برای همه جذاب ووسوسه انگیز است.همه می خواهند درتهران یا تهرانی باشند.

امروزه برخلاف مدرنیته متقدم همه چیزبه وضعیت "نبودن" یاخالی بودن به تعبیرلاکان حفره – نزدیک می شود؛حفره ای که همه درتلاش اندآن را پرکنند.

اولین باری که سوارمترو شدم، احساس کردم که درشهری مدرن زندگی می کنم، احساسی که در دفعه های بعد از بین رفت و درست یک باردرمترو بود که به این نتیجه رسیدم که ایران مدرن نمی شود.

ایستگاه متروبا طراحی داخلی اش، نوروتبلیغاتش وبیش ازهمه باسرعت وراحتی قطار زیر زمینی اش خود را به من ـ در اولین مواجهه ـ در هیبت پیشرفت وخشنودی نمایاند وبا هجوم آدم ها برای سوارشدنش، بوی نامطبوع فضای داخل کابین های قطارش، با بلند بلند صحبت کردن های مسافرانش به هنگام موبایل و ازهمه مهم تربا تکراری شدنش، حس عقب ماندگی وتنفررا تداعی کرد.

شهر با میانجی هایی همچون مترو، خالق حس عشق و تنفر نسبت به مدرنیته و انباشته از تناقضات و تعارضات است. مترو همچون هر نشانه مدرنیستی، ابژه ای تنفربرانگیزاست که نمی توان بدون آن زندگی کرد.