نزاع که در گیرد چه در خانه یا خیابان، میان همسالان و دوستان، بر سر زمین و آب کشاورزی ، در مقیاس کوچک آن بالاخره ، ریش سفیدی وارد معرکه خواهد شد و دو طرف ماجرا را بر سر سفره آشتی و مهربانی می نشاند. در مقیاس بزرگ هم کار به محکمه و دادگاه می کشد؛ در این حالت قاضی ادعای طرفین را در ترازوی قضاوت می گذارد و با ضربه چکش حکم نهایی را صادر می کند.

اما در این میان نزاع هایی بوده و هست که گاهی به رنگ خون درمی آید بی آن که حرمت ریش سفید مانع آن شود یا قاضی حکم آخر را انشاء کند. این دسته از نزاع ها به علت علل سیاه جرم رخ می دهد. علل سیاه جرم چیست؟ «وقتی ارتباط بر اساس ارتباط مجرمانه صورت می گیرد اگر منجر به اختلاف و نزاع شود، علت آن را سیاه می نامند.»

این را سعید خراطها، پژوهشگر حوزه اجتماعی و استاد دانشگاه شهید مطهری به «جام جم» می گوید.

تلاش برای کاهش، اما...

حقوقدانان و جامعه شناسان بسیاری به ریشه یابی نزاع پرداخته اند؛ تنها و تنها به این امید که قبل از وقوع حادثه پیشگیری کنند.

با این تدابیر هنوز هم آمار نزاع بی وقفه سیر صعودی می پیماید. ۵۲۸ هزار و ۸۵۴ مورد، آخرین آمار سازمان پزشکی قانونی کشور از نزاع در ده ماه نخست سال گذشته است. از این میزان ۳۷۲ هزار و ۸۳۹ نفر مردها و ۱۵۶ هزار و ۱۵ نفر زنان را شامل می شود.

جالب این که در تیر ماه با ۶۳ هزار و ۵۴۸ مورد بیشترین مورد نزاع ثبت شده است. البته این آمار تنها شامل مواردی است که از طریق نهادهای ذی صلاح به این سازمان ارجاع داده شده است و شامل مواردی که به صورت ریش سفیدی حل و فصل می شود، نخواهد شد.

نزاع ها و درگیری هایی که به علل سیاه جرم رخ می دهند، هیچ گاه و در هیچ مرجعی ثبت و قضاوت نخواهند شد. این نوع نزاع از دید ناظران قانونی مخفی است.

تعریف کلی نزاع و علل سیاه جرم

برای تعریف نزاع به طور کلی چنین تعریفی ارائه شده است: «کنشی است به قصد آسیب رساندن؛ اعم از بدنی یا روانی که به شخص یا گروهی دیگر صورت می گیرد. اساسا می توان نزاع را گونه ای از پرخاش دانست که در آن طرفین درگیر در وهله نخست افرادی انسانی هستند.

اگر چه ممکن است درخلال آن اشیا یا جانوران نیز آسیب ببینند.» در بررسی علل سیاه جرم هم می توان چنین تعریفی ارائه داد: «منظور از علل سیاه جرم، علل و عواملی هستند که از نظر مقام های قضایی و همین طور کارکنان کلانتری ها از فرآیند تعقیب، بازجویی و همین طور قضاوت دور مانده و طرفین دعوا یا نزاع و درگیری این علل را به دلیل غیرموجه و غیرقانونی بودن آن مطرح نمی کنند.» بنابراین علل سیاه، عللی است که در برابر قانون سانسور، قلب یا جعل شده است.

روابط انحرافی، یک عامل سیاه

چگونه این همه مسائل مختلف در موضوع نزاع کنترل شده اند، اما آمار نزاع همچنان روبه فزونی است؟ سعید خراطها با طرح این پرسش در باره عوامل موثر بر نزاع و درگیری به روابط انحرافی اشاره می کند و می گوید: روابط انحرافی از جمله عوامل سیاه محسوب می شود و چون علت اصلی آن انحرافی است و مشخص نمی شود، بنابراین، علت سیاه باقی می ماند.

روابط انحرافی در مجموع به روابط درون گروهی انحرافی اطلاق می شود که در نوع خود قوانین و قواعدی بر این گروه ها نیز حاکم است و خروج و تخطی از این قوانین و قواعد در نهایت موجب بروز اختلاف ها و گاهی موجب بروز نزاع و درگیری می شود.

به عنوان مثال می توان به درگیری هایی که به علت رعایت نشدن قوانین نانوشته در روابط انحرافی (نظیر خرید و فروش مواد مخدر) که میان طرفین به وجود می آید، اشاره کرد.

خراطها که به پیشنهاد معاونت اجتماعی و ارشاد ناجا و اداره کل مطالعات اجتماعی درباره نزاع پژوهش میدانی انجام داده است، به چند مورد از علل سیاه جرم اشاره می کند و می گوید: اختلافات حاصل از روابط انحرافی در حوزه های مختلف مثل اختلافات مالی حاصل از خرید و فروش مواد مخدر، تقسیم مال بعد از سرقت، میزان مسئولیت پذیری در کلاهبرداری، اختلاف حساب های روسپی ها، سرقت روسپی ها از منزل، درگیری متکدیان بر سر مکان تکدی، فروش مشروبات الکلی تقلبی و... همه از جمله علل سیاه جرم است.

این را هم باید افزود در میان گروه هایی که بر اساس روابط انحرافی قوام و شکل گرفته اند، حمل سلاح بویژه از نوع سرد آن امری مرسوم و رایج است و این خود به نزاع ها رنگ خونین می دهد.

قانون غیرنافذ و حوزه ای بی دفاع!

این پژوهشگر درباره ابزارهای قانونی برای کنترل یا پیشگیری عوامل سیاه جرم می گوید: طرح شکایت از این اختلافات به این دلیل که بر اساس ارتباط انحرافی شکل گرفته است، قابل طرح نیست .

وی تصریح می کند: نافذ نبودن قانون در این حوزه ها باعث می شود این حوزه بی دفاع بماند. بنابراین فراوانی روابط انحرافی در سطح جامعه و شیوع این آسیب های اجتماعی رو به فزونی می رود. این مسأله موجب سردرگمی کارشناسان و مسئولان قانونگذار می شود.

یک حقوقدان درباره نزاع های ناشی از جرم سیاه می گوید: متاسفانه کار آماری یا حتی پژوهشی چندانی در این حوزه انجام نشده است.

بدون آمار و داده های علمی هم نمی توان برای پیشگیری از وقوع بزه برنامه ریزی کرد. البته او به این مورد هم اشاره می کند که برخی نهادهای رسمی حتی از علنی کردن آمار برخی جرایم که علل سیاه هم ندارند به دلایل مختلف امتناع می کنند.

در حالی که ارائه آمار علاوه بر آگاهی مردم می تواند به نوعی، سیستم امنیتی جامعه را در برابر حوادث افزایش دهد.

شناسایی دشوار است

به دلیل این که بیشتر درگیری هایی که در درون گروه های انحرافی رخ می دهد به مراجع قضایی ارجاع نمی شود و طرفین درگیر از عواقب و پیامدهای آن به دلیل نوع و علت درگیری از مراجعه به مراجع قانونی پرهیز می کنند، از این روی علت های این نوع نزاع در فرآیند قضایی همچنان مخفی و سیاه می ماند لذا شناسایی میزان اثرگذاری این گونه علل بر بروز نزاع و درگیری کار دشواری بوده و مستلزم کارهای پژوهشی پیچیده و میدانی است.

خراطها با تاکید بر غیر قابل مهار بودن نزاع هایی که دلایل سیاه دارد، می گوید: چون بخش وسیعی از نزاع ها و جرم ها دلایل سیاه دارد، اما به دلیل غیرنافذ بودن قانون در این موارد مهار کردنی نیست. حتی در صورتی که علل سیاه جرم کشف و پرونده آن در دادگاه گشوده شود در بسیاری از موارد دو طرف نزاع بزهکار خواهند بود.

ولگردان و مصرف کنندگان مشروب در صدر

همان گونه که اشاره شد دلایل و عوامل زیادی برای سیاه جرم وجود دارد. بر اساس پژوهشی که در سطح تهران انجام شده و میزان آن را در بروز نزاع بررسی کرده است روابطی همچون مواد مخدری، جنسی، مالی انحرافی (قمار و کلاهبرداری)، ولگردان، سارقان و مصرف کنندگان مشروبات الکلی قابل مشاهده است.

در این میان، اختلاف های درون گروهی ولگردان و مصرف کنندگان مشروبات الکلی بازتاب و نمود قضایی نسبتا بیشتری داشته که این امر ، مشهود و قابل تشخیص بودن حاکمیت روابط انحرافی بر این دو رابطه است.

نگرانی اجتماعی

نزاع ها علاوه بر این که آثار منفی بر دو طرف درگیر بر جای می گذارد، دارای پیامدهای ناگواری بر محیط پیرامون و اجتماع است.

همچنان که افزایش روز افزون نزاع و درگیری موجب نگرانی های اجتماعی در زمینه ترویج رفتار خشونت بار در جامعه می شود علاوه بر آن احساس کاهش امنیت اجتماعی و برهم خوردن نظم اجتماعی را موجب خواهد شد که در نتیجه فرسایش سرمایه اجتماعی را به دنبال خواهد داشت.

نزاع و درگیری در سطح جامعه یکی از نمونه های نقض نظم و انضباط اجتماعی است و به عنوان یک ناهنجاری در سطح جامعه امروز وجود دارد. اگر کمی دقیق به این موضوع نگریسته شود در خواهیم یافت این پدیده سطوح متفاوتی دارد.

راه های پیشنهادی، اما کلی

خراطها درباره راهکارهای موثر در کاهش نزاع بویژه آن دسته از نزاع هایی که علل سیاه دارد، می گوید: برای هرکدام از جلوه ها و شیوه های نزاع و درگیری، یک راهکار ویژه نیاز است که باید روی آن بررسی صورت گیرد و نمی توان برای تمام نزاع ها نسخه های یکسان پیچید.

این استاد جمعیت شناسی در ادامه توضیح می دهد: با توجه به این که بسیاری از علل بروز نزاع و درگیری و همچنین راهکارهای مورد نظر به ساختار کلان اجتماعی بازمی گردد، بنابراین نیاز است اصلاحاتی در ساختارهای کلان انجام شود.

در ادامه باید ساختارهای قانونی، اجرایی و قانونگذاری نیز اصلاح شود. در یک پژوهش دیگر که در شهرستان کرج انجام شده است، صاحب نظران و اندیشمندان پرسش شونده درخصوص ارائه راهکارهایی برای کاهش این پدیده در سطح جامعه، این پیشنهادها را ارائه داده اند: کارهای فرهنگی و فرهنگسازی، توجه به مقوله های آموزشی، فعال کردن تشکل های مردم نهاد، استفاده از نظریات کارشناسان علوم رفتاری و اجتماعی در این زمینه، تغییر روند تولیدات رادیویی و تلویزیونی صدا و سیما، ریشه یابی علل این پدیده و گسترش عدالت اجتماعی و فقرزدایی.

با توجه به تمام این موارد و همچنین روند رو به رشد نزاع و درگیری، توجه و کنترل نزاع هایی که علت سیاه دارد امری اجتناب ناپذیراست. در غیر این صورت، آثار ناامنی در جامعه به طور عام و در خانواده به طور خاص جلوه و بروز بیشتری می یابد.

آمار، بی آمار

البته در ادبیات حقوقی به جای آمار علل سیاه جرم از عبارت نرخ سیاه استفاده می شود. این نرخ مواردی از جرم و بزه را در بر می گیرد که کشف نمی شوند البته نرخ سیاه شامل تمامی موارد مجرمانه است که هیچ گاه کشف و ثبت نمی شود. افزایش فقر، بیکاری و تورم ازجمله عوامل مهم و موثر در رشد جرایم و نزاع به شمار می رود.

ناامیدی نسبت به حل مشکل از طریق مراجع تعیین شده نیز به دلیل طولانی بودن روند دادرسی عاملی است که دو طرف درگیر به نزاع روی بیاورند. روشن است نمی توان برای نزاع های ناشی از روابط انحرافی آماری ارائه داد چون آنها هیچ نشان یا پرونده ای در دادگاه و... ندارند؛ در بیشتر موارد هم طرفین در پستوهای تاریک شهر و اجتماع به حساب همدیگر می رسند.

شاید هم اکنون پشت این دیوار یا در کوچه ای بن بست و تاریک، دو سارق، قاچاقچی، معتاد و روسپی به حساب و کتاب سرشان گرم است!

نمودار نرخ سیاه در جامعه روی چه عددی است؟ چه نهادی باید این نمودار را ترسیم بکند و این که چه باید کرد؟

سامان عابری‌