اولین شهردارهای تهران

گذرهای تنگ و کوچه های پرپیچ و خم تهران قدیم در داخل حصار صفوی همیشه مورد شکایت جهانگردان و اروپاییان و البته خود اهالی تهران بود. گرد و خاک، جمع شدن زباله در زمین های بایر، بوی تعفنی لجن جوی ها از جمله نارضایتی ها بود. از اواسط دوره ناصری رسیدگی به امور شهری، در قالب اداره ای مستقل به نام احتسابیه مورد توجه قرار گرفت؛ احستابیه هم امور نظیمه را برعهده داشت، هم بلدیه. در واقع اداره همه نوع کاری از مسوولیت های احتسابیه به شمار می رفت از نظارت بر قیمت و توزیع نان و گوشت تا جمع آوری زباله، برقراری امنیت و نظم شهر. داریوش شهبازی، مورخ معاصر، به شرح و ذکر شهرداران معروف تهران پرداخته است که ذکر آن خالی از لطف نیست.

میرزاعباس خان مهندس باشی ملقب به مشارالدوله فرزند میرزارضا و از دانش آموختگان اولیه اروپا بود که بعد از اولین سفر ناصرالدین شاه به فرنگ، وی به عنوان نخستین شهردار تهران تعیین شد. او در سال ۱۳۰۲

هـ . ق به ریاست احتساب شهر تهران انتخاب شد و در سال ۱۳۵۵ هـ .ق درگذشت.

میرزاآقای اصفهانی ملقب به اسلامبولی، اعتمادالملک بود. او در دوره اول مجلس نماینده بود که مدتی نیز به رییس شهرداری تهران منصوب شد.

دکتر خلیل خان اعلم الدوله ثقیفی، تحصیلکرده فرانسه به عنوان اولین شهردار در ساختمان بلدیه تهران در خیابان بوذرجمهری سابق انتخاب شد. عبارت «بلدیه طهران» بر تابلویی به طول یک متر در بالای در ورودی ساختمان مذکور نصب شد. اعلم الدوله از سال ۱۲۸۵ تا ۱۲۹۵ هـ . ش شهردار تهران بود.

ابراهیم خان ملقب به یمین السلطنه، متولد رضاییه از سال ۱۲۹۲ تا ۱۲۹۹ خورشیدی رییس بلدیه تهران بود.

سیدضیاءالدین طباطبایی یکی از عوامل کودتای ۱۲۹۹ که به نخست وزیری رسید و بعد به وسیله احمدشاه عزل شد به مدت چند ماه ریاست بلدیه را بر عهده داشت که پس از وی موسیو گاسپارایپکان از سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۲ شهردار تهران شد.

کریم آقابوذرجمهری، می گویند مشهورترین و موثرترین شهرداری بود که تهران قدیم به خود دیده است. وی از سال ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ خورشیدی شهردار تهران بود. بوذرجمهری در نوسازی شهر تهران، خیابان کشی و ساختمان عمارت زحمات زیادی را متحمل شد او همچنین عوارض جدید را وضع و مالیات خودروها و کالسکه ها و سایر عوارض شهری را لغو کرد. اداره خیریه، مریضخانه بلدیه و دارالمجانین و آتش نشانی را تاسیس کرد و خیابان های تهران را آسفالت کرد. رضاخان به پاس فعالیت های کریم آقابوذرجمهری پس از کناره گیری اش یکی از خیابان های بزرگ پایتخت را که از جلو بازار عبور می کرد، به نام وی نام گذاری کرد که اکنون به خیابان ۱۵خرداد تغییر نام داده است. او سرانجام به دلیل کار زیاد سخت بیمار شد و به اروپا رفت و پس از بهبودی به وطن بازگشت.

سرهنگ فضل الله بهرامی، به دنبال برکناری بوذرجمهری در سال ۱۳۱۲ هـ .ش کفیل شهرداری تهران شد.

تیمسار حسین قلی هوشمند، از سال ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۷ خورشیدی شهردار شد که با دسیسه مختاری، رییس شهربانی وقت، متهم می شود که قسمتی از درخت های خیابان منیریه را بریده و هیزم آن را به خانه اش برده است. به همین دلیل زندانی و از کار بی کار شد.

میرزاقاسم خان صوراسرافیل تبریزی نوه شیخ محمدباقر مجتهد که در سال ۱۲۷۳ مدیر مسوول روزنامه صوراسرافیل بود، از سال ۱۳۱۷ تا ۱۳۱۹ خورشیدی به ریاست شهرداری منصوب می شود.

مصطفی قلی خان رام، ملقب به انتخاب الملک اولین شهردار پهلوی دوم است. در ایام تصدی او که مصادف با بحران جنگ جهانی دوم و وضع نابسامان غلات و به تبع آن نان مردم تهران بود، شهرداری ۴۰کامیون آرد تهیه کرد و در شهر به گردش درآورد تا مردم از نگرانی قحطی بیرون آیند.

عباس قلی خان گلشاییان که از رجال دوره پهلوی به شمار می رود، قرارداد گس – گلشاییان را در پرونده کاری اش در زمان وزارت دارایی داشت. وی بارها وزیر و استاندار شد و نامش چندبار برای نخست وزیری کشور مطرح شد.

غلامحسین ابتهاج، دارای تحصیلات عالیه و آشنا به زبان های انگلیسی، روسی و فرانسه بود و دو بار شهردار تهران شد تا اینکه به اتهام اختلاس زندانی گردید و در سال ۱۳۴۱ به همراه همسرش به اسپانیا رفت و هتلی خرید.

محمد عریان از طرفداران جبهه ملی بود که در پرونده شهید نواب صفوی دستگیر شد. اما به همراه آیت الله کاشانی و دکتر بقایی آزاد شد وی در سال ۱۳۲۴ به مدت سه ماه شهردار تهران بود.

مهدی نامداری از دیگر شهرداران تهران بود که در زمان وی کوره های آجرپزی شهر تخریب و چاه هایی جهت آبیاری درختان حفر و پارک شهر تکمیل شد. او برای تاسیس دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران تلاش کرد.

سیدمحسن نصر در دو نوبت شهردار تهران بود. او در نویسندگی مهارت داشت و در سال ۱۳۴۰ برای تالیف کتاب دانش و اخلاق برنده جایزه بهترین کتاب سال شد.

نصرت الله منتصر بیش از چند ماه در سمت شهرداری تهران باقی نماند. مهم ترین کاری که او انجام داد، حفر چاه عمیق قلهک به عمق ۱۲۰ متر بود.

آخرین شهردار تهران در دوره پهلوی دوم، جواد شهرستانی بود که در دو مقطع شهردار تهران شد. شهرستانی با پیروزی انقلاب و آمدن امام خمینی(ره) به ایران، اولین مقام دولتی بود که استعفای خود را در مدرسه علوی تقدیم حضرت امام کرد و در همان زمان بختیار او را ممنوع الخروج کرد.