استان هرمزگان با ۶۸ هزار و ۸/۴۷۵ کیلومترمربع مساحت در جنوب ایران و حاشیه شمالی خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. این استان که ۱۴ جزیره، ۴۰ بندر کوچک و بزرگ، ۱۳ شهرستان و ۲۸ شهر، ۳۶ بخش و ۸۳ دهستان دارد از جایگاه ویژه طبیعی، استراتژیک و تاریخی برخوردار است.

خلیج فارس جزو کهن ترین دریاها است و ساکنان اطراف آن از جمله ساکنان استان هرمزگان نخستین انسان هایی بودند که با فن دریانوردی آشنا شدند و به کشتیرانی پرداختند.

در دوره ساسانیان، هرمزگان از مراکز مهم داد و ستد و پیوند بازرگانی به شمار می آمد که یافته های باستان شناسی موید این ادعا است.

جنگل حرا

از نادرترین پوشش های گیاهی منطقه و جهان، جنگل های حرا است، که با شرایط ویژه ای در آب دریا رشد می کند. حرا گیاهی از تیره شاهپسند و در اندازه های ۳ تا ۶ متر است که هنگام مد دریا تا گلوگاه در آب فرو می رود و به کمک خاصیت تصفیه ای پوسته اش، آب دریا را جذب و نمک آن را دفع می کند. برگ حرا علاوه بر خاصیت خوش خوراکی برای دام، ارزش غذایی معادل یونجه و جو دارد. درختچه حرا از ویژگی های اکوسیستم استان هرمزگان است که در نواحی پراکنده ای از تنگه هرمز به سوی خاور و اقیانوس هند، در سواحل دریای عمان به چشم می خورد.

جنگل های حرای قشم توسط سازمان علمی ـ فرهنگی ملل متحد «یونسکو»، در فهرست ذخایر زیست جهانی به ثبت رسیده است. شرایط زیستی حاکم بر جنگل های حرا موجب شده است تا گونه های مختلف جانوران و گیاهان در آن ادامه حیات دهند و پرندگان بسیاری در زمستان به این منطقه مهاجرت کنند.

سالانه بیش از ۱۰۰ گونه پرنده آبزی و کنارآبزی در این منطقه دیده می شوند. انواع کاکایی ها، پرستوهای دریایی، فلامینگوهای سرخ پر، حواصیل های سفید و خاکستری از انواع پرندگان مهاجر هستند که به این مکان ها مهاجرت می کنند.

مناطق حفاظت شده

در استان هرمزگان به ویژه در کرانه های ساحلی مناطق چهارگانه شامل پناهگاه حیات وحش، مناطق حفاظت شده به همراه تالاب بین المللی وجود دارد. مجموعاً نه تالاب که از این موارد چهار تالاب جزو کنوانسیون رامسر و تالاب بین المللی محسوب می شود. منطقه حفاظت شده جزیره فارو و سراج در شهرستان بندر لنگه به همراه تالاب های تحت مدیریت و نیز پارک ملی دریایی نایبند که قسمتی از آن در حوزه سیاسی استان هرمزگان قرار دارد، مجموعاً هشت منطقه حفاظت شده در کرانه ساحلی هرمزگان هستند که هرکدام دارای ویژگی های منحصربه فرد خود است برای نمونه:

منطقه حفاظت شده حرای خوران ۲۵۱۸ هکتار مساحت دارد و از نظر ویژگی های اکولوژیکی و زیستی جزو پیوسته اکوسیستم تالاب بین المللی حرای قشم است.

پوشش گیاهی آن گز، نی، لویی و جگن است و حیواناتی مانند گربه وحشی و گرگ، مرغابی ها، اگرتها، سلیم خرچنگ خور، پرستوی دریایی، حواصیل هندی، عقاب دم سفید و حواصیل بزرگ و لاک پشت سبز در این منطقه زیست می کنند.

منطقه فارور

منطقه فارور با ۲۸۴۸ هکتار وسعت در ۴۵ کیلومتری بندر لنگه واقع است. حداکثر بلندی آن ۱۴۲ متر است. این منطقه دارای پستی و بلندی و تپه ماهورهای متعدد با ساختار نمکی و سواحل صخره ای همراه با پرتگاه های بلند است. پوشش گیاهی آن اکاسیا، کهور و کنار است. این جزیره غیرمسکونی و مملو از مرغان دریایی، دارای منابع آب بسیار محدود است به طوری که آب آشامیدنی پرندگان و وحوش موجود در آن با استفاده از سه حلقه چاه تأمین می شود. پرستوی دریایی و عقاب ماهیگیر از مهمترین پرندگان جزیره فارور به شمار می آیند. بلبل خرما، پری شاهرخ، دلیجه، سنگ چشم، زرده پر، سرزیتونی، چک چک و غراب گردن قهوه ای از دیگر پرندگان ساکن این جزیره هستند. جبیر(نوعی آهو) تنها جانور چهارپای این جزیره است که به دلیل حمایت هایی که از آن به عمل آمده است جمعیت قابل توجهی دارد.

چشمه های آبگرم

مجتمع توریستی و آب درمانی گنو: این مجتمع در ۲۹ کیلومتری شمال غرب بندرعباس در زمینی به مساحت ۱۰ هزار مترمربع ساخته شده است، این مجتمع شامل استخرهای زنانه، مردانه، جکوزی، مجموعه اقامتی ۲۳ اتاقی، نمازخانه، محوطه سازی آلاچیق و رستوران سنتی و پارک شادی است. چشمه آبگرم سه خان، چشمه آبگرم آسک، چشمه آبگرم بادون و چشمه آبگرم چارک از چشمه های آبگرم هرمزگان هستند.

صنایع دستی

صنایع دستی استان هرمزگان شامل قالیبافی، گلیم بافی، گبه بافی، سفالگری، حصیربافی، گلابتون دوزی، سوزن دوزی، خوس دوزی، زری بافی، چادر شب بافی، جاجیم بافی، مبلمان سازی، خرسک بافی، سنگ تراشی، صنایع دستی دریایی و انواع بافته های کوچک مانند توبره، کشکدان، نمکدان و خورجین است. صنایع دستی موجود در استان هرمزگان عمدتاً فصلی بوده و ۹۰درصد تولیدکنندگان زن هستند.

حصیربافی

از حصیربافی باید به عنوان رایج ترین صنعت دستی استان هرمزگان نام برد چرا که ماده اولیه مورد نیاز آن برگ درخت خرما است که به حد وفور در اختیار صنعتگران قرار دارد. تولید انواع فرآورده های حصیری که کاملاًَ جنبه مصرفی دارد در استان رایج است. روستاهای میناب، بشاگرد، بندر لنگه و اطراف آن از مناطق مهم بافت حصیر است.

صنایع دریایی

هرسال به هنگام جزر و مد دریا، انواع صدف ها، حلزون ها و بقایای آبزیان خلیج فارس در سواحل جزایر می ریزد که توسط افراد باذوق از آنها تابلوها و اشیای گوناگونی تولید می شود.

مواد اولیه مصرفی شامل پوسته حلزون ها، صدف ها، استخوان ماهی، گوش ماهی و مرجان است و برای اتصال قطعات انتخاب شده از چسب بی رنگ استفاده می شود. اشیای ساخته شده از صدف و سایر بقایای آبزیان در گونه های مختلف شامل دستبند، گردنبند، انگشتر، گوشواره، آویزهای مختلف، پرده، تابلو، جعبه جواهر و جای دستمال کاغذی در بازار عرضه می شود.

آثار تاریخی

حمام گله داری:

این حمام در محله اوزی ها قرار دارد. قدمت این حمام به دوره قاجاریه می رسد و در سال ۱۳۳۰ هجری به همت حاج احمد گله داری مرمت شده است. در این بنا بیشتر از سنگ های دریایی، اسفنجی، ساروج و گچ دستکوب استفاده شده است. حمام شامل بینه، سربینه، گرمخانه و خزینه است و پنج گنبد کوچک و بزرگ دارد. سیستم گرمادهی حمام شامل انبار سوخت، آتشدان، دیگ، دودکش ها و گودال جمع آوری خاکستر است. آب مصرفی حمام از چاهی به عمق ۱۰ متر تأمین می شده است. این اثر در سال ۱۳۷۷ به ثبت ملی رسید.

معبد هندوها:

معبد هندوها یا بت گوری، سال ۱۳۱۰ هجری قمری از محل جمع آوری هدایای هندوها توسط تجار هندی ساخته شده است. گنبد زیبای معبد که بر روی تالار اصلی قرار گرفته و مقرنس های پیرامونی آن به همراه ۷۲ برجک به اضافه نقوش گل نیلوفر نه تنها در سواحل جنوبی بلکه در تمامی ایران نمونه منحصربه فرد سبک معماری هندی است. این معبد در سال ۱۳۷۷ به ثبت ملی رسید.

مسجد گله داری، امامزاده سید فطفه(ع)، امامزاده شاه محمدتقی(ع)، امامزاده سیدکامل(ع)، زیارتگاه خواجه خضر، مسجد جامع اهل سنت، حمام پگ، مجموعه برکه های باران، گنبد سرخ، موزه مردم شناسی خلیج فارس، آسیاب مارم و قلعه فین از دیگر آثار تاریخی این منطقه است.

آثار تاریخی بندر لنگه:

شهر لنگه، مرکز شهرستان بندر لنگه، با پهنه ای حدود ۲۰ کیلومترمربع در جنوب غرب هرمزگان، قرار دارد.

خانه فکری:

بنای خانه فکری توسط یکی از تجار معروف بندر لنگه به نام مرحوم حاج عبدالواحد فکری ساخته شده است. این بنا با بادگیرهای بلند و زیبای خود یکی از الگوهای اصلی معماری جنوب به شمار می آید. این اثر سال ۱۳۷۵ به ثبت ملی رسید.

مسجد افغان:

این مسجد در محله افغان بندرلنگه قرار دارد و دارای یک شبستان زمستانی و یک شبستان تابستانی است که ستون های آن گچبری قالبی زیبا و برجسته شده است. تاریخ ساخت این بنا سال ۱۲۷۰ هجری قمری است. این اثر سال ۱۳۵۴ به ثبت ملی رسید.

مسجد ملک بن عباس، مسجد خداداد، قلعه لشتان، قلعه مغویه، خانه گلبتان، بنگله، خانه فاروق و ساحل مهتابی از دیگر آثار دیدنی شهرستان لنگه است.

آثار تاریخی بستک

موزه جناح:

ساختمان این موزه با سنگ و ساروچ با زیربنایی به مساحت ۳۰۰ مترمربع سال ۱۳۵۳ هـ .ق به فرمان حاج محمدخان بندرعباسی در روستای جناح شهرستان بستک برای پسرش شیخ محمد نورخان ساخته شد.

کاروانسرای بستک:

این کاروانسرا در ابتدای جاده بستک به لارستان واقع است. زمان ساخت آن به اوایل دوره قاجاریه برمی گردد. ساختمان آن مربع شکل است و تمامی حجره های آن گرداگرد حیاط اندرونی قرار دارند. از این محل در گذشته برای استراحت و اتراق کاروانیان استفاده می شده است.

مسجد جامع قدیم بستک، حمام خان، قنات های دهنگ، آرامگاه شیخ احمد شیخ راشد مدنی، آرامگاه سید مظفر کوخرد، مدرسه مصطفویه مجموعه بازار بستک، خانه کاظم، مقبره سید تاج الدین منصور، مقبره شیخ عبدالقادر مدنی، قلعه ایلود و آرامگاه زاهد محمد نیز از دیگر آثار تاریخی شهرستان بستک هستند.

آثار تاریخی قشم

غارهای خربس:

این غارها در فاصله ۱۱ کیلومتری شهر قشم بر سینه کوهی مشرف به دریا واقع است، این غارها که براثر عوامل طبیعی و امواج دریا بوجود آمده اند، بعدها در سده های اولیه و میانی اسلام توسط ساکنان محلی گسترش یافته و برای سکونتگاه های موقت عموماً در فصل های گرم سال مورد استفاده قرار می گرفته است.

زیارتگاه شهید:

در مجاورت غارهای خربس و در بالای صخره ای در لبه پرتگاه، زیارتگاهی معروف به شهید وجود دارد.

دیگر آثار تاریخی و دیدنی شهرستان قشم عبارتند از: مسجد و مقبره برخ، مسجد جامع قشم، برکه بی بی، چهارطاقی مکتب خانه، قلعه پرتغالی های هرمز، قلعه پرتغالی های قشم، قلعه لارک، قلعه لافت، چاه های تلالافت، تکیه با سعیدو، گورستان انگلیسی های باسعیدو، درخت زیبای نور، محل تخمگذاری لاک پشت ها، شهر باد گیرها و جزایر ناز.

آثار تاریخی سیریک

معبد عشاق:

روستای گروگ از توابع شهرستان سیریک است. بنای معبد عشاق در وسط قبرستان قدیم این روستا قرار دارد. این بنا آرامگاه دو عاشق دلداده، به نام های سعد پسر تاج الدین و سعیده دختر فتح الله رودباری است.

دیگر آثار تاریخی هرمزگان

شهرستان میناب: آرامگاه سیدعلی حسن، قلعه هزاره میناب، پنجشنبه‌بازار میناب و سد استقلال میناب.

شهرستان جاسک: برج سیاه و سفید، امامزاده امیر دیوان(ع)، اتاق‌های ساسانی و غار سادرمن.

شهرستان رودان: زیارتگاه امامزاده سلطان محمد(ع)، امامزاده شاه قطب‌الدین حیدر(ع) و کاخ نازدشت.

شهرستان حاجی‌آباد: قلعه حاجی‌آباد، بافت تاریخی گیس، آستانه امامزاده امیرنظام‌الدین(ع)، آستانه امامزاده سیدمحمد(ع)، آبشار تزرج، کوه فارغان و آرامگاه سید حمدی.

شهرستان ابوموسی: بانک ملی قدیم ابوموسی.

شهرستان بشاگرد: مجموعه تاریخی گوهران و رشته‌کوه‌های بشاگرد.

شهرستان پارسیان: کلات سرخ، مقبره پرگو ده و پیر زیارت.

شهرستان بندر خمیر: پل لاتیدان، برج قلعه خمیر، دیوار سدار، کوه گوری، کاروانسرا و تکیه خانی.

گزارش: سارا چشم‌براه