آبشار ویکتوریا که سر راه رودخانه زامبزی در مرز دو کشور آفریقایی زامبیا و زیمباوه قرار دارد، یکی از دیدنی ترین آبشارهای جهان است. این آبشار عظیم که ۶/۱ کیلومتر پهنا و ۱۲۸ متر ارتفاع (دو برابر ارتفاع آبشار نیاگارا) دارد، از سال ۱۹۸۹ به عنوان میراث طبیعی مشترک زامبیا و زیمباوه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

دیوید لیوینگستون، کاشف اسکاتلندی، در سال ۱۸۵۵ از این آبشار دیدن کرد و آن را به افتخار ملکه ویکتوریا، آبشار ویکتوریا نام نهاد. اما این آبشار در زبان بومیان منطقه «موسی اوآ تونیا» خوانده می شود که به معنی «مه خروشان» است. مه درخشانی که بر اثر سقوط این آبشار به وجود می آید، از فاصله چهل کیلومتری قابل رویت است.

کشف آبشار ویکتوریا

نخستین ساکنان نواحی اطرافِ آبشار، بوشمن های خویسان هستند که از اواخر دوران پارینه سنگی در این منطقه ساکن بودند. پس از خویسان ها اقوام دیگری نیز در این منطقه سکونت گزیدند که از جمله آن ها می توان به اقوام توکالیا و ماکولولو اشاره کرد.

اما نخستین فرد اروپایی که از آبشار ویکتوریا دیدن کرد، دیوید لیوینگستون بود که در جریان سفر اکتشافی اش در طول رودخانه زامبزی، در ۱۷ نوامبر ۱۸۵۵ به آن رسید. لیوینگستون که از نواحی بالا دست رود به آبشار رسیده بود، سپس با قایق به جزیره کوچکی در میان رودخانه رفت که اکنون به نام او خوانده می شود.

لیوینگستون که قبلاً آبشار انگونی را در نواحی بالا دست رود زامبزی دیده بود، با دیدن عظمت و شکوه آبشار ویکتوریت حیرت زده شد. او در خاطرات خود می نویسد: «هیچ کس نمی تواند زیبایی این آبشار را با هیچ منظره ای در انگلستان مقایسه کند. هیچ فرد اروپایی تا به حال چنین چشم اندازی ندیده است؛ چشم اندازی چنان زیبا که احتمالاً فرشته ها هم هنگام پرواز مسحور آن می شوند.»

لیوینگستون بار دیگر در سال ۱۸۶۰ و این بار به همراه جان کرک، دیگر کاشف اسکاتلندی، برای مطالعه و بررسی بیشتر آبشار ویکتوریا به این ناحیه بازگشت. کاشف اروپایی دیگری که در این سال ها از آبشار ویکتوریا دیدن کرد، سرپا پینتو، کاشف پرتغالی بود. اما در کل آبشار ویکتوریا تا پیش از افتتاح خط آهن منطقه در سال ۱۹۰۵، به ندرت مورد بازدید قرار می گرفت.

ویژگی های طبیعی آبشار ویکتوریا

آبشار ویکتوریا تقریباً در میانه راه رودخانه زامبزی ( به طول بیش از ۲۷۰۰ کیلومتر) قرار دارد. این رود پیش از رسیدن به آبشار، مسافت قابل توجهی را بر بستری از سنگ های بازالت و در میان دره های ایجادشده با تپه های ماسه سنگی طی می کند.

در نقاطی از رودخانه که عرض آن وسیع تر می شود، جزیره های کوچک پوشیده از درختی در میان آن به چشم می خورند که تعداد این جزیره ها با نزدیک شدن رودخانه به محل آبشار ویکتوریا افزایش پیدا می کند. آبشار ویکتوریا با سقوط رودخانه زامبزی درون دره تنگ و باریکی به ارتفاع بیش از ۱۲۰ متر شکل می گیرد. جزیره های فراوانی که در محل تاج آبشار قرار دارند، باعث می شوند تا آب رودخانه به شکل چند آبشار جداگانه درون این دره سرازیر شود.

میزان دبی آب (حجم آب خروجی در ثانیه) آبشار ویکتوریا در فصول خشک و مرطوب سال تفاوت قابل ملاحظه ای دارد. در فصل مرطوب، میزان دبی آب این رودخانه در محل آبشار بالغ بر ۹۱۰۰ متر مکعب در ثانیه می شود و با بالا آمدن سطح آب، جریان رودخانه به شکل یک آبشار یک پارچه به دره سقوط می کند.

اما در فصول خشک سال، آبشار ویکتوریا به چند آبشار مجزا با حجم آب کم تغییر شکل می دهد و دیگر خبری از مه و ذرات معلق ناشی از سقوط آب نیست، چنان که میزان کل دبی آب رودخانه به ۳۵۰ متر مکعب در ثانیه می رسد. سطح آب رودخانه در تنگه زیر آبشار هم در فصول خشک و مرطوب بالغ بر بیست متر تغییر می کند.

گردشگری در آبشار ویکتوریا

همان طور که اشاره شد، پیش از تکمیل خط آهن بولاوایو در سال ۱۹۰۵، تعداد بازدیدکنندگان آبشار ویکتوریا بسیار اندک بود. اما پس از تکمیل خط آهن و در سال هایی که دو کشور زامبیا و زیمباوه مستعمره بریتانیا بودند، و نیز در سال های آغازین استقلال این دو کشور در دهه ۱۹۶۰، آبشار ویکتوریا از جمله جاذبه های توریستی مهم جنوب آفریقا بود و هر ساله گردشگران بسیاری از آن بازدید می کردند.

اما از اواخر دهه ۱۹۶۰ و با آغاز جنگ های چریکی در منطقه، تعداد گردشگران کاهش قابل ملاحظه ای یافت و این امر تا اوایل دهه ۱۹۸۰ نیز ادامه داشت. از دهه ۱۹۸۰ و با پایان جنگ در منطقه و نیز ساخت مجتمع های ورزشی و تفریحی، بار دیگر آبشار ویکتوریا به یکی از مقاصد محبوب گردشگران در جنوب آفریقا تبدیل شد.

در اواخر دهه ۱۹۹۰، تعداد گردشگرانی که از آبشار ویکتوریا بازدید می کردند به بیش از ۳۰۰ هزار نفر در سال رسید و پیشبینی می شد این تعداد در سال های آتی به بیش از یک میلیون نفر برسد. اما با آغاز ناآرامی های داخلی در زیمباوه در سال های اغازین دهه ۲۰۰۰ میلادی، تعداد توریست هایی که به این کشور سفر می کنند بار دیگر کاهش یافت. به خاطر وجود تسهیلات توریستی و تفریحی بیشتر در سمت زیمباوه آبشار ویکتوریا، در طول تاریخ همیشه تعداد گردشگرانی که از سمت زیمباوه این آبشار دیدن می کنند بیش از تعداد گردشگران سمت زامبیا بوده است. البته توریست هایی که ویزایی هر یک از این دو کشور را در اختیار داشته باشند می توانند در طول روز و بدون نیاز به دریافت ویزای کشور دیگر، به سمت دیگر آبشار نیز سفر کنند.