شهرستان داراب که نام قدیم آن (دارابگرد) بوده است در فاصله ۲۷۵ کیلومتری شرق شیراز مرکز استان فارس واقع شده است. وسعت تقریبی آن ۶۵۴۱ کیلومتر مربع و در ۵۴ درجه دقیقه و سه دقیقه تا ۵۵ درجه و سی دقیقه طول شرقی از گرینویچ و ۲۸ درجه و ۵۹ دقیقه عرض شمالی از استوا قرار گرفته است. ارتفاع متوسط آن از سطح دریا، ۱۱۷۰ متر که حداقل ارتفاع مربوط به دشت های (آبرود شور) ۷۰۰ متر و حداکثر ارتفاعات شمال شهر داراب ۳۰۴۲ متر است.

این شهرستان دارای سه بخش مرکزی، رستاق و فورگ و ۱۲ دهستان و دو مرکز شهری، داراب و جنت شهر می باشد. این شهرستان از شمال به شهرستان های نی ریز و استهبان و از غرب به شهرستان فسا و از جنوب به شهرستان های زرین دشت و لارستان و از ناحیه شرق به استان هرمزگان محدود می شود. جمعیت آن در حال حاضر ۱۸۲۰۰۰ نفر است.

این شهرستان از نظر آب و خاک مستعدترین شهرستان های استان و کشور محسوب می شود و از آب و هوای متفاوتی برخوردار است و در حال حاضر به عنوان یکی از قطب های مهم کشاورزی و دامپروری به شمار می رود و کمتر شهرستانی وجود دارد که دارای چنین تنوع چشمگیری در تولید محصول زراعی و باغی باشد. از جمله محصول زراعی و باغی آن گندم، پنبه، ذرت، صیفی جات، مرکبات، نخلیات و درختان سیا ریشه گردو، بادام، انجیر، گل محمدی و انار است که در قالب ۷۲۵۴۵ هکتار به کار گرفته شده است. به طوری که در تمام فصول سال دشت ها و جلگه های وسیع آن سرسبز و زیبا و باطراوت است.

شهرستان داراب در گردونه تاریخ

چو دیوار شهر اندر آوردگرد

ورانام کردند داراب گرد

ز هر گوشه ای کارگر خواستند

همه شهر از ایشان بیاراستند (فردوسی)

کلمه دار در لغت عجم به معنی پرونده است پس داراب یعنی پرونده آب و این ایالت را به دلیل فراوانی چشمه های آب گوارا ورودخانه های بسیار به این نام خوانده اند و این ایالت را (دارابجرد) که در اصل (دارابگرد) است نیز می گویند و در شاهنامه فردوسی نیز اینگونه آمده است. این شهر را داراب کیانی پسر بهمن بساخت و گرد به معنی شهر باشد و جرد معرب آن است. براساس مستندات تاریخ بنای شهر دارابگرد (داراب) متعلق به اوایل عصر هخامنشیان است و این شهر توسط داراب بزرگ که در تاریخ ادبیات ایران از وی به نام داریوش بزرگ هخامنشی یاد می شود ساخته و پرداخته شده است. مشهور است که داراب بزرگ دوازده سال سلطنت کرد و شهر دارابگرد (داراب) از بناهای اوست.

● اولین پایتخت اردشیر ساسانی

ساسان که مردی از دودمان نجبا بود با زنی از خانواده بازرنگی که نامش ظاهرا دینگ بود وصلت کرد، ساسان در معبد آناهیتا در شهر استخر سمت ریاست داشت پس از او پسرش پاپک جانشین او شد و روابط خود را بازرنگی مغتنم شمرد و یکی از پسران خود را که اردشیر نام داشت به گوزهر حکمران ایالتی معرفی و از او خواهش می کند پسرک را که در آن زمان هفت ساله بود به حکمران ایالت داراب (پیری) تحویل دهد اردشیر تا دوران جوانی در داراب تحت سرپرستی پیری با علوم و فنون نظامی طبق خواسته پدرش پاپک تربیت می شود.

البته حکمران داراب، اردشیر را به جای فرزند خویش پذیرفته و پس از مرگ پیری، اردشیر در مقام و منصب او می نشیند و ابتدا بی طرفانه کار او را ادامه می دهد و میان مردم عدل و داد برقرار می کند و رعیت او را دوست گرفتند و اردشیر مولود منجمان را پذیرفت و همه گفتند ملک زمین بیشتر به تو رسد و بدین سبب داراب نخستین پایگاه پیشرفت و جنگاوری های اردشیر ساسانی شد.

چنانچه قصد مسافرت به این شهر را داشتید از آثار تاریخی این منطقه بهره مند شوید. در این سرزمین سرسبز و زیبا ده ها اثر تاریخی مربوط به دوره هخامنشیان تا پایان دوره قاجاریه وجود دارد که همگی حکایت از تاریخ تمدن این سرزمین کهن و پرآوازه دارد.

● آثار تاریخی داراب

۱) شهر دارابگرد:

در فاصله شش کیلومتری جنوب شهر فعلی قرار دارد و قدمت آن به عصر هخامنشیان می رسد چنانکه اولین پایتخت حکومت ساسانیان هم بوده است.

۲) آتشکده آذرخش:

معبد مهرپرستان آریایی بوده و در عصر ساسانیان یا قبل از آن تبدیل به آتشکده می شود و در زمره آتشکده های مهم زرتشتیان قرار می گیرد. مساحت این بنا ۴۲۰ متر است که یکپارچه از کوه تراشیده شده و در فاصله چهار کیلومتری شرق داراب واقع شده است.

۳) نقش شاپور ساسانی:

در فاصله چهار کیلومتری جنوب شهر داراب واقع شده که بیانگر پیروزی بزرگ دومین فرمانروای ساسانی شاپور اول بر امپراطوران روم والرین، گردیانوس است.

۴) آتشکده آذرجو:

به قول مقدسی به معنای شهری از آتش است که به سبک چهار طاقی با گنبدی مدور در شش کیلومتری غرب داراب در کنار چشمه ای به نام (اغلان قز) به معنی دختر و پسر واقع شده است.

۵) کاخ کیامرث فرگ:

مربوط به دوران ساسانیان در هشتاد کیلومتری داراب در بخش فورگ واقع شده است.

۶ قصر آیینه: در تنگ چک چک بخش رستاق مربوط به دوره ساسانیان در فاصله هفتاد کیلومتری داراب است.

۷ قصر بهرام گور:

در فاصله ۲۶ کیلومتری شمال شهر داراب قرار دارد.

۸ برج شاه نشین:

یا قلعه طلوع شجر در بخش رستاق می باشد.

۹ آرامگاه حضرت دحیه کلبی:

صحابه پیامبر بزرگ اسلام(ص) و نماینده امام حسن مجتبی(ع) در شش کیلومتری جنوب شهر داراب است. در تاریخ آمده است معاویه پس از صلح با امام حسن(ع) داراب را به آن حضرت واگذار کرد تا خراج این شهر که سالانه دو میلیون درهم بود، جهت فرزندان شهدای جنگ های جمل و صفین هزینه کند امام حسن(ع) دحیه را به داراب مامور کرد تا به ارشاد مردم بپردازد.

۱۰ مسجد جامع داراب:

در زمان شاه طهماسب صفوی ساخته شده است، این بنا متمایز از سایر مساجد عصر صفویه است.

۱۱ مسجد خواجه معین ا لدین منصور:

مسجد باغ بنفش، مدرسه علمیه امام صادق(ع) و چندین اثر تاریخی دیگر مربوط به دوران قبل و بعد از اسلام که هر یک نمادی از تاریخ با عظمت این دیار کهن است.

● جاذبه های گردشگری

▪ آبشار تنگ رغز:

این آبشار در شمال ایستگاه تحقیقاتی حسن آباد و در ارتفاعات کوهستان واقع شده است که پس از گذر از چندین استخر طبیعی در فضای استوانه ای بسته با ارتفاع نسبتا زیادی آب به درون حوضچه ای ریخته می شود که در نوع خود کم نظیر است این آبشار در چهل کیلومتری غرب داراب واقع شده است.

▪ چشمه گلابی:

از جمله جاذبه های طبیعی و گردشگری استان فارس است که در کیلومتر ۱۵ جاده قدیم داراب شیراز قرار گرفته است.

▪ چشمه تنگ کتویه:

در شمال شهر داراب و در مسیر ۱۵ آسیاب آبی در حرکت است که باغات پایین دست خود را سرسبز و خرم می نماید.

▪ آبشار فداهی:

در شمال روستای مرز، در بخش فورگ واقع شده است که بسیار زیباست.

▪ رودخانه رودبال:

در ۱۵ کیلومتری غرب داراب واقع شده است که پس از گذر از دشت ها به تنگ خسویه سرازیر می شود.

▪ گردنه گدار پنبه:

غار سهلک (غار سیدمظفر) باغات زیبای طبیعی و بکر و صدها باغ زیبای مرکبات در منطقه جنت شهر، فسارود، رودبال، کوهستان، فورگ و رستاق با ده ها چشمه پرآب و جوشان. این سرزمین کهن در خطه خشک و گرم جنوب، داراب را به بهشتی رؤیایی مبدل کرده است.

● مذهب

این شهرستان در ردیف اولین شهرهای ایران است که تشیع سرخ علوی چنان که قبلا اشاره شد توسط فرستاده امام حسن(ع) «دحیه کلبی» پذیرفت در این شهرستان بیش از چهل امامزاده، سیصد مسجد و حسینیه در گوشه و کنار آن دیده می شود که همگی حکایت از ایمان و عقیده این مردمان پاک نیت و خداجو می کند.

● شهر فعلی داراب

شهر داراب درگذشته دارای چندین محله کوچک و بزرگ بوده ولی امروز با ده ها خیابان عریض، طویل، بلوارهای پردرخت، زیبا، میدان ها و پارک های متعدد به صورت یک شهر نسبتا زیبا درآمده است شهری که شبانه روز بیش از ده هزار موتورسوار از بخش ها و روستاها میزبانی می کند چنان که به شهر اسبان آهنین معروف است.

● راه

این شهرستان بین دو مرکز مهم تجاری فارس و هرمزگان واقع شده است و یکی از راه های مهم شرق استان فارس از مسیر همین شهرستان به بنادر مهم استان هرمزگان متصل می شود و این مسیر نزدیک ترین راه بین دو مرکز فارس و هرمزگان است. در این شهر آموزش و پرورش در سال ۱۳۰۳ شروع به فعالیت کرد و اولین دبستان این شهر دبستان شهرآزاد به ریاست مرحوم ریاستی در خیابان بهار با سی دانش آموز افتتاح شد. و امروز با صد ها کلاس درس در مقاطع مختلف تحصیلی و چندین هنرستان فنی و حرفه ای و دانشگاه های متعدد به یکی از شهرستان های مستعد و مهم دانشگاهی تبدیل شده است.

● چهره های ملی دوومیدانی

یکی از ورزش های مورد علاقه مردم داراب، ورزش دو و میدانی است، به طوری که هر جا سخن از این ورزش به میان می آید نام داراب و سیدضیاء کمانه در ذهن ورزش دوستان کشور تداعی می شود؛ سیدضیاء کمانه متولد سال ۱۳۰۸ هـ .ق است. او از دوران نوجوانی به شیوه های سنتی به ورزش دوومیدانی روی آورد و در شروع خدمت سربازی زیرنظر مربیان کارآزموده تمرین کرد و توانست در سیصد مسابقه رسمی کشور و خارج از کشور شرکت کند و مدال های بیشماری کسب نماید. آخرین پرش ارتفاع او در سال ۱۳۳۴ شمسی به مرز دو متر و پنج سانتی متر در شهر رم بود و در همان سال رکورد ۱۱۰ متر با مانع در مدت ۷/۱۴ ثانیه را از آن خود کرد. سید غلامرضا کمانه همچون پدرش سال های نوجوانی و جوانی خود را در این رشته در مسابقات داخل و خارج از کشور شرکت نمود و در آخرین مسابقه خود در شهر جاکارتا در پرش ارتفاع دو متر و ده سانتی متر پرواز کرد. از دیگر چهره های ملی این دیار می توان سیدمحمدرضا کمانی، سید جعفر نمازی، محمدعلی کریمی، حیدر شکور و علی اکبر سیستانی را نام برد.

● جنت شهر

این شهر در فاصله ۱۵ کیلومتری شرق داراب واقع شده است و یکی از مراکز عمده تولیدات مرکبات شهرستان داراب به شمار می آید که از ارقام متفاوتی برخوردار است. وجود صدها باغ مرکبات همراه با محصولات کشاورزی مسیر پیشرفت، عمران، آبادانی و اقتصاد نوین این منطقه را هموار کرده است.

● هنرهای دستی بخش فورگ و آبرود شور:

در این منطقه انواع جاروهای دستی سبدهای بزرگ و کوچک حصیربافی در ابعاد مختلف، بادبزن، َُسب، سبدخرما، زنبیل، و برخی از اقلام دیگر با شاخ و برگ درختان نخل بافته می شود و سپس با رنگ های شاد و براق زینت می دهند.

● خواندنی های فارس

شهرستان داراب در جنوب شرقی استان فارس واقع شده است، این منطقه یکی از قدیمی ترین مناطق ایران و جهان محسوب می شود. این شهر از نظر آب و هوایی، گرمسیری است و بارش در آن بیشتر به صورت باران است و در طول سال از ۳۵۰ میلی متر تجاوز نمی کند... مردم روستاهای آن کشاورز و مرکبات آن، شهره شهرهای دیگر می باشد.

شهرستان داراب دارای مراکز متعدد دانشگاهی با نام های دانشکده کشاورزی داراب، دانشگاه پیام نور، دانشگاه آزاد اسلامی و آموزشگاه فنی و حرفه ای می باشد.

داراب با شهرستان های زرین دشت، استهبان، نیریز، فسا و استان هرمزگان همسایه است.

از مناطق زیبای طبیعی می توان به منطقه رودبال اشاره داشت که در ایام مختلف سال به ویژه در فروردین ماه پذیرای جمع کثیری از مردم هستند.

استان فارس، یکی از دیدنی ترین استان های ایران است و داراب هم یکی از شهرهای این استان است... از دیگر شهرستان های استان فارس که توریستی است باید به آباده، ارسنجان، اقلید، فیروزآباد، کازرون، لارستان، لامرد، مرودشت، ممسنی، نی ریز، فسا، جهرم، زرین دشت اشاره داشت...

اگر بخواهیم به نقاط دیدنی این استان اشاره داشته باشیم، باید به پاسارگاد، تخت جمشید، حافظیه، آرمگاه سعدی، بازار وکیل، نارنجستان قوام، باغ عفیف آباد، باغ ارم، دریاچه پریشان، مسجد وکیل، حمام وکیل، آتشکده کازرون و... اشاره کنیم.