مدیریت گردشگری ساحلی با رویکرد توسعه پایدار

امروزه مدیریت شهری تحول یافته و شهرها برای رفاه و آسایش بیشتر شهروندان مدیریت می شوند

چکیده:

امروزه مدیریت شهری تحول یافته و شهرها برای رفاه و آسایش بیشتر شهروندان مدیریت می شوند. بنابراین مدیریت شهری، نقش مهمی در موفقیت برنامه ها و طرح های توسعه شهری بر عهده دارد. شهرها به علت دارا بودن جاذبه های طبیعی، تاریخی و فرهنگی، از مقاصد گردشگری محسوب می شوند. این موضوع، به خصوص در ارتباط با توسعه پایدار بیش تر اهمیت می یابد. توسعه گردشگری شهری آثار مثبت و منفی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی به دنبال دارد، ایجاد تعادل در این زمینه، به گونه ای که آثار مثبت بیش از آثار منفی باشد، نیازمند اتخاذ سیاست های مدیریتی و راهبردی قوی است. بنابراین، پایداری در گردشگری شهری، مستلزم توجه نظام-مند به ابعاد فنی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، تاریخی، و زیست محیطی است تا با استفاده از جاذبه های گردشگری، مطابق با نیاز امروز و حفظ و ماندگاری این منابع برای آیندگان باشد. جاذبه های گردشگری(سواحل، طبیعت گردی و... ) جز مهم ترین اجزا صنعت گردشگری محسوب می گردند و برخورداری و عدم برخورداری از آنها می تواند پایه گذار چگونگی و نحوه توسعه در هر منطقه ای باشد. ویژگی های جذاب و تفاوت های یک کشور یا یک منطقه، می تواند مبنای توسعه گردشگری را فراهم نماید. غالبا این جاذبه ها هستند که جذابیت و تفاوت ها را خلق می کنند. به همین دلیل است که جاذبه ها را به عنوان ضروری ترین عامل شکل گیری محصول گردشگری می شناسند. گردشگری بدون وجود جاذبه های اساسی معتبر، امکان توسعه ندارد. جاذبه ها و فعالیت های گردشگری بسیار متنوع اند و عمدتا ویژگی های ذاتی، فرهنگی و طبیعی منحصر به فرد و مجزای یک ناحیه را منعکس می کنند. بدین وسیله توان خود را برای پاسخگویی به نیاز های گردشگران افزایش می دهند. پژوهش حاضر از نوع توصیفی- تحلیلی و در زمره تحقیقات کاربردی می باشد. نتایج مطالعه حاکی از آن است که به علت ضعف های مدیریت شهری و گردشگری، عدم یکپارچگی مدیریت در بهره برداری پایدار از جاذبه ها، کمبود امکانات، دسترسی و اطلاع رسانی، عدم همکاری و هماهنگی نهادهای گوناگون شهری در تامین بهداشت و نظافت و مشکلات مربوط به برنامه ریزی، بخش گردشگری نه تنها از توسعه پایداری فاصله گرفته است، بلکه روند منفی ای را طی می کند و همچنین مطالعات نشان داد که در برنامه ریزی و مدیریت شهری و گردشگری مناطق ساحلی ایران باید به نقش مراکز اقامتی و هتل ها بعنوان زیرساخت های جذب گردشگر توجه کافی داشت و به منظور استفاده مناسب و بهینه از این سواحل منحصربه فرد، نیاز به ساماندهی و تهیه و اجرای طرحهای گردشگری ساحلی است، در چند سال اخیر مناطق شمالی مثل مازندران، گیلان و... با افزایش تعداد گردشگران ورودی در بخش زیرساخت های ملموس از جمله واحدهای اقامتی، پذیرایی و... رشد خوبی داشته است، ولی به فاکتورهای مهمی از جمله افزایش ماندگاری گردشگران، انتفاع جامعه محلی از آمد و شد گردشگران، تنوع بخشی به محصولات گردشگری پرداخته نشده است. در بخش زیرساخت های ناملموس، باید به سه مقوله(آموزش، امنیت، مهمان نوازی) تاکید شود. روند رو به رشد فعالیت های اقتصادی، اجتماعی- فرهنگی و زیست محیطی و... در مازندران، گیلان و... مشکلاتی از قبیل بروز نابرابری ها و ناهنجاری اجتماعی رو به رو بوده است.

کلمات کلیدی: مدیریت گردشگری، توسعه پایدار، سواحل دریای خزر

مقدمه و بیان مساله

امروزه صنعت گردشگری به عنوان صنعتی پویا و دارای ویژگی های بارز و منحصربه فرد، بخش مهمی از فعالیت های اقتصادی و تولیدی کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه را به خود اختصاص داده است UNWTO, 2007,11 ) ).

به طوری که شمار گردشگران خارجی و داخلی و میزان درآمدزایی آن در سطح جهان پیوسته در حال افزایش می باشد. ویژگی های ساختار گردشگری هر مکان به نوبه خود از یک طرف متأثر از اهمیت، اعتبار، ماهیت، تنوع نقش و کارکرد مذهبی، فرهنگی، تفریحی، تجاری و به طورکلی جاذبه های مکانی آن است و از طرف دیگر برگرفته و تأثیرپذیرفته از ویژگی های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ساکنان محلی و گردشگران است. در این میان، کشور ایران با توجه به برخورداری از تمدن کهن و آثار تاریخی فراوان و جاذبه های فرهنگی طبیعی به تصدیق سازمان یونسکو از نظر دارا بودن جاذبه های گردشگری در ردیف دهم جهان قرار دارد. در حالی که با وجود رونق بخش گردشگری در سال های اخیر، هنوز کشور ایران جایگاه شایسته خود را در بخش گردشگری بین المللی در سطح دنیا پیدا نکرده است. از سویی ، درصد عمده ای از فعالیت گردشگری را گردشگری متکی بر طبیعت تشکیل می دهد و بخش عمده ای از این فعالیت در سطح جهان در حال حاضر در نواحی ساحلی متمرکز شده است. با توجه به این که نوار ساحلی دریای شمال می تواند یکی از جاذبه های ارزشمند برای جذب گردشگران داخلی و خارجی به شمار آید، اما برنامه ریزی برای استفاده و بهره برداری از این شرایط در ابتدای راه است و کار مهم و اساسی برای بهره برداری از جاذبه های طبیعی این منطقه صورت نگرفته است. فرآیند برنامه ها و طرحهای توسعه گردشگری مبین استراتژیها، رویکردها، سیاستها و خط مشی های کشورهای گوناگون نسبت به مقوله گردشگری است. این فرآیند می بایست مبتنی بر روشهای پایدار، پیوسته و قابل اجرا در سطوح ملی و منطقه ای باشند و بتوانند به عنوان بخشی از سیاست کلان اقتصادی و اجتماعی کشور، موثر واقع شوند(Hall,2000:53) .

استان مازندران به عنوان یکی از مناطق بالقوه کشورایران در زمینه طبیعت گردی و گردشگری، مطرح می باشد. موقعیت برجسته جغرافیایی این استان و واقع شدن آن میان دریا و جنگل، حاکی از ظرفیت های بالای ان در زمینه گردشگری است از جمله حوزه های گردشگری این استان برخورداری از مواهب طبیعی همچون رودخانه ها، چشمه ها، سواحل شنی، زیستگاه پرندگان بومی و مهاجر و مجاورت با مجتمع ها و شهرک های اقامتی و.... می تواند محیط جذاب و منحصر به فردی را برای گذران اوقات فراغت گردشگران فراهم آورد.

گردشگری، پدیده ای به سرعت در حال رشد است؛ به طوری که امروزه به یکی از بزرگ ترین صنایع جهان تبدیل شده است. توسعه گردشگری و تفریحات مربوطه، از عوامل مؤثّر در شکل دهی الگوی توسعه نواحی و تأمین کننده مزایای مستقیم و غیرمستقیم اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیطی بسیاری برای میزبان است؛ اما از طرفی دیگر، چنین رویکردی موجب پدید آمدن نگرانی ها و بیم هایی از تهدید و تخریب محیط زیست و میراث طبیعی، تاریخی و فرهنگی ساکنان محلّی گشته است. در واقع ، گردشگری صنعتی، پاک و غیرمخرّب نیست(UNCSD,1999) .

ارتباط بین محیط زیست و گردشگری بسیار نزدیک است. گردشگری می تواند هم اثرات مثبت و هم منفی از نظر محیط زیستی به همراه داشته باشد که پیشگیری از اثرات منفی، از جمله ضرورت ها برای حفظ منابع محیط زیستی و حتی فرهنگی، اجتماعی مناطق گردش پذیر است. اثرات منفی که در پی گردشگری به وجود می آید، شامل تولید زباله، آلودگی آب، آلودگی هوا،آلودگی بصری، آلودگی صوتی، بروز مشکلات کاربری زمین، شلوغی، ازدحام و ترافیک، رشد بیش از حد بخش خدماتی و رفاهی، آسیب به مناظر و نواحی طبیعی منطقه،تخریب جنگلها، تالابها و سایر زیستگاههای منحصر به فرد و خاص و ... است )خانی و دیگران،55:1388).

علی ای حال، ریشۀ گردشگری در مناطق ساحلی را باید در دوران روم باستان جستجو کرد. در طول قرن ها فرهنگ آن رشد کرده، به گونه ای که از نیمه قرن 18 ، به عنوان یکی از ویژگی های وابسته به دریا مطرح شده و از نیمه دوم قرن بیستم نیز تفرجگاه های ساحلی با گسترش انبوه گردشگران روبه رو شده است(UNEP,2009) . آنچه مسلم است ساحل به عنوان یکی از ظرفیت های شهری، نقش مهمی را در جذب گردشگر ایفا می کند. تفرجگاه های ساحلی، با رویکردهای جدیدی در ارتباط با توسعه وگسترش رو به رو است؛ از مهم ترین تغییرات حاصله در فرایند شکل گیری و گسترش گردشگری ساحلی، می توان تغییر نوع نگاه گردشگر در برخورد با تفرجگاه ساحلی را نام برد. زمانی، نیاز گردشگران تنها در بازدید از ساحل و دریا تعریف می شد، درحالی که گردشگر امروزی در جستجوی تجربیات متفاوتی از فعالیتهای ورزشی، تفریحی، فرهنگی و میراث طبیعی است که این تجربیات جز در بستر یک فضای شهری با زیرساختهای مناسب و برنامه ریزی بلندمدت میسرنخواهد شد.

آنچه مسلم است ساحل به عنوان یکی از ظرفیت های ارتقای منظر شهری، نقش مهمی را در جذب گردشگر ایفا می کند. قدر مسلم جوابگویی به این تغییر نگاه، مستلزم برنامه ریزی همه جانبه است؛ چراکه در غیر این صورت صنعت گردشگری که آن را صنعت بدون دود نیز نامیده اند، موجب از دست رفتن منابع فرهنگی و طبیعی می شود. از این رو مبحث ظرفیت تحمل، به عنوان یک نکته مهم در توسعه پایدار تفرجگا ههای ساحلی باید مد نظر قرار گیرد(Gunn,1994). ظرفیت تحمل را می توان حداکثر تعداد افرادی که بدون افت کیفیت تجربه تفریحی از محیط استفاده می کنند، تعریف کرد. البته باید به این تعریف، عبارت بدون ایجاد اثرات منفی ناخوشایند بر جامعه، اقتصاد و فرهنگ مقصد گردشگری را نیز اضافه نمود(Inskeep,1994).

از این رو گردشگری هم می تواند اثرات مثبت بر محیط زیست بگذارد و هم اثرات منفی و یا این که هیچ اثر قابل توجهی نداشته باشد؛ که این امر در ارتباط با چگونگی برنامه ریزی و مدیریت مشخص می شود. بنابراین، شناخت این رابطه برای برنامه ریزی، توسعه و مدیریت منابع ضروری به نظر می رسد. گرچه برنامه ریزی و اجرای سیاستهای کلان در بهبود و پیشگیری از مسائل زیست محیطی به وجود آمده تحت تأثیر صنعت گردشگری، ضروری به نظر می رسد؛ جنبه دیگری برای کاهش اثرات منفی نیز وجود دارد که به حوزه جامعه شناسی و روانشناسی اجتماعی مرتبط است. منظور ازاین جنبه، مبحث رفتارهای محیط زیستی گردشگران و عوامل مؤثّر بر آن است. از این جاست که مفهوم توسعه گردشگری پایدار، توسعه ای هماهنگ و همسو بین طبیعت و گردشگر است که که نیازهای حال را برآورده می کند، بدون این که توانایی نسلهای آتی را در برآوردن نیازهای خود به مخاطره اندازد)سلطانی لرگانی،1378)، سر بر می آورد. مسلماً این نوع نگاه بدون لحاظ نمودن اصول در برنامه ریزی های کلان علی الخصوص در شهرها که کشش بیشتری به علت وجود زیرساختهای مناسب ایجاد می نمایند، امکانپذیر نخواهد بود. در این میان، تفرجگاههای ساحلی به عنوان یکی از مهمترین و محبوبترین سایتهای طبیعی گردشگری نیازمند نگرشی همه جانبه است تا موجب ارتقای شهری در ابعاد گوناگون فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و توسعه های آتی شود. بدیهی است که با توجه به پتانسیلهای موجود در زمینه گردشگری شهری ساحلی کشور ایران نیز، می تواند در بهبود محیطی کشور تأثیرگذار باشد.

نوع غالب گردشگری در شهرهای مجاور دریا در شمال و جنوب ایران، گردشگری ساحلی است؛ هرچند آنها، قابلیت پذیرش انواع دیگر گردشگران را نیز دارا هستند. شهرها و بنادر ساحلی و جزایری چون قشم، کیش، بوشهر، گناوه، کنگان، چابهار و ... در جنوب ایران و شهرهای شمالی ایران همچون، محمودآباد، نور، رویان، نوشهر، چالوس، تنکابن، رامسر، آستارا، انزلی و... پذیرای جمعیت انبوهی از گردشگرساحلی از استا ن های مختلفند. از جمله مناطق پر توان کشور ایران در زمینه طبیعت گردی استان مازندران می باشد. موقعیت ممتاز جغرافیایی استان مازندران و قرار گرفتن در میان دریا و جنگل، با تنوع اشکال و فرایندهای طبیعی گویای ظرفیتهای بالای مازندران در زمینه طبیعت گردی است. در با لا ذکر شد که از جمله حوزه های گردشگری این استان از طولانی ترین سواحل شنی، اقلیم مناسب، زیستگاه پرندگان نادر بومی و مهاجر و مجاورت با مجتمع ها و شهرک های اقامتی و... می تواند محیط منحصر به فردی برای گذران اوقات فراغت گردشگران به حساب آید. این پژوهش برآن است که ویژگیهای استراتژیک که برنامه ریز شهری در توسعه پایدار شهر را مشخص کند تا همه جانبه نگری امری محتوم باشد.

به جهت وجود عوامل محدود کننده در یک لبۀ ساحلی، که در فاصلۀ باریکی میان خشکی و دریا واقع شده است، مقاصد گردشگری عموماً تحت تأثیر فشارهای مضاعفی از فعالیت های انسانی واقع می شود، و در پی آن آثار زیانباری بر کیفیت محیط برجای می ماند. بنابراین، ضرورت ارزیابی و نظارت بر روند توسعۀ کاربری ها وگسترش فعالیت ها در لبۀ ساحلی شهرها، بیش از پیش اهمیت می یابد. از طرف دیگر بسیاری از کشورهای دنیا با تخریب تدریجی سواحل مواجه می باشند، چراکه گسترش فعالیت های گردشگری در طول سواحل اثرات مختلفی از خود به جای خواهند گذاشت، این تخریب دارای اثرات زیانبار زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی بوده و با این روند در آینده زیست انسان ها در پهنه های ساحلی با مشکلات بسیاری مواجه خواهد شد)مهندسین مشاور مآب،1387) بنابراین به منظور کاهش سرعت این تخریب ها اقدامات همه جانبه و گسترده ای نیازمند است تا علاوه بر حفاظت از منابع پایه در مناطق ساحلی، بتوان زمینه ها و شرایط بهره برداری مناسب و منطقی از این نواحی را فراهم نمود)مهندسین مشاور سازه پردازی ایران،1384 )

سواحل کشور ایران نیز از این مقوله جدا نیست. همواره اجتماعات و سکونت گاههای شهری مستقر در امتداد محور گردشگری دریای خزر در استان مازندران، به لحاظ موقعیت ممتاز جغرافیایی و بهره مندی از توان های بسیار در حوزۀ طبیعت گردی، گردشگری روستایی و کشاورزی، از پدیدۀ گردشگری تأثیر پذیرفته و برآن تأثیرگذار بوده اند، اما به دلیل عدم شناخت دقیق و علمی از توان ها، تنگناها و قابلیت های آنها و نیز فقدان یک برنامه ریزی جامع و نظام مند در بهره برداری معقول از قابلیت های موجود، تاکنون از این توانها در راستای هدایت روند ها و فرآیند های طبیعی، اقتصادی برای دستیابی به توسعۀ بهره گیری نشده است. اگر بر اساس آمارهای رسمی بپذیریم در سال حدود 10 میلیون گردشگر داخلی )بومی( وارد استان مازندران )بویژه غرب استان( می شوند و بر اساس چشم انداز 1404 بتوانیم 20 میلیون گردشگر جذب نماییم، اهمیت استان مازندران مشخص می شود. از طرف دیگراکثر شهر های ساحلی استان مازندران به سبب داشتن آب و هوای معتدل خزری و چشم اندازهای ساحلی برای ساکنان شهرهای بزرگ و آلوده کشور بویژه تهران، جاذبه های فراوان دارد. در واقع مهمترین انگیزه مسافرت گردشگران به این استان تفریح و شنا در ساحل شنی است)قدمی و دیگران، 1389).

روش تحقیق

صنعت گردشگری امروزه در جهان از اهمیت بسزایی برخوردار است و برای ایجاد توسعه همه جانبه و پایدار و همچنین جایگزینی منابع جدید کسب درآمد به جای منابع نفتی نیازمند استفاده از تمامی امکانات و قابلیت ها است. از این رو هدف اصلی این پژوهش بررسی نقش برنامه ریزی و مدیریت گردشگری و عوامل موثر آن بر بهبود وضعیت پایداری شهرهای ساحلی است. این پژوهش بنا به ماهیت، موضوع و اهدافی که برای آن پیش بینی شده از نوع توصیفی ــ تحلیلی و در زمره تحقیقات کاربردی است. از روش کتابخانه ای (مطالعه کتاب ها، مقالات، مجلات، طرح های پژوهشی و بانک های اطلاعاتی اینترنتی) استفاده گردیده است.

مبانی نظری

از آنجائی که توسعه گردشگری فرایند پیچیده ای است و عوامل متعددی از جمله توسعه بین المللی و ملی و گروه های درگیر با سیاست دولت، برنامه ریزی و قانون گذاری را در بر می گیرد. توسعه و گسترش گردشگری به عنوان مجموعه فعالیت های اقتصادی، تاثیر بسزائی در تقویت بنیان های اقتصادی جوامع دارد. گردشگری می تواند به عنوان منبع جدیدی برای ایجاد اشتغال، کسب درآمد، دریافت های مالیاتی بیشتر، جذب ارز و تقویت زیرساخت های اجتماعی که موجب رشد و توسعه سایر صنایع می شود، در معادلات متعدد مورد توجه قرار گیرد (کاظمی، 1391: 131).

در یک دید اجمالی مبانی نظری مفهوم پایداری در شهر و ناحیه شامل این موارد می شود: کاهش آلودگی، نگهداری منابع طبیعی، کاهش حجم ضایعات شهری، افزایش بازیافت ها، کاهش انرژی مصرفی، ایجاد جامعه جنگلی و درختان شهری و نواحی سبز، توسعه شهرهای کوچک برای کاهش اتکاء به شهر بزرگ، کاهش فواصل ارتباط، ایجاد اشتغال محلی، توسعه متنوع مساکن در مراکز اشتغال، ساختار اجتماع متعادل، حمل و نقل عمومی و کاهش ترافیک جاده ای، مدیریت ضایعات بازیافت نشدنی، توزیع منابع و تهیه غذای پایدار محلی، به این طریق با جایگزینی منابع و نوسازی آنها، اتخاذ سیاست کاربری صحیح و محافظت از زمین بالا می رود، توسعه پایدار شهری حاصل می شود.

در این دیدگاه راه رسیدن به این الگوها را از طریق برنامه ریزی های شهری، روستایی، منطقه ای و ملی و در راستای نقش قانون و کنترل کاربری ها می داند. این نظریه به عنوان دیدگاهی استراتژیک به نقش دولت در این برنامه ریزی ها زیاد قابل اهمیت است و معتقد است، دولت باید از محیط زیست شهری حمایت گسترده ای نمایند.

از سوی دیگر مفهوم توسعه پایدار که شامل توسعه گردشگری است، توسط سازمان ملل متحد ، سازمان جهانی گردشگری و بسیاری از ملل، دولت های محلی و منطقه ای مورد استفاده قرار گرفته است. گردشگری پایدار مستلزم استفاده بی وقفه از منابع طبیعی، فرهنگی و اقتصادی برای گردشگری است. در حقیقت این منابع را می توان از راه گردشگری افزایش داد. گردشگری پایدار همچنین به این معناست که رشد گردشگری مشکلات جدی زیست محیطی یا اجتماعی _ فرهنگی در بر نداشته باشد، کیفیت زیست محیطی ناحیه گردشگری حفظ یا به طور کلی بهبود یابد، سطح رضایت گردشگران بالا رود تا بازار گردشگری حفظ و مزایای حاصل از آن به طور گسترده ای در سراسر جامعه توزیع گردد.

برنامه ریزی گردشگری نیز در سطوح مختلف از بین المللی، منطقه ای و ملی تا سطوح اجتماعی یا داخلی انجام می پذیرد. طرح ها و برنامه های گردشگری، در تمامی سطوح باید تلفیق شود. مقامات محلی باید برنامه ها و سیاست های توسعه گردشگری همه بخش های گردشگری را در نظر بگیرند تا سطوح مربوط برای تقویت بخش گردشگری، یکدیگر را استحکام بخشند (بروجنی،1389: 17). البته باید متذکر شد که «توسعه پایدار بر سه اصل عمده پایداری بوم شناختی، پایداری فرهنگی ـ اجتماعی و پایداری اقتصادی استوار است». پایداری بوم شناختی تضمین کننده آن است که توسعه با حفظ فرایندهای اساسی زیست محیطی، تنوع و منابع گونه های زیستی سازگار باشد. پایداری فرهنگی ـ اجتماعی تضمین می کند که توسعه با فرهنگ و ارزش های مردمی که متأثر از آن هستند، سازگار است و هویت جامعه را حفظ می کند. پایداری اقتصادی تضمین می کند که توسعه، واجد کارایی اقتصادی است و منابع باید به ترتیبی اداره بشوند که بتوانند پشتیبان نسل های آینده باشند؛ «چون انسان به عنوان مرکز توجهات توسعه پایدار معرفی شده است (منصوری، 1387: 37). روش توسعه پایدار در برنامه ریزی گردشگری حائز اهمیت است چرا که بیشترین توسعه گردشگری متکی بر جاذبه ها و فعالیت هایی است که به محیط طبیعی، میراث تاریخی و الگوهای مناطق سیاحتی نمی توانند گردشگران را جلب کنند و گردشگری موفق نخواهد بود (هولدن ، 2008: 207).

در خصوص مبحث تحقیقات و تجربیاتی صورت گرفته که در این اینجا به مهمترین و شاخص ترین آنها اشاره می کنم:

در ایران مطالعاتی درباره گردشگری ساحلی در نواحی حاشیه ای دریای خزر و مدیریت پایدار گردشگری انجام شده که اغلب رویکردی مبتنی بر پایداری محیطی، ویژگیهای گردشگری و مشکلات مربوطه و پارامترهای جامعه شناسی داشته اند از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

شیعه و علی پوراشلیکی(1389) در مقاله ای به تحلیل عوامل کیفیت بخش محیط گردشگری ساحلی با توجه به معیارهای گردشگری پایدارپرداخته اند. نتایج این پژوهش نشان داد که ارتباط معنی داری میان عوامل کیفی با متغیرهای میزان رضایت از محیط گردشگری و احتمال بازگشت مجدد به مقصد گردشگری وجود دارد و قریشی مینا آباد همکاران(1391) در مقاله ای با عنوان ارزیابی عملکرد مجتمع های گردشگری ساحلی )مطالعه موردی: مجتمع مروارید خزر -شهرستان رشت( محققان معتقدند سواحل یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری هستند که امروزه تعداد بسیاری از گردشگران را به سوی خود جلب می کند، و از راه های مناسب برای بهره برداری تفریحی راحت تر و مطمئن تر از این جاذبه طبیعی، ایجاد مجتمع های گردشگری ساحلی می باشد ولی نتایج نشان می دهد بیشترین میزان گردشگران ورودی به مجتمع، ساکنان شهرستان رشت و دیگر شهرستان های استان و بخصوص شهرستان های همجوار هستند. و خراسانی زاده و همکاران (1390) در مقاله ای با عنوان "راهکارهای مدیریت و توسعه زیر ساخت های گردشگری" مورد بررسی قرار داده و به این نکته تأکید کردند که در ایران فرصت های گردشگری فراوانی وجود دارد که تا کنون به آنها پرداخته نشده است. مدیریت کلان باید فرصت ها را در کشور شناسایی و آنها را در طرح جامع گردشگری کشور بگنجاند و زمینه سرمایه گذاری را در زیر ساخت های سخت مانند هتل ها، رستوران ها و جاذبه ها مهیا کند و دولت نیز زمینه توسعه زیر ساخت های نرم مانند آموزش، فرهنگ و امنیت را در کشور گسترش دهد. و ایلانلو(1390) در مقاله ای با عنوان "تحلیل مدیریت گردشگری شهری؛ مطالعه موردی منطقه 12 تهران" دو سازمان مرتبط با مدیریت یعنی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و شهرداری را مورد بررسی قرار داد. نتایج بدست آمده تنها سازمان منطقه با عملکرد مثبت در زمینه مدیریت گردشگری، شهرداری منطقه 12 تهران می باشد. هرچند این عملکرد در زمینه گردشگری منطقه ضعیف عمل نموده و با چالش ها و تهدیدهای برون سیستمی بسیار روبرو است.

معین(1390) در مقاله ای با عنوان "بررسی نقش مدیریت گردشگری قشم" در شناسایی توانمندی های گردشگری به این نتیجه رسید که شهرها و جزایر گردشگری مانند قشم، دارای پتانسیل مناسبی برای توسعه گردشگرانند، اما به علت ناتوانی های مدیریت شهری چون عدم هماهنگی و یکپارچگی مدیریت در بهره برداری پایدار از جاذبه ها، عدم امکانات و دسترسی به اطلاعات، عدم تامین بهداشت و نظافت بخش گردشگری نه تنها از توسعه پایداری فاصله گرفته بلکه روند منفی را طی می کند. و همچنین مطالعاتی توسط پورجهان (1390)، حسن پور و همکاران (1390)، نظریان و شوقانی (1390)، ناد علی پور(1390)، پیرایش و همکاران (1390)، فرج الهی و پوزش (1389) و غیره به مطالعه نقش برنامه ریزی و مدیریت در توسعه پایدار گردشگری و بررسی چالش ها و فرصت های پیش روی توسعه صنعت گردشگری با رویکرد توسعه پایدار درایران و برنامه-ریزی، مدیریت گردشگری و طراحی جغرافیایی در محیط های جاذب گردشگری شمال کشور و نقش مدیریت در توسعه صنعت گردشگری پرداخته اند که مجال پرداختن به همه آنها در اینجا نیست. همه این پژوهشگران ضمن تأکید بر تخصصی کردن مدیریت شهری و مدیریت گردشگری و تحولاتی که در این عرصه باید معمول گردد، به لزوم تحول در قوانین و تشکیلات مدیریت شهری و گردشگری به منظور بهبود ساختار کالبدی، اجتماعی و اقتصادی و زیست محیطی اشاره کرده اند. و مطالعات خارجی صورت گرفته عبارتند از:

در مطالعه ای با عنوان درک گردشگری مدرن از ساحل؛ نزاع بین صنعت گردشگری یا تنوع زیستی؟ پژوهشگر تجمع بسیار گردشگران در ساحل را مسبب مشکلات زیست محیطی می داند و برخی از نشانه ها مثل وجود بطریهای پلاستیکی در ساحل را شاهد آن می داند(Jçdrzejczak,2004).

در مطالعه ای که روی سواحل جنوبی ولز در بریتانیا انجام شده است؛ هفت ساحل ولز که دارای تاسیسات و طراحی پایدار بوده اند با یک چک لیست، مورد بررسی قرار گرفته اند. این چک لیست سه شاخص فیزیکی، بیولوژیکی و انسانی را مورد بررسی قرار داده است، نتایج نشان داده که عوامل فیزیکی نقش چندانی نداشته و عوامل بیولوژیکی و انسانی توسط گردشگران مانند نگرانیهای زیست محیطی و ایمنی اهمیت بیشتری یافته اند(Philips and House,2009) .

در مطالعه ای دیگر سواحل استرالیا با مطالعه موردی کمبرا مورد بررسی قرار گرفته، محقق ضمن نشان دادن اهمیت این مطالعات که ناشی از افزایش حرکت جمعیت به سواحل می باشد، آسیب پذیری سواحل را ناشی از ساخت و سازهای شهری دانسته و فشارهای اجتماعی برای جلوگیری از آنرا منجر به فشارهای سیاسی بردولت می داند(Wesley and pforr,2010).

و همچنین در مطالعه مرکز پژوهش های محیط دانشگاه بولونیای ایتالیا در سال 2010 میلادی، موضوع گردشگری پایدار در نواحی ساحلی در قالب برنامه مدیریت اقتصادی و بازرسی اروپا مورد بررسی قرار گرفت. در این مطالعه، مهمترین آثار گردشگری ساحلی بر محیط در قالب موارد مانند تأمین آب آشامیدنی، تصفیه فاضلاب، جمع آوری و دفع فاضلاب، استفاده از زمین و آلودگی هوا و آلودگی صوتی عنوان شده است( Interdepartmental Centre for Environmental Research,2010 ). و این که پیرس(2001) در پژوهشی با عنوان "چارچوب های یکپارچه برای تحقیقات گردشگری شهری" معتقد است که نواحی شهری مکان های مجزا و پیچیده ای هستند و به چهار مشخصه عمومی پذیرفته شده برای شهرها اشاره می کند: تراکم های فیزیکی بالای ساختارها، مردم، کارکردها و عدم تجانس های اجتماعی و فرهنگی، اقتصاد چند کارکردی، مرکزیت فیزیکی در درون شبکه های منطقه ای و درون شهری می باشد.

نظریه توسعه پایدار شهری

نظریه توسعه پایدار شهری، حاصل بحث های طرفداران محیط زیست درباره مسائل زیست محیطی بخصوص محیط زیست شهری است که به دنبال نظریه «توسعه پایدار» برای حمایت منابع محیطی ارائه شد. توسعه پایدار شهری نیازمند شناسایی محدودیت های محیطی برای فعالیت های انسانی در ارتباط با شهرها و تطبیق روش های طراحی در این محدودیت ها است. در این نظریه موضوع نگهداری منابع برای حال و آینده از طریق استفاده بهینه از زمین و وارد کردن ضایعات به منابع تجدید ناپذیر مطرح است. نظریه توسعه پایدار شهری موضوع های جلوگیری از آلودگی های محیط شهری و ناحیه ای، کاهش ظرفیت های تولید محیط محلی، ناحیه ای و ملی، حمایت از بازیافت ها عدم حمایت از توسعه های زیان آور و از بین بردن شکاف میان فقیر و غنی را مطرح می کند. همچنین راه رسیدن به این اهداف را با برنامه ریزی های شهری، روستایی، ناحیه ای و ملی که برابر با قانون، کنترل کاربری ها و کنترل بیشتر در شهر و روستا است می داند. این نظریه به مثابه دیدگاهی راهبردی، به نقش دولت در این برنامه ریزی ها اهمیت بسیاری می دهد و معتقد است دولت ها باید از محیط زیست شهری حمایت همه جانبه ای کنند(موسوی و همکاران، 1395).

شهر پایدار

مبانی نظری برنامه ریزی «شهر پایدار» مبتنی بر حفاظت از اراضی، الگوی توسعه پایدار شهری، زیر بنای مفید، تجدبد نظر در شکل شهرها، کنترل رشد، صرفه جویی در انرژی ساختمانی، تراکم متعادل، تغییر در کاربری ها، حفظ فرهنگ و سنت و ارزش ها، روی آوری به مصالح و هنرهای بومی، طراحی بر مبنای عابر پیاده، استفاده از دوچرخه، استفاده بیشتر از اراضی تخریب شده، دوری از مکان های دارای آسیب از قبیل مسیل ها و فرسایش و لزرش و گسل، پایداری مسکن، توجه به شبکه ای پیوسته از فضاهای سبز محله ای و ناحیه ای در شهر و ایجاد باغچه های شهری است. این نظریه تلفیقی از مکتب طبیعت گرائی و توسعه پایدار و فرهنگ گرایی با استحکام مبتنی بر تکنولوژی و سازه های قوی را پیشنهاد می کند(موسوی و همکاران، 1395).

اقتصاد شهر پایدار باید متکی بر اشتغال زایی، صنعت و تجارت پایدار بدون تاًثیر نامطلوب در طبیعت باشد. لذا حداقل آلودگی، مصرف کم انرژی از اصول شهر پایدار است. شهر پایدار از نظر مدیریتی مبتنی بر چگونگی اتخاذ سیاست های سرمایه گذاری و تصمیم گیری ها برای آینده شهر است. در شهر پایدار از مدیریت گسترش بزرگراه ها به عنوان فاکتوری در توسعه بی رویه شهر جلوگیری می شود، چون هرچه شهر بزرگتر باشد از اطراف خود بیشتر طلب می کند و خطر تخریب محیط زیست افزایش می-یابد. بنابراین برنامه ریزان و مدیران شهری، نظام شهری را به عنوان یک کل در نظر گرفته تا کالبد شهر بر محیط طبیعی و بیوسفر منطبق باشد.

اندازه بهینه شهر پایدار مبتنی بر تعادل محیط، بیوسفر با جمعیت و اقتصاد و اشتغال است و از مهم ترین مسائلی است که طی دهه های اخیر باعث توسعه و پیشرفت شهرهای کوچک و بزرگ و توسعه شهرنشینی می باشد. شهرها با امکانات و خدماتی که ارائه می دهند، همواره پذیرای افرادی بوده اند که بدان وارد می شوند. شهر با ارائه خدمات مطلوب و درخور، بستر مناسبی برای فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی انسان ها را فراهم می آورد. شهر همچنین با ارائه فعالیت های خدماتی مانند امکانات پذیرایی و فراغتی زمینه پیشرفت و توسعه گردشگری را فراهم می کند (تیموتی ، 2005).

ساختارهای ژئولوژیکی ژئومورفولوژیکی

ساختارهای ژئولوژیکی ، اشکال طبیعی پوسته زمین، که حاصل حرکات تکتونیکی و برونریزهای درونی و فرسایشهای بعدی است هریک به نوبه خود چشم اندازی را خلق می کند، وضع قرارگیری طبقات با اشکال جالب و جاذب حاصل در طبقات متفاوت از نظر سن و جنس، جلگه ها، ییلاقها و دره های تنگ و عمیق می تواند موضوع عرضه در جذب گردشگر به حساب آیند. همچنین برجستگی ها و فرورفتگی ها و سایر اشکال منظم و نامنظم زمین همراه با شکاف ها و فضاهای متنوع و مرتبط با سطوح خارجی زمین تحت عنوان ساختارهای ژئومورفولوژیکی، به این ساختارها را در سرزمین ایران، عنوان عامل دیگر در جذب گردشگر محسوب می شوند)قره نژاد، 1374 ، 96) به وفور می توان مشاهده کرد.

بارزترین خصیصه پیکره جغرافیایی ایران چشم انداز کوهستانی آن است. دو رشته کوه بزرگ البرز و زاگرس در شمال و شمال غرب ایران کشیده شده اند. در مرکز فلات ایران نیز رشته کوهی به موازات زاگرس از آذربایجان تا کرمان ادامه می یابد.

این نواحی به لحاظ عوارض طبیعی، پدیده های مورفوژنز، فرسایش و نظیر اینها، چشم اندازهای جالبی را به وجود آورده اند که در جذب گردشگران از پتانسیل بالایی برخوردار هستند و حتی از گذشته دور تاکنون به عنوان مراکز ییلاقی، نقش استراحتگاهی داشته اند، این توانها که تا مدتها دارای ارزش فصلی ویژه در تابستان بوده اند با توسعه ورزشهای زمستانی استفاده از آنها ابعاد وسیع تری پیدا کرده است و برای مقاصد کاربری زمین در دامنه های مرتفع کوهستانی که پوشیده از برف هستند، طیف وسیعی از فعالیتهای به علاوه این نواحی دارای جاذبه های طبیعی دیگری چون، گردشگری را میسر می سازد )رهنمایی، 1370:70 ). چشمه ها، آبشارها، غارها و امثال اینها بوده که نشان از توان بالای جذب گردشگر را دارد. محیط کوهستانی ایران با چشم انداز گوناگون خود، با انگیزه های استراحت یا ورزش در فصول تابستان و زمستان علاقمندان بسیاری را می تواند به خود جذب کند.

اقلیم

بدون شک در کشورهای مختلف دنیا نواحی گردشگری، تحت تأثیر فصول مناسب و مطلوب مشخص میباشند و آب و هوا یکی از عوامل عمده محسوب میگردد. بنابراین در زندگی اقتصادی‐ اجتماعی این صنعت، آب و هوا از موضوعات اصلی آمایش در مقیاس محلی و منطقهای به شمار می رود)خالدی، 1373:25) 11 .کشور ایران باتوجه به شرایط ویژه جغرافیایی و قرارگیری آن در عرضهای ویژه که تاثیر عوامل بیرونی در ایجاد شرایط آب وهوایی نقش مهمی را بازی میکند. در چنین شرایطی وضعیت ژئومورفولوژیکی و چگونگی آرایش ناهمواری ها )جهت، ارتفاع و شیب( نقش تعیین کنندهای را در چگونگی به وجود آوردن شرایطی که اقلیم را تحت تاثیر خود قرار میدهد بازی می کند. بنابراین نتیجه ترکیب عوامل درونی و بیرونی در سطح کشور، شرایط آب وهوایی کاملا متفاوتی را حتی در واحد سطح کوچک به وجود میآورد و شاید ایران از جمله کشورهای نادر جهان است که می توان در آن تنوع آب و هوایی را در محدوده های کوچک مشاهده کرد )بدیعی، 1367:71 ). تنوع شرایط اقلیمی، پوشش گیاهی، زندگی جانوری و از همه مهمتر تنوع فصول می باشد که خود مزیتی در زمینه گردشگری محسوب می گردد.

به گونه ای که وقتی در مناطق غرب و شمال غرب شرایط آب و هوایی برای تفریحات و سرگرمیهای زمستانی مثل اسکی مهیا است در همان زمان در مناطق جنوبی شرایط آب و هوایی برای تفریحات تابستانی مناسب می باشد. علاوه بر این می توان به تفاوت زیاد بار ش سالانه نیز در نواحی مختلف کشور اشاره کرد که دامنه تغییرات آن از 1555 میلیمتر در گیلان تا کمتر از 255 میلیمتر در نواحی مرکزی در نوسان است. با توجه به متوسط بارندگی سالانه در کل کشور، حدود 191 میلیمتر و تغییرات فاحش آن در بین نواحی مختلف و نیز با توجه به آن که تعداد روزهای ابری و بارانی و ساعت آفتابی در مناطق مختلف کشور در طول سال می توان مناطق مختلف گردشگری، به عنوان یکی از عوامل مهم در شناسایی توان های هر منطقه )سقایی، 1380:132) ایران را بر این مبنا تقسیم بندی نموده و قابلیتهای آنان را در طول سال برشمرد. بطور کلی شناخت دقیق و همه جانبه و معرفی صحیح اقلیم ایران می تواند در ترسیم خطوط آینده توسعه این صنعت نقش بسیار مهمی را ایفا کند. بر پایه اقلیم، قابلیتهای چند گانه پذیرش گردشگران در نواحی مختلف در طول سال وجود دارد که زمینه ساز افزایش ظرفیتهای آن می باشد.

توان ساحلی

دو دریا در شمال و جنوب کشور همراه با دریاچه های متعدد آن درسرزمین ایران پراکنده اند و از توان های محیطی در زمینه بهره وری گردشگری محسوب می شوند. خلیج فارس و دریای عمان در جنوب کشور که به دریاهای آزاد مرتبط اند قابلیت جذب مشتاقان دٍر فصول مختلف را دارا می باشند. به علاوه دریای خزر نیز با سواحلی به وسعتی معادل هزار کیلومتر با چشم انداز جنگلی در قسمت جنوبی خود از مناطق مورد توجه گردشگران می باشد. همچنین وجود دریاچه های متعدد در سطح کشور از جمله دریاچه ارومیه بزرگترین و پرآب ترین دریاچه نواحی داخلی همراه با غلظت و شوری زیاد آن ، دریاچه زری بار با آب شیرین در حقیقت یک دریاچه کوهستانی است )بدیعی، 140:1367). در قسمت شمالی دشت مریوان، دریاچه هامون بزرگترین دریاچه آب شیرین واقع در سیستان، دریاچه مهارلو و پریشان در اطراف شیراز، همگی از پتانسیل بالای جذب گردشگر برخوردار بوده و با توجه به اکوسیستمها و زیست گاههای پیرامون خود جاذبه های گردشگری را در زمینه های مختلف از جمله لجن درمانی، غواصی، قایقرانی و ماهیگیری همراه با دیدار از چشم اندازهای طبیعی را خلق نموده اند. در حقیقت برخورداری از چشم انداز ساحلی، جزیره ای و دریایی برای فعالیتهای گذران فراغت و اقتصاد گردشگری در قالب معیارهای .) اجتماعی و فرهنگی ارزش والایی دارد )رهنمایی، 220:1370 ).

گردشگری ساحلی:

در میان گونه های گردشگری با انگیزه تفریح، گردشگری دریایی از دیرباز جایگاه مهمی را به خود اختصاص داده است. سفر به سواحل و استفاده از خورشید و انجام تفریحات آبی – همچون شنا، اسکی روی آب، ماهیگیری، قایق سواری، غواصی و نظیر اینها – از علایق اکثر گردشگران بخصوص گردشگران داخلی هر کشور محسوب می شود. که مستلزم مسافرت از محل اقامت و تمرکز بر روی محیط دریایی است(سقایی، 1381: 17). مفهوم گردشگری ساحلی طیف کاملی از گردشگری، فراغت و فعالیت های تفریحی را که در نواحی ساحلی و آب های نزدیک ساحل روی میدهد، در بر می گیرد. بر این اساس عرضه محصولات گردشگری ساحلی شامل اسکان، پذیرایی، صنعت محصولات غذایی، خانه های دوم و زیرساخت پشتیبان توسعه ساحلی)مثل خرده فروشی .) ها، اسکله و تأمین کنندگان فعالیت ها( شامل می شود)خانی و دیگران، 1388).

در واقع همان گونه که اداره ملی جو اقیانوس ایالات متحده اشاره می کند، در میان تمام فعالیت هایی که در نوار ساحلی و نزدیکی سواحل اقیانوس صورت می گیرد، هیچکدام بیش از گردشگری و تفریح ساحلی از نظر حجم و تنوع در حال افزایش نیست. ماهیت متغیر این بخش و حجم آن، این نکته را که باید برنام هها، سیاست ها و طرح های دولتی مربوط به گردشگری در سواحل را مورد توجه قرار دهد، الزامی می سازد. در واقع تمام مسائل مربوط به سواحل به صورت مستقیم و غیرمستقیم برگردشگری و تفریح در سواحل تاثیر می گذارند)علیقلی زاده1386. 56). تداوم کاهش فعالیتهای ماهیگیری و مشاغل وابسته، مشکلاتی را بر بسیاری از نواحی وابسته به شیلات، در اطراف جهان تحمیل نمود، و این نیاز را برای اجتماعات ساحلی آشکار ساخت، تا برای متنوع سازی اقتصادشان به دیگر بخشها از جمله اکوتوریسم روی آورند(Stead, 2005,671).

از درآمد فعلی گردشگری ساحلی، همه ساله تفرجگاه های جدیدی در برخی از کشورهای منطقه در حال گسترش است. این صنعت که اصولاً بر مبنای استفاده از منابع طبیعی، همچون سواحل ماسه ای، دریای شفاف، محیط دوست داشتنی و ... پایه گذاری شده بود،اخیراً خود تغییر شکل داده است. هم اکنون طیف گسترد های از تسهیلات امروزی به منظور ارائه اقامتی آسوده و لذت بخش از فعالیت های تفریحی متنوع در نواحی ساحلی ایجاد شده اند. این تسهیلات انسان ساخت، اگرچه با صرف سرمایه هنگفت ممکن شده اند، ولی افزایش قابل ملاحظه ای در کیفیت گردشگری منطقه در امتداد کرانه دریا بوجود آورده اند(پوروخشوری،1380:17).

رشد گردشگری منتج به منافع بسیاری برای نواحی ساحلی شده است، اما گسترش بدون برنامه آن هم بهای گزاف زیست محیطی همراه دارد. نمونه های بسیاری از پیامدهای منفی گردشگری کنترل نشده بر منابع اکولوژیک نواحی تفرجی وجود دارد. به طور مثال، گردشگری بدون برنامه ریزی و با مدیریت بیمار، به واسطه آلودگی فاضلاب ناشی از استقرار مکان های گردشگری منجر به تخریب زیستگاه های دریایی نزدیک ساحل شده است، یا قایق رانی به عنوان یک فعالیت اصلی گردشگرهای ساحلی، زیست گاه های دریایی را، که گنجینه تنوع زیستی را مورد حمایت قرار می دهد، تحت تأثیر قرار داده اند. این قبیل گردشگری، در کشورهایی نظیر ایران که دارای شرایط آب و هوای نیمه بیابانی، عدم وجود حوضه های آبی در تمام سال، وجود گرمای طاقت فرسا در تابستان می باشند، اهمیت زیادی پیدا می کند. براین اساس گردشگری دریایی در ایران قدمت زیادی دارد که ناشی از وجود مناطق ساحلی باریک در جنوب و شمال و نواحی بیابانی وسیع در داخل است. سواحل جنوبی دریایی خزر در استانهای شمالی کشور به علت نزدیکی به کانونهای جمعیتی، اقلیم مناسب و دسترسی آسان همراه با هم تنیدگی جنگل، کوه و دریا، در ایام تعطیلات بخصوص در فصل تابستان گردشگران داخلی بسیاری را به سوی خود جذب می کند. سواحل خلیج فارس و دریای عمان نیز در جنوب کشور هرچند دارای توان های بالقوه جذب گردشگر بخصوص در فصل زمستان )زمان رکود گردشگری دریایی در سایر نقاط( بوده ولی به علت عدم تطبیق ایام تعطیلات با این زمان، دوری نسبت به کانونهای جمعیتی و عدم وجود راه ها دسترسی آسان و وسایل نقلیه عمومی مطمئن و وجود محدودیتهای تأسیسات زیربنایی، برنامه ریزی توسعه گردشگری با کارکرد بندری تنها توانسته است گردشگران را در مناطق آزاد تجاری جذب نماید. این در حالی است که امروزه محیط دریایی نه تنها مورد علاقه مردم بوده بلکه در دسترس آنان نیز می باشد که خود تقاضا را برای گردشگری دریایی در رابطه ای مستقیم با رشد جمعیت جوان افزایش داده و ضروری می سازد که عرضه محصول این صنعت در مناطق ساحلی به تقاضا پاسخ گوید(orams, 1999) .

بر اساس آمار و ارقام سازمان جهانی گردشگری ، بیشترین مسافران جهان مربوط به بخش گردشگری ساحلی است. محبوبیت همیشگی سواحل و گستردگی حجم تقاضا برای آن، در کنار ساختار شکنندۀ این محیط ها سبب شده است که برنامه ریزان، آگاهی فزاینده ای نسبت به توسعهٔ پایدار در این مناطق داشته باشند و به منظور دستیابی به گردشگری پایدار، با هدف حفظ منافع اقتصادی، ارتقاء گردشگری و حفظ منابع زیست محیطی، تلاش نمایند. نوارهای ساحلی از جمله فضاهایی هستند که غالباً پیوند ناگسستنی با حوزه ها و مراکز شهری اطراف خود دارند. این نواحی، مرکز تجمع بیشترین فعالیت های انسانی شامل: بازرگانی، تجارت، انرژی، ماهی گیری، سکونت و نیز گردشگری هستند (Noronha, 2002,42) به جهت وجود عوامل محدود کننده در یک لبهٔ ساحلی، که در فاصلهٔ باریکی میان خشکی و دریا واقع شده است، مقاصد گردشگری عموماً تحت تأثیر فشارهای مضاعفی از فعالیت های انسانی واقع می شود، و در پی آن آثار زیانباری بر کیفیت محیط برجای می ماند. بنابراین، ضرورت ارزیابی و نظارت بر روند توسعهٔ کاربری ها و گسترش فعالیت ها در لبهٔ ساحلی شهرها، بیش از پیش اهمیت می یابد.

منابع طبیعی و فرهنگی که پایه و اساس گردشگری را در ساحل شکل میدهند، شامل مسائل عمده ذیل میباشند:

1. آب و آبزیان 2. پوشش گیاهی 3. توپوگرافی 4. زمین شناسی و خاک 5. اقلیم 6. ویژگیهای تاریخی7. ویژگیهای نژادی، اطلاعات و راهنماها 8. فعالیتهای ساختمانی و 9. صنعت و تأسیسات.

گردشگری در نواحی ساحلی، دارای جایگاهی است که در زیرچهار قسمت موازی با ساحل قرار دارد؛ جزییات این مناطق را نشان می دهد.

منطقه آبهای ساحلی

این منطقه دریایی اکولوژیکی نزدیک ساحل، از فلات قاره شروع می شود و تا ساحل ادامه دارد. این منطقه غنی ترین منطقه برای ماهی گیری است و غالباً شامل صخرهها و ستونهای سنگی جالب توجه می باشد.

منطقه ساحل

محدودهای از دریا و خشکی را در برمی گیرد. به خصوص اگر گسترده و شنی باشد، بسیاری از بازیها و ورزشهای آبی گروهی را حمایت می کند.

منطقه پهنه کرانه ای

این منطقه به ناحیه پشت منطقه ساحل اطلاق می شود و بسیاری از تفریحات دریایی را حمایت می کند. مانند چادر زدن، پیکنیک و گردش بیرون شهر در برخی مکانها، این منطقه هتل ها و برخی مشاغل را دربر می گیرد. چشم انداز مهم این منطقه منظره دریاست .

منطقه پس کرانه

اراضی پشت مناطق ساحلی عموماً شامل مناطقی است که خدماتی را برای فعالیتهای تفریحی در بر می گیرد. منظره ساحلی توسط پستی ها و بلندی ها و پوشش گیاهی شکل گرفته است) کشوری و تیموری، 1389:76).

ناحیه ساحلی منطقه ای انتقالی و به شدت آسیب پذیر است و از آنجا که آخرین پذیرنده آلاینده های خشکی و دریا می باشد، از تجمع آلاینده ها در معرض تهدید دائمی قرار دارد. آلودگی دریاها و تأثیر فعالیتهای خشکی ها که ماحصل پیامد توسعه اقتصادی اجتماعی در خط ساحلی و حوضه های آبریز آن می باشد، از مهمترین مسائل در اغلب مناطق دنیاست که بطور مستقیم زیستگاههای ساحلی را تحت تأثیر قرار می دهد. از سوی دیگر تغییرات آب و هوایی نیز نواحی ساحلی را متأثر ساخته و از طریق تغییر سطح آب دریا، فرسایش اراضی حوزه های آبریز، طوفانها، تغییر رخساره سواحل و جابه جایی منابع زنده اثرات زیانباری بدنبال دارد . این در حالی است که سواحل از دیر باز نقش غیر قابل جانشینی در اقتصاد و توسعه تمدنها دارا بوده، بعنوان مدخل ورود به دریا در سراسر جهان منابعی جهت تغذیه، حمل و نقل، دسترسی به انرژی و تفرج برای شمار روز افزون مردم فراهم آورده اند. چنین ویژگیهایی سبب تمرکز انسان و مجموعه خدماتی وابسته به آن در کرانه دریاها گردیده است و توسعه این روند فضای این ناحیه ساحلی را متحول ساخته به تدریج اشکال طبیعی و زیستگاههای منحصر بفرد، جای خود را به فعالیت های بشری می دهند که هر یک به نحوی آلاینده های مختلفی را به ناحیه ساحلی و دریا وارد می کنند.

ویژگیهای توریسم در سواحل مازندران

سواحل شمالی ایران به ویژه سواحل استان مازندران با دارا بودن چشم اندازهای زیبا از دیرباز مورد توجه گردشگران بوده است. علی رغم استقبال فراوان گردشگران از روستاها و شهرهای ساحلی، به سبب نداشتن الگوی مناسب در مقوله گردشگری با موانع و چالشهای فراوان در این مقوله مواجه است. نگاه انحصاری مسئولان جهت توسعه گردشگری در شهرهای ساحلی باعث شده است که از 216 واحد اقامتی در استان،115 واحد در شهرهای ساحلی و الباقی در نواحی دور از ساحل استقرار یابد.

ایجاد سازو کارها و تامین امکانات گردشگری در حوزه های شهری سبب شده که بیشتر سکونتگاه های ساحلی از منفعت و درآمد ناشی از گردشگری محروم مانده و در بسیاری از موارد نیز دچار آسیبهای جدی گردند. به طوریکه از 388 کیلومتر نوار ساحلی 284 کیلومتر ) برابر 74 % طول نوار ساحلی( آن مورد ساخت و ساز شهری قرار گرفته و بخش عمده ای از این امکانات در نوار ساحلی شهری بوده است)اسحقی شیدفر، 1382:36( . بدان معناست که هیچگونه استراتژی در پس این رشد و توسعه نبوده و عملا توریسم از پایداری به دور مانده است.

نتیجه گیری

این پژوهش از نوع توصیفی – تحلیلی است. در مطالعات بررسی شده حوزه های برخورداری از ساحل آزاد، آرام و شنی به عنوان نقطه قوت جهت توسعه گردشگری معرفی گردید که به منظور استفاده مناسب و بهینه از این سواحل منحصربه فرد، نیاز به ساماندهی و تهیه و اجرای طرحهای گردشگری ساحلی است، همچنین کمبود امکانات رفاهی، اقامتی و تفریحی به عنوان مهمترین ضعف توسعه گردشگری سواحل بیان شده که می توان با جذب مشارکت مردمی و سرمایه گذاری بخش های خصوصی در زمینه اجرایی کردن طرح های گردشگری به توسعه امکانات از این دست نایل آمد.

همچنین مطالعات نشان می دهد که سواحل شمال علی رغم دارا بودن ظرفیتهای های بالقوه و بالفعل گردشگری، به علت تعدد و عمق میزان ضعف ها و تهدیدها و عدم بهره گیری درخور از معدود فرصت های ایجاد شده، فاصله زیادی با شرایط مطلوب یک حوزه گردشگری دارد. از این رو پیاده سازی استراتژی های تدافعی در مقطع کنونی، مناسب ترین استراتژی برای حرکت به سوی توسعه پایدار گردشگری در شهر های شمالی مثل ساری، رشت، آستارا و ... است. و برای رسیدن به این هدف، تامین زیرساخت های گردشگری، آگاهی رسانی به گردشگران برای معرفی جاذبه های گردشگری، تامین امنیت گردشگران، شناسایی و بهره گیری از قابلیت های مناطق از جمله (آثار باستانی و تاریخی، وجود صنایع دستی منحصر به فرد منطقه، تنوع گونه های گیاهی و جانوری و توپوگرافی کوهستانی، جاذبه های گردشگری مناطق، وجود قومیت های مختلف ساکن) جهت توسعه پایدار گردشگری و ایجاد اشتغال و درآمد زایی پایدار، حمایت از بخش خصوصی جهت سرمایه گذاری و توسعه برنامه های تبلیغاتی جهت شناسایی جاذبه ها و چشم اندازهای مناطق به گردشگران، بهره گیری از مشارکت مردمی در جهت اجرای طرح های گردشگری، طراحی سایت های گردشگری به زبان های مختلف که شامل بروشو رها، کلیپ ها و نقشه های استان به زبان های مختلف و قرار دادن اطلاعات دقیق که شامل جغرافیای منطقه، آب وهوا، جاهای دیدنی و چشم اندازهای شهری، مناطق طبیعی، تاریخی و باستانی، موزه ها و تفرجگاه ها، مناطق توریستی، مناطق حفاظت شده، تالاب ها، غارها، آبشار ها، رستوران ها، مسافرخانه ها، بیمارستان ها، پمپ بنزین و غیره و تقویت ساختار مدیریت گردشگری، که این راهکارها در جهت ارتقاء سطح کیفی گردشگری در استان مازندران شهرهای دارای سواحل دریا پیشنهاد می شود که در سرلوحه برنامه ریزی های کوتاه مدت و بلند مدت می توان لحاظ کرد.

سیدرفیع موسوی

دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، پژوهشکاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی

1. منابع:

2. ایلانلو، مریم. (1390). کاربرد مدل MS SWOT در تحلیل مدیریت گردشگری شهری مطالعه موردی: منطقه 12 تهران، اولین همایش بین المللی مدیریت گردشگری و توسعه پایدار، مرودشت، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت.

3. احمدیان، رضا و مجتبی زاده، عاطفه. (1391). پهنه بندی کاربری اراضی ساحلی در حوزه ی گردشگری با رویکرد توسعه ی پایدار، دهمین همایش بین المللی سواحل، بنادر و سازه های دریایی، تهران، ایران.

4. اسحقی، روح الله و شیدفر، محمدرضا. (1382). مازندران از نگاه گردشگران، سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان مازندران.

5. افتخاری، عبدالرضا رکن الدین و مهدوی، داوود. ( 1384 ). راهکارهای توسعه گردشگری روستایی با استفاده از مدل سوات : دهستان لواسان کوچک، فصلنامه مدرس علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس

6. امین بیدختی ، علی اکبر و شریفی نوید. (1391). بررسی رابطه بین رونق گردشگری و سرمایه اجتماعی در مناطق ساحلی دریای خزر، مطالعات مدیریت گردشگری، سال هفتم، شماره 17.

7. ایافت، سیدامیر. (1375). مقدمه ای بر مفهوم جدید جهانگردی زیست محیطی،فصلنامه محیط زیست، شماره اول.

8. بدیعی، ربیع. (1367). جغرافیای مفصل ایران، جلد اول، انتشارات اقبال،

9. پوروخشوری، سیده زهرا( 1380 ). راهکارهای توسعه بهینه زیست محیطی در گردشگری ساحلی.تهران: انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست.

10. پورجهان، ساره. (1390). نقش سازمان های مدیریت مقصد در توسعه پایدار گردشگری، همایش گردشگری و توسعه پایدار، همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان.

11. پیرایش، فروزان، اذانی، مهری، صالحی، زینب. (1390).چالشهای مدیریتی گردشگری ایران با رویکرد توسعه پایدار، اولین همایش بین المللی مدیریت گردشگری و توسعه پایدار، مرودشت، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت.

12. ترزبان، صادق و دیگران. (1392). استان شناسی مازندران، شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی ایران، چاپ سوم.

13. حسن پور، امید، صادقیان، هادی، خدابخشی، سیده لیلا، (1390)، مدیریت و نقش آن در توسعه پایدار گردشگری، اولین همایش گردشگری بین المللی و توسعه پایدار، همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان.

14. خالدی، شهریار.(1373). کاربرد آب و هوا در توسعه جهان گردی، مجموعه مقالات جهان گردی و توسعه.

15. خانی، فضیله، ابوطالب قاسمی وسمه جانی و علی قنبری نسب. ( 1388 ). بررسی اثرات گردشگری ساحلی با تکیه بر نظرسنجی از خانوارهای روستایی (مطالعه موردی: روستای چمخاله، شهرستان - لنگرود) ، فصلنامه علمی- پژوهشی جغرافیای انسانی، سال اول، شماره چهارم.

16. خراسانی زاده، فرنوش، امیدی، سجاد. (1390).راهکارهای مدیریت و توسعه زیر ساخت های گردشگری در ایران، اولین همایش مدیریت و توسعه گردشگری, چالش ها و راهکارها، تهران، مرکز مطالعات تکنولوژی.

17. زیاری، کرامت اله. (1380). توسعه پایدار و مسوولیت برنامه ریزان شهری در قرن بیست یکم، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، زمستان.

18. سقایی، مهدی. (1381). شهرهای ساحلی و گردشگری دریایی، ماهنامه شهرداریها،شماره 38.

19. سلیمانی هارونی، خدیجه. (1389). نگرش ساکنان مناطق گردشگری روستایی نسبت به پیامدهای گردشگری روستایی، مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایرا ن ، دوره 41 و 42 ، شماره 2.

20. سلطانی لرگانی، افسانه. ( 1378). ارزیابی زیست محیطی پروژه های سه گانه رودخانه چالوس با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیاییGIS ، پایان نامه کارشناسی ارشد گروه محیط زیست . و شیلات، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران.

21. شیعه، اسماعیل.(1382). لزوم تحول مدیریت شهری در ایران، مجله جغرافیا و توسعه، بهار و تابستان.

22. شیعه، اسماعیل و علی پوراشلیکی سجاد. (1389). تحلیل عوامل کیفیت بخش محیط گردشگری ساحلی با توجه به معیارهای گردشگری پایدار، مطالعه موردی سواحل شهر رامسر، معماری و شهرسازی آرمان شهر ، دوره 3 , شماره 5.

23. علیقلی زاده، ناصر( 1386 ) توسعه گردشگری روستایی با رویکرد پایداری، پایان نامه دکتری دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران.

24. فرج الهی، اصغر، پوزش، حسین. (1389). نقش مدیریت در توسعه صنعت گردشگری، همایش منطقه ای توریسم و توسعه، یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج.

25. فرنوش، علی ؛ اخوان، آرمین و شفایی، سیدکمال. (1391). بررسی قابلیت های توسعه صنعت گردشگری با استفاده از مدل (SWOT)، مطالعه موردی: شهر بابلسر، اولین همایش ملی گردشگری و طبیعت گردی ایران، همدان، ایران.

26. قره نژاد، حسن. (١٣٧٨). جایگاه عرضه در اقتصاد و سیاستگزاری توریسم، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 52.

27. قریشی میناآباد، محمدباسط؛ معتمدی مهر، اکبر و فرامرزی گروس، نینا. (1390). ارزیابی عملکرد مجتمع های گردشگری ساحلی (مطالعه موردی: مجتمع مروارید خزر- شهرستان رشت)، برنامه ریزی منطقه ای، دوره 1 , شماره 4.

28. کاظمی، مهدی. (1387). مدیریت گردشگری، انگیزش و رفتار در گردشگری، انتشارات سمت، تهران.

29. کلانتری خلیل آباد، حسین، پور احمد، احمد، قاسمی ایرج و سید رفیع موسوی. (1395). نهادهای محلی و ظرفیت آنها در توسعه گردشگری پایدار شهری، فصلنامه میراث و گردشگری، غلمی- ترویجی، مرکز علمی و فرهنگی گردشگری دانشجویان ایران(جهاد دانشگاهی)، شماره1.

30. محسنی، رضا علی. (1388). گردشگری پایدار در ایران: کارکردها، چالش ها و راهکارها. مجله علمی– پژوهشی فضای جغرافیایی، سال . نهم، شماره171.

31. مهندسین مشاور خزر بنیان درفک.( 1384). بازنگری طرح هادی روستای کاردگرمحله شهرستان بابلسر بخش فریدونکنار دهستان امامزاده عبدالله، مدیریت پروژه فنی و اجرائی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان مازندران.

32. مهندسین مشاور مآب. (1387). طرح کاربری مطلوب اراضی مناطق ساحلی کشور، مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی (ICZM) ، مطالعات تلفیق (جلد 2 ؛ نتایج مطالعات پایه برای تدوین معیارهای تلفیق ).

33. مهندسین مشاور سازه پردازی ایران. ( 1384 ). مطالعات طرح مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی کشور

34. معین، سعید رضا. (1390). توسعه گردشگری و نقش مدیریت گردشگری در قشم، همایش ملی قشم و چشم انداز آینده، قشم، سازمان منطقه آزاد قشم .

35. منصوری، علی. (1387).گردشگری و توسعه پایدار، مجله آموزش جغرافیا، سال هجدهم، شماره 63.

36. موسوی، سید رفیع، شیری پور، مهدی، رفیع، ابوالفضل و محمد حسین باباجان نژاد. (1393). مقایسه گردشگری ایران با کشور های اسلامی (ترکیه، مالزی و تونس)، همایش بین المللی مدیریت گردشگری، پذیرش و چاپ در مجموعه مقالات، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران، درج شده در سیویلیکا.

37. نوری جعفر، عباس پور مجید و مقصودلو کمالی بیژن. (1385). ارزیابی زیست محیطی سیاست های استراتژیک توسعه صنعتی ایران با استفاده از مدل SWOT، مجله علوم و تکنولوژی محیط زیست، . شماره 29

38. نادعلی پور، زهرا. (1390). عوامل موثر بر مزیت رقابتی شهرها در زمینه توسعه گردشگری شهری، اولین همایش مدیریت و توسعه گردشگری, چالش ها و راهکارها، تهران، مرکز مطالعات تکنولوژی دانشگاه صنعتی شریف

39. نظریان، اصغر، شوقانی. (1390). نادر، توانمند سازی نظام مدیریت شهری بز اساس الگوی شهر شهروند مدار در ایلام، مجله چشم انداز جغرافیایی در مطالعات انسانی ، سال ششم،شماره 16، پاییز.

40. نیساری، سیروس. (1350). کلیات جغرافیای ایران، انتشارات پاد، تهران.

Gunn, Clare A. (1994). Tourism Planning, Basics, Concepts, Cases; Third edition, Toylor & Francis.

Gunn, Clare A. (2004) Tourism Planning, Basics, Concepts, Cases; Third edition, Toylor.

Hall,M.C. (2000). Tourism Planning,Policies, Processes and relationships, Pearson Education,Harlow.

Inskeep, Edward (1991) Tourism Planning: An Integrated and Sustainable Approach.

Interdepartmental Center for Environmental Research. (2010). "The Role of EMAS for Sustainable Coastal Tourism", Bologna University.

Noronha, L. (2002). Coastal Tourism, Environment, and Sustainable Local Development, London, TERI.

Orams, Marks. (1999). Marine Tourism, Routledge, London.

Pearce, D. (1981). Tourism development (1st. ed). Harlow: Longman.

Phillips, M. R., & House, C. (2009). An evaluation of priorities for beach tourism: Case studies from South Wales, UK. Tourism Management, 30(2).

UNCSD NGO. (1992). Tourism and Sustainable Development, Department of economic and social Affairs, Commission on Sustainable Development, Seventh Session, New York.

United National Environment Program(UNEP). ( 2009). Sustainable Coastal Tourism : An Integrated Planning and Management Approach.

UNWTO(2007) Tourism Highlights. (2007). Edition, (www.unwto.com).

Wesley, A., & Pforr, C. (2010). The governance of coastal tourism: unravelling the layers of complexity at Smiths Beach, Western Australia. Journal of Sustainable Tourism, 18(6).

Holden, A. (2008). Tourism and environment (2nd ed.). London: Routledge

Timothy, D Allen J. (2005). Aspects of tourism, shopping tourism, retailing