وقوع زلزله در جنوب شهرستان ری با بزرگی ۴ ریشتر در ساعت ۱۴ و ۲۳ دقیقه و ۵۶ ثانیه شنبه ۲۵ مهرماه در هفته کاهش اثرات بلایای طبیعی شاید بهترین هشداری بود که گسل های اطراف شهر تهران در تایید اهداف نامگذاری این هفته یعنی لزوم تردیدناپذیر توجه به مهم ترین تهدید طبیعی شهر تهران و عمل مسوولانه به منظور کاهش مخاطرات آن می توانستند ارسال کنند.

هرچند میزان مطالعات انجام شده در خصوص وجود، فعالیت و دیگر ویژگی های گسل های داخل و اطراف شهر تهران و نقش آنها در تکتونیک ناحیه و مخاطرات لرزه ای از حد مطلوب فاصله زیاد دارد، اما تردیدی نیست که منطقه عمومی شهر تهران، منطقه ای لرزه خیز و وقوع زلزله های شدید در آن کاملا محتمل است. از ویژگی های لرزه خیزی این منطقه، تغییر شکل کم و توان ایجاد زلزله های بزرگ بویژه پس از طی دوره های گاه چند صد ساله تجمع انرژی است.

قرار گرفتن یک شهر در چنین موقعیتی که اغلب با نگرانی مردم از وقوع خسارات زلزله ای شدید همراه است، هرچند مشکلاتی دارد، اما در عین حال بهتر از هر برنامه آگاهی رسانی عمومی نظیر سمینار، کنفرانس، کارگاه، سخنرانی و مانور، در جلب توجه مردم و مسوولان به اهمیت خطر زلزله تاثیرگذار است و باید نهایت بهره برداری از آن بشود.

در مناطقی که فاصله زمانی قابل توجهی میان وقوع زلزله ای شدید وجود دارد، رفتار دوگانه و بظاهر متناقضی از جانب بسیاری از مردم، مسوولان و رسانه ها سر می زند که در نگاه دقیق در روی یک سکه و به واقع ناشی از یکدیگر هستند.

در مواقع عادی که خطری احساس نمی شود، ما به گونه ای رفتار می کنیم که گویا خطری به نام زلزله وجود ندارد. شاید به همین دلیل باشد که هنگام ساخت ساختمان ها، فقط در پی آن هستیم که کار طراحی و اجرای ساختمان با سرعت حداکثر و قیمت حداقل تمام شود و به جای توجه به استحکام که در زیر نازک کاری و نمای قشنگ پوشیده شده و مدارک محاسباتی که در انبوه پرونده ها گم می شود، در پی زیبا و مشتری پسند کردن کار هستیم. به این گونه است که از مهندسان محاسب و ناظر خود و نیز ماموران کنترل شهرداری انتظاری بجز امضای سریع نداریم و اصرار آنان برای کنترل کار را مانعی برای پیشرفت عملیات اجرایی و حتی بهانه ای برای خرج تراشی و مسائل دیگر تلقی می کنیم.

برای مشتریان ساختمان ها نیز وجود هزاران مساله هنگام خرید نظیر نوسان قیمت ها، مشکل تهیه پول و اخذ وام، مسائل حقوقی و ثانوی قراردادها از یک سو و توجه صرف به موقعیت، نما، نازک کاری و... از سوی دیگر در غالب موارد، مجالی برای توجه به کیفیت ساخت و استحکام ساختمان باقی نمی گذارد. وقتی خریداران چنین رفتاری دارند، توقع از مستاجران در مورد توجه به استحکام ساختمان مورد نظر برای اجاره، قدری دور از ذهن می نماید.

به همین ترتیب است هنگام ثبت نام فرزندان خود در مدارس، آموزشگاه ها و حتی دانشگاه ها تنها چیزی که برایمان مهم نیست، ایمنی آن هنگام زلزله است و گویا چیزی در مورد کشته شدن هزاران کودک و نوجوان در ویرانه های مدارس در زلزله های چین، پاکستان و... نشنیده ایم.

اما از آن طرف کافی است یک نفر از این سو یا آن سوی دنیا با نیت خیر یا شر از راه علم یا شهود با روش علمی یا ارتباط ادعایی با عوامل دیگر، زلزله ای را برایمان پیش بینی کند یا خود لرزشی ضعیف یا قوی از زمین را احساس کنیم، آنگاه چنان خود را می بازیم که گویا دنیا به آخر نزدیک شده و با یاس تسلیم شایعات می شویم و با دست زدن به اعمال انفعالی و تصور خود و بستگانمان در زیر ده ها تن آوار ساختمان یا گودال های دهان باز کرده زمین، به تشویش و ناراحتی روانی مبتلا می شویم یا به فکر فرار از خانه و کاشانه می افتیم و در هر صورت زندگی را بر خود و خانواده و شهرمان حرام کرده و به تعطیلی می کشانیم.

برخی رسانه ها نیز طی مصاحبه با افراد مختلف، سعی در سیراب کردن عطش مردم وحشت زده در مورد خطر زلزله و پیامدهای آن می کنند و برخی از این افراد نیز با درآوردن نتایج تحقیقات نه چندان علمی خود از کشورهای خاک گرفته، باز برای مردم اعلام خطر می کنند که ما پیش بینی کرده بودیم که زلزله در تهران باعث کشته شدن فلان میلیون نفر و زخمی شدن فلان میلیون نفر خواهد شد و کسی گوش نداد و... تا چند روز بعد که آب ها از آسیاب می افتد و برمی گردیم به سر کار و زندگی روزمره خود و با همان رویه، بی توجه به مخاطرات لرزه ای می افزایی تا لرزش بعدی یا شایعه بعدی یا پیش بینی زلزله بعدی و...

برای ارائه تصویری از تاثیر ایجاد تشویش در مردم و پیامدهای آن، ذکر نمونه ای از زلزله سال ۲۰۰۸ چین خالی از لطف نیست.

در جریان این زلزله با بزرگی ۸ ریشتر که دوره بازگشت آن ۲ تا ۱۰ هزار سال تعیین شده، حدود ۹۶میلیون نفر تحت تاثیر قرار گرفته و به محل زندگی ۲۵میلیون نفر آسیب سخت وارد شد و حدود ۸۷ هزار نفر کشته شدند؛ اما در مرکز شهری ۴ میلیون نفری، مجتمع شهری چن دو واقع در ۴۰ تا ۵۰ کیلومتری گسل زلزله که در آن لرزش زمین به صورت قوی (با شدت ۶ ریشتر) احساس شد، با وجود ترک خوردگی بعضی دیوارها و نماها و نازک کاری ها و فروریختن بعضی تابلوهای تبلیغاتی و دودکش ها، آسیب دیدگی مبلمان و وسایل برقی داخل خانه ها، قطع موقت آب، برق و گاز و نیز تخلیه ساختمان ها و بیمارستان ها، هیچ کس به طور مستقیم بر اثر زلزله در این شهر کشته نشد؛ اما در عین حال ۴۵ نفر بر اثر بیرون پریدن از پنجره ها یا حمله قلبی، جان خود را از دست دادند.

لذا ضروری است برای اصلاح آسیب های موجود در رفتار اجتماعی در مقابل پدیده زلزله به نکات ذیل توجه شود:

وقوع زلزله شدید در مقیاس زمانی طولانی در تهران حتمی است؛ هرچند امکان تجربه زلزله های شدید در منطقه ای خاص و در دوره زمانی خاص بسیار کم است؛ اما در درازمدت احتمال آن به حتم تبدیل می شود. به بیان دیگر ممکن است برای ما امکان تجربه زلزله ای شدید و ویرانگر در یک دوره چند ماهه یا چند ساله کم باشد؛ اما اگر دامنه زمانی مورد نظر را به تمامی عمر چند نسل گسترش دهیم، آنگاه تجربه زلزله حتمی است. بنابراین حتی اگر احتمال تجربه شخصی زلزله شدید را کم بدانیم؛ اما با گسترش توجه خود به سطح فرزندان و بستگان و آشنایان و همسایگان و کل جامعه، متوجه جدیت و حتمیت خطر خواهیم شد.

براین اساس، برخورد سیستماتیک و برنامه ریزی شده برای پیشگیری از مخاطرات، کسب آمادگی و توانایی مقابله با آن ضروری است و تک تک افراد و مسوولان در افزایش یا کاهش خطر برای خود، خانواده، اطرافیان و جامعه نقش مهمی دارند.

وقوع زلزله شدید در مقیاس زمانی طولانی در تهران حتمی است؛ هرچند امکان تجربه زلزله های شدید در منطقه ای خاص و در دوره زمانی خاص بسیار کم استجلب توجه عموم و مسوولان به وجود خطر بسیار مهم است. اما القای این آگاهی به مردم که امکان کاهش خطر نیز وجود دارد و در حال حاضر فرآیند آن به صورت علمی و جامع در شهر تهران شروع شده و ادامه دارد از آن هم مهم تر است. اینجاست که آموزش عمومی، رسانه ها و آگاهی رسانی، اهمیت خود را نشان می دهند.

زلزله هرچند غالبا پیامدهای ناگوار و دردناکی به همراه دارد، ولی به هیچ وجه حتی برای بیشتر افراد تحت تاثیر، پایان دنیا نیست. برای داشتن ایده ای کلی از میزان خطر زلزله ها می توان به زبان ساده این گونه بیان کرد که در حالت کلی در هر منطقه جغرافیایی از هر صد زلزله با بزرگی بیش از ۴ ریشتر تنها یک زلزله توان ایجاد خسارات قابل توجه دارد و از هر هزار زلزله با بزرگی بیش از ۴ ریشتر تنها یکی از آنها می تواند در منطقه ای وسیع خسارات شدید ایجاد کند. همچنین باید توجه شود که در غالب زلزله ها تعداد افرادی که در اثر زلزله و پیامدهای آن کشته یا مجروح می شوند به یک درصد افرادی که زلزله را شدیدا احساس کرده اند هم نمی رسد.

رسانه ها و افراد باید هنگام انتخاب و ارائه اطلاعات به مردمی که در شرایط احساس خطر تشنه دریافت آن هستند، دقت کنند. ارقام و اطلاعات برآوردهای تعداد کشته شدگان و زخمی ها برای استفاده در برنامه ریزی مدیریت بحران تهیه می شوند و ارائه آنها، بویژه ارقام محیرالعقول، به عموم مردم جز ایجاد تشویش و یاس در جامعه تاثیری نخواهد داشت. بدتر آن که این برآوردها به روش متقن علمی و فنی و با پشتوانه داده ها و تحلیل های کافی، تهیه نشده باشند.

افرادی که اقدام به تهیه و انتشار این گونه برآوردها می کنند نیز باید بدانند هرچند به ظاهر امکان تایید یا نفی هرگونه برآوردی از تعداد تلفات وجود ندارد، اما امکان تشخیص و تعیین کیفیت این گونه برآوردها برای اهل فن هست و این گونه نیست که بتوان با تکیه بر داده ها و فرضیات نیم بند و روش های برآورد غیرعلمی، اعدادی را تولید کرد و به خورد رسانه ها و مردم داد.

برای برخورد ریشه ای و نظام مند با مخاطرات زلزله باید به دنبال برنامه ریزی و اقدامات موثر در میان مدت و درازمدت بود، هرچند امکان انجام اقدامات مفید کوتاه مدت و فوری نیز به میزان محدود وجود دارد، اما با توجه به مشکلات جدی و مهم دیگر موجود که آنها نیز نیازمند توجه هستند (مسائلی نظیر مسکن، تورم، آلودگی هوا، اشتغال و ...) در هیچ جامعه ای اقدامات شتاب زده، ضربتی و احساسی مگر در شرایط بحرانی پذیرفته نمی شود. اگر هم موقتا به چنین روش هایی روی آورده شود، بعدا با مرور زمان و خستگی به دست فراموشی سپرده می شوند و حتی در حساسیت و توجه مردم نسبت به موضوع زلزله نتیجه عکس می گذارند. عموم مردم نیز به جای آن که در مواقع بروز خطر، احساس تشویش و اضطراب کنند باید در مواقع عادی و در مواردی که امکان آن را دارند، در پی کاهش مخاطرات از خود و خانواده شان باشند. این گونه مواقع و فرصت ها، اغلب هنگام اقدام برای دریافت پروانه ساختمانی، عقد قرارداد انجام مطالعات مکانیک خاک، طراحی و نظارت ساختمان، انتخاب پیمانکاران برای ساخت ساختمان، انجام تعمیرات و مقاوم سازی ساختمان، هنگام انتخاب ساختمان برای خرید و اجاره، هنگام ثبت نام فرزندان در مدارس و آموزشگاه ها، هنگام تصمیم گیری برای شرکت در برنامه های اجتماعی کاهش خطر مانند گروه های داوطلب واکنش اضطراری محله (دوام) و حتی هنگام خرید و نصب لوازم و مبلمان منزل به وجود می آید.

پژوهشگران و دست اندرکاران مطالعه و تحقیق در زلزله نیز باید توجه کنند که دوره بزرگنمایی خطر براساس داده های غیردقیق و ناکافی سپری شده است و اکنون نیازمند پژوهش های ناب، سخت و گاه طاقت فرسایی هستیم که نه با هدف اخذ مدرک یا تولید مقاله و ارتقای رتبه، بلکه با هدف ایجاد داده های واقعی، تدقیق داده های موجود، کاهش خلاءهای علمی و مواردی از این دست انجام شده باشد.