موارد کمبود عرضه خون، بیشتر یک قاعده اند تا استثناء. به نظر، صرف حس بشردوستی ضمانت چندان محکمی برای ثبات جریان عرضه خون به حساب نمی آید، هرچند از طرف دیگر ایجاد انگیزه های اقتصادی برای اهدا نیز ممکن است انگیزش ذاتی این حس در افراد را از بین ببرد.

این مقاله نشان می دهد که اهداکنندگان به انگیزش های مادی و توجه عمومی به اقدامشان، همانطور که نظریه رایج اقتصاد پیش بینی می کند، پاسخ می دهند. یعنی پاداش دهی به آنها سبب افزایش اهدای خون می شود.

همان طور که می دانیم، انتقال خود در موارد متعددی از قبیل جراحات شدید، تعویض خون در جریان اعمال جراحی، مداوای نوزادان زودرس و درمان تعدادی از بیماری های مزمن مورد نیاز است. هیچ جانشینی برای خون انسان وجود ندارد، لذا تمام منابع خون مورد نیاز باید توسط مردم تامین شوند. در سال های اخیر تقاضای خون افزایش چشمگیری داشته که علت آن را، جدا از عوامل دیگر، باید در پیر شدن جمعیت و به وجود آمدن فرآیندهای درمانی و جراحی جدید جست وجو کرد؛ مانند پیوند اعضا. با وجودی که بسیاری از افراد توانایی اهدای خون دارند و موسسات متعددی نیز در مورد اهمیت اهدای خون اطلاع رسانی می کنند، تنها درصد اندکی از افراد واجد شرایط (۵ الی ۱۰درصد) در دنیای غرب خون اهدا می کنند؛ در کشورهای درحال توسعه آمار از این هم بدتر است. در نتیجه، موارد کمبود عرضه خون (که به صورت پایین تر بودن سطح عرضه از مقدار خون مورد نیاز برای سه روز تعریف می شود) قاعده اند تا استثناء.

در غرب، اهدای خون فعالیتی داوطلبانه و غیر انتفاعی است. ولی با توجه به این کمبودها، به نظر می رسد بشردوستی تنها برای تضمین وجود جریان با ثباتی از عرضه خون کافی نیست. حال سوال این است که آیا ایجاد انگیزه های «مادی» افراد را به اهدای خون شان تشویق می کند؟ از منظر تئوریک، اثر انگیزش های اقتصادی بر اعمالی که نوعا به دلایل «معنوی» انجام می شوند، نامشخص است. در حقیقت، برخی از اقتصاددانان که می توان اولین شان را تیتموس (Titmuss) دانست، اینطور استدلال کرده اند که انگیزه های اقتصادی سبب خنثی سازی و از بین رفتن (Crowding – Out) اثر انگیزش های معنوی می شوند (برای مثال با از بین بردن احساس «اهدا» یا «مسوولیت مدنی»، یا ایجاد تردید در مورد انگیزه حقیقی اهدا، همانطور که توسط تیرول و بنابو در ۲۰۰۶ مطرح شد) و در نتیجه میزان اهدا را کاهش می دهند. تا حدود زیادی به خاطر همین نگرانی (در کنار نگرانی پیرامون کیفیت خون های اهدا شده تحت نظام پرداختی) است که اعطای خون در اکثر کشورهای غربی به صورت کاملا داوطلبانه و غیر انتفاعی انجام می شود و حتی قوانین هرگونه پرداخت به اهدا کنندگان را منع می کنند.

● انگیزه اهدای خون در ایتالیا

در قالب چند طرح پژوهشی ما سعی کرده ایم استراتژی های موفق در افزایش عرضه خون را بیابیم. از منظری کلان تر، هدف اصلی ما شناخت عوامل تعیین کننده رفتار انسان در مواردی است که انگیزش های اقتصادی، نظیر پاداش به ازای عملکرد، ممکن است در جهت مطلوب عمل نکنند. همچنین از موارد دیگر می توان شاغلان حرفه هایی را که در آنها «انگیزش معنوی» حائز اهمیت است، مثال زد (مثل خدمتگزاران اجتماعی، متخصصان امور بهداشتی درمانی، آتش نشانان، و مواردی از این قبیل) می توان آزمود که آیا انگیزه های مادی بر عملکرد آنها موثر است یا خیر؟ موردی دیگر که این مساله درباره آن به طور فزاینده ای در حال اهمیت یافتن است، حوزه اقدامات حافظ محیط زیست (نظیر بازیافت، کاهش آلودگی ها و غیره) می باشد. در این حوزه رفتارها اساسا بر ترکیبی از معیارهای اجتماعی، نیروهای بازار و مقررات استوار بوده اند.

به وسیله مجموعه بزرگی از داده ها شامل اطلاعات تاریخی اهدا کنندگان خون در شهری کوچک در ایتالیا به همراه اطلاعات جمعیت شناسی و وضیعت اشتغال اهداکنندگان ما موارد ذیل را مورد مطالعه قرار دادیم:

۱) اثر وضع قانونی که به موجب آن به کارمندانی که خون اهدا می کردند یک روز مرخصی با حقوق داده می شد،

۲) اثر یک طرح انگیزشی که در آن به افرادی که چندین بار خون اهدا می کردند مدال های پاداش داده می شد؛ ارزش مدال ها نه اقتصادی، بلکه اجتماعی بود. نتایج نشان می دهند که اهدا کنندگان نه تنها به مشوق مرخصی واکنش منفی نشان ندادند، بلکه سعی نمودند با قرار دادن روز اهدای خون خود در مثلا جمعه ها، امکان چند روز استراحت متوالی را برای خود فراهم آورند. این نشان می دهد که اثر مثبت ملاحظات «مادی» در مجموع بر اثر منفی استفاده از مشوق های اقتصادی می چربد (منظور اثر ناخوشایند آن از منظر وجهه اجتماعی است). همچنین ما موفق شدیم نشان دهیم که پاداش یک روز مرخصی باعث می شود اهدا کنندگانی که کارمند هستند، به طور متوسط در سال یکبار بیشتر خون بدهند. البته ما همچنین شواهدی از آثار انگیزشی ناهمگون این اقدامات در میان اهداکنندگان نیز یافتیم، زیرا قاعدتا زیرمجموعه ای از اهداکنندگان تمایل ندارند که از پاداش های مادی استفاده کنند که این یافته با نظریه تیرول و بنابو (۲۰۰۶) نیز سازگار است که معتقد بودند نحوه برخورد با فعالیت های بشر دوستانه و مسائل مربوط به وجهه اجتماعی در جامعه ناهمگون است.

در مورد مدال ها نیز، به نظر باعث افزایش دفعات اهدای خون می شوند ولی فقط هنگامی که نشان ها در مراسمی عمومی اهدا شوند و نام دریافت کنندگان در روزنامه های محلی چاپ شود. به نظر ما این یافته بیانگر آن است که اهداکنندگان به توجه اجتماعی به فعالیت های داوطلبانه شان اهمیت می دهند. ظاهرا حق با نکرمن و فری (۲۰۰۷) است که معتقد بودند «با وجود آنکه جوایز در موارد متعددی مورد استفاده قرار می گیرند» هیچ گاه توسط اقتصاددانان مورد بررسی دقیق قرار نگرفته اند. مطالعه ما نشان می دهد که حداقل در رابطه با اهدای خون، یک مولفه مهم چنین جوایزی عمومی بودن مراسم اهدای آنهاست تا از این طریق وجهه اجتماعی اهداکنندگان تقویت شود. این یافته با نتایج تحقیقات اخیر آریلی، براکا و میر (۲۰۰۸) نیز سازگار است.

لذا می توان گفت در کنار دلایل بشردوستانه صرف، اشکال مختلف پاداش های مادی نظیر استراحت (دستمزد) اضافه و وجهه اجتماعی نیز به نظر عوامل انگیزاننده قدرتمندی برای اهدای خون هستند. ممکن است این سوال مطرح شود که آیا اشکال دیگری از پاداش های مالی که مثلا مستقیم تر و فوری تر باشند مانند پرداخت های نقدی نیز ممکن است همین نتایج را در پی داشته باشند؟ و مقدار جایزه چگونه بر رفتار اثر می گذارد؟ جوهانسون و ملستروم (۲۰۰۸) به این نتیجه رسیدند که دختران دانشجوی سوئدی اگر مشوق های پولی به آنها پیشنهاد می شد تمایل شان برای اهدای خون بعد از یکسری تست های سلامت جسمانی کاهش می یافت. از نظر آنها این نتیجه با ادعای تیتموس (۱۹۷۱) در مورد اثر جانشینی منطبق است، هرچند نشانی از چنین اثری درمیان مردان مشاهده نشد (مردان معمولا سه چهارم اهداکنندگان را تشکیل می دهند).

تحقیق میدانی عظیمی که در سال ۲۰۰۸ توسط گوته و استادزر در سوئیس انجام شد، نتایجی اندک مغایر با این یافته ها داشت. این تحقیق نشان می داد که اهدای بلیت های بخت آزمایی (با ارزش انتظاری ۴ دلاری) در مراکز اهدای خون امتناع از اهدا را افزایش داده است. نتایج اولیه مطالعه ای که ما در مورد اهداکنندگان ایتالیایی انجام داده ایم (Lacetera & Macis ۲۰۰۸) نشان می دهد که مردم جوایز کوچک جنسی (نظیر بن کتاب یا صبحانه پس از اهدای خون) را به معادل نقدی آن ها ترجیح می دهند. جدا از نوع پاداش ها، تحقیقات بیشتری برای درک اثر اندازه جوایز مادی باید انجام شوند. برای مثال راستچینی و گنیزی (۲۰۰۰) به رابطه ای غیرخطی میان جوایز مادی و کنش مطلوب اجتماعی رسیدند، بدین صورت که جوایز کوچک کاهش اقدامات بشر دوستانه و جوایز بزرگ تقویت این اقدامات را در پی خواهند داشت. مشوق دستمزد – مرخصی که دریکی از مطالعات ما مورد بررسی قرار گرفت به نظر اثر انگیزشی بزرگی دارد.

● نتیجه گیری

ترجیحات اقدامات بشردوستانه و اهمیت مباحث مربوط به وجهه اجتماعی به نظر ناهمگون هستند. از آنجایی که شواهد تجربی پژوهش ها و مطالعات میدانی اخیر نشان می دهند که (اکثر) اهداکنندگان خون به انگیزش های مادی و توجه عمومی به اعمال شان همانطور که نظریه رایج اقتصاد پیش بینی می کند واکنش نشان می دهند. لذا اگر پاداش های مناسب (از نظر نوع و مقدار) ارائه شوند، پاداش دهی می تواند عرضه خون را افزایش و در نتیجه موارد پرشمار کمبود منابع خون را کاهش دهد.