باوجود تمامی پیشرفت های علم پزشكی متاسفانه سالانه در جهان شاهد تولد میلیون ها كودك با معلولیت های جسمی و ذهنی هستیم. از طرف دیگر، به دلیل حوادث مختلف زندگی روزمره اعم از حوادث طبیعی مانند زلزله و سیل یا حوادث مصنوعی مثل جنگ و حوادث رانندگی یا كار، هر ساله میلیون ها نفر دچار معلولیت می شوند. طبق آمار سازمان جهانی بهداشت، در حال حاضر ۵۰۰ میلیون نفر معلول در جهان وجود دارد كه قریب ۸۰ درصد آنها در كشورهای جهان سوم به سر می برند. یك سوم این معلولان را كه كودكان تشكیل می دهند، یعنی انسان هایی كه در آغاز زندگی قرار دارند و باید عمری را با معلولیت سپری كنند.

مسلما بروز معلولیت، مشكلات عمده ای را برای فرد معلول، خانواده او و جامعه ایجاد می كند. در بسیاری موارد، عوارض ناشی از معلولیت غیرقابل درمان است و باعث ایجاد یك نقصان جسمانی یا روانی می شود.

معلولیت چیست؟

معلولیت به مجموعه ای از اختلالات جسمی، ذهنی یا روانی اطلاق می شود كه فرد را از ادامه زندگی عادی و مستقل خود به صورت شخصی یا اجتماعی باز می دارد. معلولیت با محدودیت هایی كه فرد به عنوان نتیجه اختلالات و ناتوانی ها تجربه می كند، ارتباط دارد و تابعی از ارتباط بین اشخاص ناتوان و محیط شان است و هنگامی به وقوع می پیوندد كه این افراد با موانع فرهنگی، جسمانی یا اجتماعی مواجه شوند و قادر نباشند از سیستم های مختلف جامعه كه برای سایر شهروندان قابل دستیابی است، استفاده كنند. سازمان جهانی بهداشت، معلولیت را ایجاد اختلال در رابطه بین خود و محیط تعریف كرده است. به عبارت دیگر معلولیت مجموعه ای از عوامل جسمی، ذهنی، اجتماعی و یا تركیبی از آنهاست كه به نحوی در زندگی شخصی فرد اثر سوء بر جای می گذارد و مانع ادامه زندگی مستقل وی به صورت طبیعی می شود.

معلول كیست؟

معلول كسی است كه بخشی از توانایی های جسمی، ذهنی، حرفه ای، اجتماعی یا روانی خود را از دست داده و یا اصلا این توانایی ها را به دست نیاورده است.

علل ایجاد معلولیت

علل مادرزادی

علل ارثی

علل اكتسابی (ضربه، تصادفات، بیماری ها، سالمندی)

انواع معلولیت ها

معلولیت های جسمی:

این گروه شامل افرادی كه دارای نقص عضو، قطع عضو و ناهنجاری های اسكلتی و عضوی هستند.

معلولیت های حسی:

این دسته از معلولان عبارتند از نابینایان، ناشنوایان، كم بینایان و كم شنوایان

معلولیت های روانی:

این گروه شامل بیماران روانی مزمن و عقب ماندگان ذهنی هستند.

معلولیت های اجتماعی:

این گروه شامل بزهكاران، معتادان، سارقان و... می شوند.

عوامل پیشگیری از معلولیت ها

در مقاطع مختلف رشد و در سنین مختلف عوامل گوناگونی در ایجاد معلولیت ها دخالت دارند اما با توجه به بررسی های انجام شده، به جرات می توان گفت كه در دوران جنینی، انسان حساس ترین زمان را از نظر پیدایش معلولیت پشت سر می گذارد. به این ترتیب اهمیت مراقبت های دوران بارداری و تاثیر آموزش همگانی مربوط به این دوره كاملا مشخص می شود. هزینه ها و امكاناتی كه سالانه صرف درمان و نگهداری از افراد معلول می شود، اهمیت مساله پیشگیری از معلولیت را روشن می كند. با بالا بردن سطح آگاهی افراد جامعه از علل ایجاد كننده معلولیت ها می توان از بروز بسیاری از آنها جلوگیری كرد. آموزش بهداشت و بالا بردن دانش بهداشتی خانواده ها یكی از راه های موِثر در جلوگیری از بروز معلولیت هاست. عواملی كه در پیدایش معلولیت ها دخالت دارند به شرح ذیل هستند:

ازدواج های فامیلی:

احتمال بروز معلولیت ها و مرگ و میر در ازدواج های فامیلی بیشتر است و تا حد امكان باید از ازدواج های فامیلی خودداری كرد. در صورت ازدواج فامیلی، لازم است مشاوره با پزشك و بررسی های دقیق ژنتیك قبل از ازدواج انجام شود.

بیماری های مقاربتی و معلولیت ها:

ابتلای مادر به خصوص در ماه پنجم بارداری به بیماری های مقاربتی، تاثیرات سوء شدیدی بر جنین دارد و اغلب باعث سقط جنین، عقب افتادگی ذهنی، نابینایی یا اختلالات جسمانی می شود.

تغذیه:

جنین هر موجود زنده برای رشد خود احتیاج به موادغذایی و ویتامین ها، املاح و... دارد و این احتیاجات به وسیله مادر تامین می شود. با توجه به اینكه حداكثر رشد مغزی در ۳ ماهه آخر بارداری و ۶ ماه بعد از تولد صورت می گیرد سوءتغذیه شدید مادردر این دوران می تواند باعث عقب ماندگی ذهنی كودك شود. كمبود ید و به دنبال آن كم كاری تیروئید در زن حامله می تواند سبب سقط جنین و مرده زایی و در دوران جنینی منجر به عقب ماندگی ذهنی، تاخیر در رشد عضلانی استخوانی و كری و لالی شود. مصرف نمك یددار به جای نمك معمولی می تواند از پیدایش این عوارض جلوگیری كند.

بیماری های عفونی مادر و اثر آنها بر جنین و نوزاد:

توصیه اولیه به مادران این است كه در صورت ابتلا به یك عارضه میكروبی یا ویروسی كه ممكن است حالت مزمن و مرضی به خود گرفته باشد و مدتی طول بكشد تا قبل از بهبود كامل از باردار شدن پرهیز كنند. این بیماری ها عبارتند از: سرخجه، اوریون، تب مالت و حصبه.

عامل RH و ناسازگاری خون مادر و جنین:

مراجعه به موقع مادران RH منفی كه شوهران RH مثبت دارند، می تواند از پیدایش عوارضی مانند عقب ماندگی ذهنی، فلج مغزی و اختلالات گفتاری جلوگیری كند.

سیگار و موادمخدر:

سیگار و موادمخدر حاوی ماده ای سمی به نام نیكوتین هستند. نوزادان مادران سیگاری ۱۵۰ تا ۲۰۰ گرم وزن كمتر از نوزادان غیرسیگاری دارند. اعتیاد مادران باردار می تواند باعث اعتیاد نوزاد یا نارس بودن وی شود.

داروها و آثار زیانبار آنها:

در دوران بارداری به خصوص در هفته ها و ماه های اول، مادر از مصرف هرگونه دارویی بدون تجویز پزشك باید خودداری كند. در صورتی كه قبلا به علت بیماری خاصی به طور مداوم دارویی مصرف كرده، باید حتما با پزشك خود مشورت كند تا مقدار دارو برحسب شرایط خاص بارداری و با توجه به وضعیت جنین و ضرورت مصرف دارو تجویز شود.

پرتوها (اشعه ایكس:

) تابش اشعه ایكس به مادر می تواند سبب بروز ناهنجاری های آشكار و كاهش رشد یا مرگ جنین شود. چنانچه مادری هنگام عكسبرداری با اشعله ایكس باردار باشد حتما یابد پزشك را در جریان حاملگی خود قرار دهد.

سن مادر:

حاملگی با سن پایین و بالا (كمتر از ۱۸ سال و بالای ۳۵ سال) احتمال معلولیت های جسمی و ذهنی را در جنین افزایش می دهد. در سنین بالای ۳۵ سال گاهی اختلالاتی مشاهده می شود كه منجر به ناهنجاری های هوشی در كودكان است.

آسیب پذیری هنگام زایمان:

ضربه های وارد شده به شكم مادر، زایمان های طولانی، ناآگاهی و رعایت نكردن مسائل بهداشتی می تواند باعث به وجود آمدن معلولیت های ذهنی در نوزاد شود.

مسائل روحی روانی مادر در دوران بارداری:

هیجان های ناگهانی و شدید یا هیجان های دائمی مادر باردار بر جنین اثر می گذارد. مادران حامله ای كه در دوران بارداری با مسائل اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی و... مواجه هستند، حالات هیجانی در آنها ایجاد می شود و رشد جنین را با مشكلات رو به رو می كند. هیجان های دائمی و عمیق مادر می تواند باعث بروز اختلالات جسمی مانند نوزاد لب شكری یا شكاف كام و اختلالات ذهنی و همچنین كم وزن بودن نوزاد شود.

ذكر این نكته لازم است كه تمام افراد جامعه به خصوص والدین باید با افزایش آگاهی های خود درباره علل به وجود آورنده معلولیت های جسمی، ذهنی و اجتماعی و رعایت اصول بهداشتی از ایجاد معلولیت تا حد امكان جلوگیری كنند.

شهناز بهرامی