برای روشن تر شدن مفهوم سرمایه اجتماعی، ابتدا مفهوم کنش اجتماعی را ذکر کرده و سپس برای مفهوم سازی سرمایه اجتماعی، فرایند تشکیل سطوح سرمایه اجتماعی، توسط کنش های اجتماعی را توضیح خواهیم داد.

کوچکترین واحد مورد مشاهده جامعه شناسی رابطه بین دو فرد یا به عبارت دقیق تر کنش متقابل ناشی از روابط آنهاست. به طورکلی کنش اجتماعی، در جامعه شناسی، هسته اصلی نظام اجتماعی تلقی می شود. برای درک بهتر، مفهوم کنش اجتماعی را در دو سنت فکری در جامعه شناسی پی خواهیم گرفت: اول سنت اثباتی و مفهوم کنش از دیدگاه دورکیم و دوم سنت تفهیمی و مفهوم کنش از دیدگاه ماکس وبر .

به عقیده دورکیم کنش اجتماعی چگونگی عمل، تفکر و احساس است که واجد اجبار و الزامی خارج از فرد بوده و خود را بر آن تحمیل می کند (روشه، ۱۳۶۷). بدین ترتیب بیرونی بودن و جبری بودن کنش از نظر دورکیم دو معیار مهم است. از دیدگاه دورکیم «وجدان جمعی» مجموعه ای از عمل، تفکر و احساسی است که میراث مشترک یک جامعه معین را تشکیل داده، در طول تاریخ به وجود می آید و نسل به نسل از طریق تعلیم و تربیت به افراد آن جامعه منتقل می شود. بنابراین کنش فردی در نظر دورکیم تحت تاثیر فشار وجدان جمعی یا محیط اجتماعی قرار می گیرد. از دیدگاه وی تمایل به کنش، گرچه تحت تاثیر شرایط روانی است اما بیش از آن شرایط اجتماعی متاثر است که این تمایل را هدایت می کنند. یکی از جدی ترین بحث های دورکیم تمایل هنجاری کنش است. قواعد، هنجارها، و مدلهای فرهنگی، تمایل به کنش ما را هدایت کرده و جهت می دهند.

برخلاف دیدگاه اثباتی دورکیم که بیشتر به وجه بیرونی و عینی کنش توجه می کند، دیدگاه تفهیمی وبر، درک تفسیری و ذهنی تری از کنش را ارائه می دهد. از نظر ماکس وبر کنش در صورتی اجتماعی است که فرد یا افرادی که رفتار می کنند و برای آن معنای ذهنی قائلند، رفتار دیگری را مد نظر قرار داده و در جریان رفتار خود از آن متاثر شوند (روشه، ۱۳۶۷). کنش اجتماعی ممکن است شرکت فعال در موقعیتی بخصوص یا اعراض عمدی از آن و یا پذیرش منفعلانه باشد. کنش اجتماعی می تواند معطوف به رفتار گذشته، حال یا آینده دیگران باشد.

با نگاهی گذرا به مفهوم کنش در جامعه شناسی می توان دریافت که از منظر جامعه شناسی بین «رفتار» و «کنش» تفاوت محسوسی وجود دارد. هر کنشی را می توان رفتار به حساب آورد اما هر رفتاری را نمی توان کنش اجتماعی دانست. کنش اجتماعی متوجه زمینه ها، منابع، بسترها، تاثیرات و تاثرات رفتار است.

در ادامه برای بررسی نقش کنش های اجتماعی در شکل دهی سرمایه اجتماعی به توضیح و تبیین مثال زیر می پردازیم. در این جا، هر یک از دایره ها، یک عضو از یک جامعه فرضی را نشان می دهد که از دیدگاه اقتصاد سنتی مستقل از هم عمل کرده و به دنبال تامین حداکثر منافع شخصی خود می باشد. حال اگر فرد الف را در نظر بگیریم، خواهیم دید که او بر پایه اعتماد متقابل که ناشی از پیوندهای اجتماعی اوست به برقراری ارتباط با افراد مورد اعتماد خود می پردازد. حال اگر اعتماد متقابل بین این افراد اولاً به دلیل وجود گره های اجتماعی مشترک و دوم در هنجارهای مشترک و سوم اهداف مشترک (نه اهداف مستقل و پراکنده از دیدگاه اقتصاد سنتی) به وجود آید، موجب گسترش کنش متقابل به دیگر اعضا، از نوع کنش میان فرد الف و سایرین می گردد. دراین شرایط شبکه فرضی B به وجود می آید که رفتار آن قاعده مند و قابل پیش بینی و نظارت توسط سایرین می باشد.

شکل ۱: فرآیند شکل‌گیری سرمایه اجتماعی به وسیله کنش‌های اجتماعی
شکل ۱: فرآیند شکل‌گیری سرمایه اجتماعی به وسیله کنش‌های اجتماعی

به نحوی که ویژگی های رفتاری اعضای آن معرف هنجارهایی است که شبکه بر پایه آن استوار گردیده است. اکنون اگر فرد الف به واسطه پیوندهای اجتماعی دیگر با تعدادی دیگر از اعضای جامعه، بر پایه اعتماد متقابل و هنجارهای مشترک، مستقل از هنجارهای شبکه B ، شبکه اجتماعی C را به وجود آورد، شبکه های متداخل B و C به واسطه وجود یک عضو مشترک ایجاد شده است. در این حالت، توانایی فرد الف در گسترش کنش های خود به اعضای هر دو شبکه و برقراری ارتباط مثبت در بین آنها موجب ایجاد شبکه وسیع تر و کارآمدتر D می گردد. در کنار این شبکه، احتمال وجود شبکه دیگری مانند A نیز خواهد بود که مستقل از شبکه D یا در تخاصم با آن فعالیت می کنند.

با توجه به تشریح روابط کنش گران در تشکیل شبکه های اجتماعی، به روشنی در می یابیم که سرمایه اجتماعی در اصل توانایی گسترش کنش هاست و یا به عبارت دیگر سرمایه اجتماعی، کنش را از حالت ایستا در آورده و تبدیل به جریان می کند. سرمایه اجتماعی خود حاصل شرکت در یک کنش مشارکت آمیز و مبتنی بر اعتماد است و جریان آزاد اطلاعات را درون یک گروه، سازمان یا جامعه تسهیل می کند، بدون آنکه خود یک کنش باشد (مویدفر، ۱۳۸۵).

حسن دلیری – کارشناس ارشد اقتصاد

۱ . Positivism

۲ . Durkheim, E.

۳ . Comprehensive

۴. Weber, M.

۵. Behavior

۶. Action

۱. برای مطالعه بیشتر در مورد فرایند شکل گیری سرمایه اجتماعی از کنش‌ها و شبکه‌ها، می‌توان مراجعه کرد به:

- Ann Dale and Jennie Sparkes (۲۰۰۷)," Protecting Ecosystems: Network Structure and Social Capital Mobilization", Oxford University Press and Community Development Journal, PP. ۱-۱۴.

- Steffen Lippert and Giancarlo Spagnolo (۲۰۰۵)," Networks of Relations and Social Capital", SSE/EFI Working Paper in Economics and Finance No ۵۷۰, PP. ۱-۴۶, http://swopec.hhs.se.

- Nan Lin (۲۰۰۵)," A Network Theory of Social Capital ", To appear in Handbook on Social Capital, edited by Dario Castiglione, Jan van Deth and Guglielmo Wolleb, Oxford University Press.