چند روز پیش یکی از آقایان محترم ضمن ابراز نگرانی از موضوع رواج طلا ق، تحلیلی ارائه کرد، ایشان معتقد است که ازدواج های مبتنی بر آشناییهای خیابانی یا آشنایی در دانشگاه ها عامل سستی رابطه خانوادگی است و سپس از شیوه سنتی ازدواج و احیاناً خواستگاری و روش آشنایی طرفین بر اساس الگوی سنتی دفاع کرده اند. چند روز پیش از آن نیز یکی دیگر از آقایانی که اتفاقاً روحانی هم نیست هنگام حضور در افتتاح برج میلا د و در توضیح کاربری برج میلا د اشاره داشته به اینکه مناره های بلند در معماری قدیمی ایران برای گفتن اذان و رسیدن صدای آن به همه است. و لذا متذکر شدند که: <باید طنین صدای اذان از بالا ی برج میلا د به گوش همه مردم شهر برسد.>

هر دو گزاره اول این دو نفر در مقام اخبار و توضیح، درست و قابل دفاع است اما هنگامی که به گزاره های هر دوی آنان در مقام انشاء و ارائه رهنمود می رسیم، طبعاً باید شک و تردید روا داشت. از هر گزاره صحیحی نمی توان هر نتیجه ای را استخراج کرد. مثلا ً آلودگی شهر تهران را در نظر بگیرید. کسانی که اوایل دهه ۴۰ و حتی پیش از آن را به یاد دارند، می دانند که هوای تهران به ویژه در حاشیه ها تا چه حد پاکیزه بود، غروب که می شد دسته سارها و کلا غها به زیبایی تمام بر فراز آسمان آبی شهر پرواز می کردند و به حاشیه های پر از درختان و باغها می رفتند. شخصاً به خوبی به یاد دارم که در برخی از روزهای زمستان خیابان جلوی منزل ما در نازی آباد که خیابانی شمالی، جنوبی و آفتاب گیر بود و عرض کوچکی هم نداشت برای روزهای متمادی بر اثر بارش برف و ریختن برف های منازل در خیابان کاملا روی خودروها بسته می شد و کسی هم اعتراضی نداشت، زیرا مردم فاقد خودروی شخصی بودند و با اتوبوس یا درشکه یا پیاده به مقصد خود می رفتند و مقصد هم معمولا خیلی طولا نی نبود و همین نکته دلیل هوای پاکیزه شهر بود. اما در اواسط دهه ۵۰ اوضاع دگرگون شد. من که با وسیله شخصی دوچرخه یا موتور فاصله پلی تکنیک و منزل را طی می کردم، به محض رسیدن به مقصد باید ابتدا و پیش از هر کار دیگری صورت را با صابون می شستم تا دوده های معلق در هوا که به آن چسبیده بود، پاک شود و چنین بود که آن سارها و کلا غها هم رفتند و هوای آبی و صاف جای خود را به دود و آلودگی هوا داد و از کلا غها فقط رنگ سیاهشان در هوا برای ما به ارث رسید.

روشن است که آلودگی هوا یک معضل است که باید آن را حل کرد اما با مشاهده چنین معضل نامطلوب و اذیت کننده ای که بعضاً موجب کشته شدن و کاهش طول عمر و بروز بسیاری از بیماری های دیگر هم می شود، نمی توان نتیجه گرفت که راه حل، بازگشت به گذشته و خارج کردن خودروها از عرصه جامعه یا بازگشت به روستاها است. نتیجه این نحوه راه حل دادن برای حل معضل دود و آلودگی هوا همان می شود که خمرهای سرخ در کامبوج مرتکب شدند و برای رسیدن به جامعه بی طبقه، همه را راهی روستاها کردند و کوشیدند دوران کمون اولیه را بازسازی کنند و دستاوردهای منفی آن رژیم نیز امروز بر کسی پوشیده نیست.

چگونه می توان این مشکلا ت را حل کرد یا تخفیف داد؟ مشکل مهم تر از این موارد اینجا است که برخی افراد از یک طرف دستاوردهای جدید را دوست دارند اما از طرف دیگر حاضر نیستند به الزامات این دستاوردها پایبند باشند، در نتیجه هنگامی که با آثار سوء آن مواجه می شوند، راه هایی را برای حل مشکل ارائه می دهند که قابلیت اجرا ندارد. فراموش نکنیم که تمدن جدید معمولا ً مشکلا تی هم به همراه دارد، به ویژه برای کشورهای جهان سومی مثل ما این مشکلا ت بیشتر است. گرچه می توان تا حدود زیادی این مشکلا ت را تخفیف داد یا حل کرد اما راه حل تخفیف و حل آنها، در دل نظام جدید است و نه در دل سنت و بازگشت به آن. به عنوان مثال شهر لندن زمانی چنان آلوده شد که تعداد زیادی از مردم آن در یک روز بر اثر آلودگی مردند اما آنان خودروها را نابود نکردند، سهل است که امروز مردم لندن بسیار بیشتر از آن زمان خودرو دارند و در عین حال آلودگی هوای گذشته به کلی به تاریخ پیوسته است و اثری از آن نیست. پس راه حل مشکل رجوع به گذشته نبود که چنین رجعتی امکان پذیر نیست.

اینکه دیده می شود نحوه آشنایی زن و مرد در جوامع جدید تفاوت کرده و شیوه های خواستگاری نیز متحول شده، ناشی از خطای مردم یا تفنن آنان در انتخاب این شیوه ها نیست، بلکه رواج این شیوه ها یک ضرورت اجتماعی است. اگر امروز تمام خواستگاری ها برحسب نظام گذشته صورت گیرد، قطعاً آثار و عوارض سوء آن در برخی ازدواج ها بسیار زیادتر از آن چیزی است که امروز شاهدیم. وقتی که دختر جوانی دکتری خود را می گیرد، دیگر نمی پذیرد که پدر یا مادر کم سوادش به جای او تصمیم بگیرد که با چه کسی ازدواج کند. در مورد پسران هم همین طور است. آنان نه فقط از موضع خودخواهانه، بلکه از موضع مسوولا نه، حاضر نیستند وظیفه سنگین ازدواج خود را به دوش پدران و مادرانشان بیندازند. بنابراین هرگونه کوششی برای رواج شیوه های سنتی که به دلا یل اجتماعی (و به طور طبیعی) تضعیف شده اند، برای رسیدن به هدف کاهش نابسامانی ها، تفاوتی با از میان بردن و ممنوعیت استفاده از اتومبیل با هدف کاهش ترافیک و آلودگی هوا ندارد.

برج های مدرن برای آن نیست که کسی مثل بلا ل حبشی(رض) بالا ی آن برود و اذان بخواند، و تغییر کاربری دادن این برج ها به مناره، عملی اقتصادی و عقلا نی نیست چرا که این هدف قبلا ً از طریق رادیو و تلویزیون به بهترین شکلی برآورده شده است،. ضمن اینکه معلوم نیست با چه بلندگویی می توان صدای اذان را از برج ۳۵۰ متری به گوش مردمی در ۱۵ کیلومتری آن رساند؟! اگر می توان از بلندگو استفاده کرد، چرا از رادیو استفاده نشود؟

تمدن و دنیای جدید به میزانی که آسایش و رفاه برای ما به ارمغان آورده است، مشکلا تی را نیز همراه خود تحمیل می کند. این مشکلا ت برای جوامعی که اصول و ضوابط این دنیای جدید را نپذیرفته اند بیشتر است و گرچه تحمل بخشی از این مشکلا ت اجتناب ناپذیر است اما می توان آنها را به نحو چشمگیری تخفیف داد، فقط کافی است به الزامات این دنیای جدید که عقلا نیت و آزادی و مشارکت عمومی و پذیرش دانش تجربی و... است پایبند بود. در غیر این صورت غم سنت را خوردن و راه حل های بازگشت به گذشته دادن و در عین حال چسبیدن تمام عیار به مظاهر تمدن جدید، مشکلی را حل نمی کند، سهل است که اضافه هم خواهد کرد.