پس از انجام کار در طی ایامی خاص، آدمی نیاز دارد تا اوقاتی را صرف تفریح کند. نقل می کنند که امام علی(ع) در روزهای جمعه به بیرون از شهر مدینه و به قصد تفریح می رفتند. گاه در ایام فراغت به سفر نیز می توان رفت. پیامبر اکرم(ص) فرموده اند: سافروا تصحوا (مسافرت کنید تا سلامت بمانید) پس الگوهای دینی جایگاهی برای تفریحات در زندگانی پربار خود درنظر گرفته بودند. باید دانست که تفریحات موجب انبساط خاطر و سلامت روانی می شود.

نیاز به تفریح وداشتن اوقات فراقت ،نیازی طبیعی است ومـزایـای بسیاری دارد که در زیر به آن اشاره می شود.

▪ شکوفایی استعدادهای شخصی: هر یک از فرزندانمان دارای استعدادهایی هستند و در تعریف استعداد گفته اند که آن توانایی بالقوه ای است که اگر در محیط مساعدی قرار بگیرد به شکوفایی می انجامد. فردی که استعدادهایش به نحو مطلوبی به شکوفایی رسیده باشد به تعبیر مازلو به خود شکوفایی دست یافته است. پرداختن به فعالیت های اوقات فراغت یکی از زمینه هایی است که موجبات رشد استعدادها را فراهم می آورد. یکی از راههایی که از طریق آن می توان موفق به شناخت استعدادهای کودکان و نوجوانان شد، مشاهده کارهایی است که آنها با علاقه و در لحظات آزاد به انجام آن می پردازند. از این طریق بهتر می توان به شناخت استعدادها و علایق آنان پی برد و تمهیدات و امکانات لازم را برای رشد و بالندگی استعدادهایشان فراهم کرد.

▪ نیاز به رشد فرهنگی: امروزه توجه به فرهنگ و تغییرات اجتماعی امری حائز اهمیت است و باتوجه به توسعه و پیشرفت فناوری اطلاعات می توان در جهت تأمین چنین نیازی اقدامات موثر انجام داد. پس غنی کردن اوقات فراغت از طریق تماشای فیلم های فرهنگی می تواند پاسخگوی نیازهای مزبور باشد. قابل ذکر است که بازدید از آثار تاریخی که معمولاً در اوقات فراغت صورت می گیرد زمینه آشنایی بیشتر با سوابق دیرینه فرهنگی را فراهم می آورد.

بوردیو (جامعه شناس) می نویسد: عوامل فرهنگی خانواده بر فرایند پیشرفت تحصیلی فرزندان موثر است. حاصل تحقیقات او نشان می دهد که خانواده هایی که فرزندان خود را به تماشای تئاتر، سینما، گالری های نقاشی و کنسرت ها و موزه ها می برند، موجبات پیشرفت تحصیلی فرزندان خود را فراهم می آورند. چنین دانش آموزانی با محیط مدرسه احساس سنخیت بیشتری کرده و با معلمان خود بهتر ارتباط برقرار می کنند.

نتیجه ای که از آرا و نظریات بوردیو می توانیم به دست آوریم این است که اگر اوقات فراغت فرزندان از طریق توجه دادن و ترغیب کردن آنها به امور فرهنگی غنی شود. ضمن سازنده بودن این اوقات، می توان به پیشرفت تحصیلی فرزندان نیز امیدواری بیشتری داشت، چرا که خود این امر موجب غنی سازی فرهنگی خانواده و فرزندان می شود.

▪ شکوفایی فردی و اجتماعی: گذراندن اوقات فراغت باید به نحوی باشد که زمینه های لازم برای شکوفایی فردی و اجتماعی را فراهم کند، زیرا شکوفا کردن استعدادها از اهم وظایف تعلیم و تربیت است و انسان بالنده در تفکر مازلو فردی است که به خودشکوفایی رسیده باشد و یکی از عواملی که به خودشکوفایی فرد کمک می کند. به تعبیر آلن بیرو، گذراندن اوقات فراغت است.

در حین گذراندن اوقات فراغت که فعالیتی اختیاری و آزاد است، فرد به دلخواه خود به فعالیتی می پردازد که استعداد انجام آن را دارد و به آن فعالیت علاقه مند نیز هست. هر گاه آدمی به فعالیتی بپردازد که هم استعداد آن را دارد و هم بدان علاقه مند است، قطعاً به شکوفایی در بعد فردی می رسد.

شکوفایی در بعد اجتماعی نیز آنگاه محقق می شود که فرد در کنار جمعی به فعالیت بپردازد و از طریق فراگیری مهارتهای اجتماعی و مهارتهای زندگی به رشد و بالندگی بیشتری دست یابد.

علاوه بر این با قرار گرفتن در جمع انسانهایی که توان رهبری جمعی را دارند شناخته می شوند و با به دست گرفتن رهبری جمع، استعداد رهبری وی به شکوفایی می رسد و علاوه بر آن استعدادهای دیگری در او رشد می کند که لازمه حضور در اجتماع است مانند رشد استعداد کلامی.

نتیجه آن که حاصل گذراندن اوقات فراغت است، دست یافتن به شکوفایی فردی و جمعی است.

● پیشنهادات

الف) پیشنهادات به مستولان و برنامه ریزان

ـ ایجاد هماهنگی و تشکیل یک ستاد برنامه ریزی بین نهادها و سازمانهایی که به نحوی می توانند در غنی سازی اوقات فراغت مشارکت داشته باشند.

ـ در فعالیتهایی که برای اوقات فراغت تدارک دیده می شود به انتظارات و علایق و نیازهای رشد نوجوانان و جوانان، توجه شود.

ـ استفاده از مربیان و استادان مجرب در برنامه ها و فعالیتها می تواند تأثیر بسزایی در افزایش کیفیت کلاسها و برنامه ها داشته باشد.

مربیان، توانایی برقراری ارتباط و رابطه حسنه با نوجوانان و جوانان را داشته باشند.

ـ وجود تعدد و تنوع فعالیتها و برنامه هایی که در خلال آن دانش آموزان بتوانند به صوت انتخابی، آزاد خودانگیخته و به میل خود به آن مشغول شوند.

ـ فضای تمامی مدارس در هر منطقه در تمام ایام هفته برای تمرین فوتبال و والیبال با حضور مربی ورزش باز باشد.

ـ دوره های آموزش زبان عربی، انگلیسی، ریاضی و.. در مدارس به سبک آموزشگاههای آزاد ولی با شهریه کم به دلیل استفاده از امکانات دولتی برگزار شود.

ـ از نیروی کار دانش آموزان در جهاد سازندگی، مدرسه سازی، پل سازی، راه سازی، تعمیر مدارس و پرداخت دستمزد به آنها استفاده شود.

ـ نسل جوان به داشتن برنامه ای مفید و جامع که شامل ورزش و فعالیتهای فیزیکی، کتابخوانی و جبران عقب افتادگی های احتمالی آموزشی است، تشویق شوند.

ـ شهرداری ها درصدی از عوامل نوسازی را به ایجاد فضای ورزشی، پارک، کتابخانه در مناطق حاشیه ای و محروم اختصاص دهند.

ـ در طول دوره به مناسبت اعیاد یا تولد ائمه یا حداقل در پایان کلاسها با حضور همه دانش آموزان جشنی برگزار شود و از کار و فعالیت های آنان تقدیر شود.

ـ به منظور اثربخشی هرچه بیشتر این فعالیت ها، مناسب است هم در حین انجام برنامه ها و هم در پایان برنامه، ارزشیابی شود. ارزشیابی در حین برنامه سبب دریافت بازخورد و آگاهی از نواقص برنامه ها و اقدام برای رفع آن ها می شود و ارزیابی در پایان برنامه نیز سبب کسب تجربه و آگاهی برای برنامه ریزی و دقت بیشتر در فعالیت های بعدی خواهد شد.

ب) پیشنهادات به خانواده ها

خانواده هادر نظر داشته باشند که اوقات فراغت به معنای رها شدن فرزندان به حال خود نیست، بلکه این یک فرصت غیررسمی است که باید به نحوه مطلوبی از آن بهره مند شوند.

ـ اولین کار جذب و جلب نوجوانان و جوانان به درون خانواده است، جذابیت محیط زندگی شرط لازم است و برای این کار هر یک از والدین باید در بالا بردن سطح شادابی فرزندان سهم داشته باشند.

ـ تقسیم کار در محیط خانواده نه تنها بخشی از اوقات فراغت را تامین می کند، بلکه باعث روحیه قدرشناسی و مسئولیت پذیری شده و روحیه پختگی آنان را تقویت می کند.

ـ اختصاص بخشی از اوقات شبانه روز برای تربیت و آموزش اجتماعی به فرزندان.

ـ جلب اعتماد نوجوانان تا نوجوان تکیه گاه و پشتیبان مطمئنی داشته باشد و بتواند مسائل و مشکلات خود را با آن ها در میان بگذارد.

ـ فراهم کردن فرصت های لازم جهت شرکت فرزندان در اردوهای زیارتی و سیاحتی که از طرف مدارس برگزار می شود.

ـ توجه به معاشرت ها و مصاحبت های دوستانه نظارت و کنترل والدین بر آن که بسیار حائز اهمیت است. البته به صورت غیرمستقیم و باید توجه کرد تحت هیچ شرایطی نباید اعتماد خود را از نوجوانان و جوانان سلب کرد.

ـ توجه به پوشش فرزندان در ایام تابستان چه در درون خانواده و چه در خارج از آن که باید برخوردار از وضعیت مناسب و درخور موقعیت سنی، جنسی و محیط انسانی آنان باشد تا زمینه برخی از تحریکات غریزی را فراهم نسازد.

ـ تنها گذاشتن فرزندان در منزل به بهانه دید و بازدید یا مسافرت به مصلحت نیست. احساس تنهایی در منزل زمینه های روحی و فکری نوجوانان و جوانان را برای روبه رو شدن با وسوسه های شیطانی مساعد می کند.

ـ تنظیم مسافرت های کوتاه مدت یک روزه یا چند روزه در تنوع روحی و تمدد جسمی و روانی فرزندان بسیار موثر است به ویژه اگر همراه با استفاده ارزشمند از زیبایی های طبیعت باشد.

شایسته است خانواده ها در انتخاب هم سفرها به همه جوانب اخلاقی و رفتاری و تاثیرپذیری کودکان و نوجوانان توجهی خاص مبذول کنند.

ـ مراقبت از حیات اجتماعی و معاشرت ها در ایام فراغت یک ضرورت غیرقابل انکار است، زیرا در اوقات فراغت نرخ جرائم و بزهکاری ها افزایش می یابد و بیشترین عامل ارتکاب جوانان به رفتارهای ضداجتماعی، معاشرت های آلوده و دوستی های مشکوک است.

ـ برای تربیت دینی و اخلاقی و تقویت ابعاد مذهبی فرزندان قدمهای ارزنده ای برداریم. زیرا تحقیقات و بررسی های انجام شده نشان می دهد که در خانواده های مذهبی مسائل و مشکلات و بزهکاری به مراتب کمتر است.

● برخی پیشنهادات دیگر

▪ استفاده از توانمندی های خانواده ها برای برنامه های تابستانی در مدارس: بسیاری از پدران و مادران با رغبت و علاقه آمادگی خویش را اعلام می دارند. با این برنامه هم مدرسه فعال می شود، هم خانواده ها در جریان آموزش سهیم می شوند.

▪ با مشارکت نهادها و مراکز فرهنگی و استفاده از امکانات مدارس می توان به برپاسازی اوقات فراغت دانش آموزان کمک کرد.

▪ حتی می توان از توانایی دانشجویان و دانش آموزان دبیرستانی بهره گرفت. نوعی حرفه آموزی برای رهایی از فضای عمدتاً نظری آموزش ـ وضعیت نظام فعلی آموزشی ـ می توان تدارک دید.