وقتی از کوچه پس کوچه های وسط شهر رد می شوی، خانه های قدیمی زیادی را می بینی که تبدیل به آپارتمان های نونوار و زیبا شده اند. اگر چه این ساختمان های جدید، سر و شکل زیباتری پیدا کرده اند ولی یک چیز نسبت به آن خانه های قدیمی و کلنگی کم دارند. در حیاط هیچ کدام از این خانه ها دیگر درخت های بزرگی که از روی دیوار به کوچه سرک کشیده باشد وجود ندارد. در پیاده روی جلوی این ساختمان ها هم دیگر خبری از آن باغچه های باریک و بلند نیست...

گسترش شهرنشینی، نیاز به افزایش فضاهای مسکونی و معابر و ساخت و سازهای غیراصولی به تدریج موجب کاهش فضای سبز و محیط های طبیعی در جوامع شهری شده است. با توجه به اهمیت و لزوم وجود فضای سبز در سلامت جسم و روان افراد، در چند سال اخیر راهکارهای متفاوتی برای جبران کمبود این فضاها در کشورهای مختلف در اصول شهرسازی و مهندسی سازه ها اندیشیده شده است. یکی از این راهکارها که مدتی است در کشور ما نیز مورد توجه قرار گرفته، ایجاد فضای سبز روی بام ها یا بام سبز (roofgarden) است که البته هنوز تا عملی شدن و همه گیری راه زیادی مانده است.

کمبود فضای سبز شهری

دکتر رضا عزتیان، متخصص مهندسی محیط زیست و رییس اداره خدمات بهداشت حرفه ای و مشاغل خاص وزارت بهداشت، سرانه فضای سبز را در محیط های شهری و به خصوص شهر تهران ناکافی می داند و در این باره می گوید: «در شرایطی که در شهرهای بزرگ تمام اولویت ها و ساختارهای طبیعی قربانی تردد و ساخت و سازهای شهری می شوند باید این وضعیت را به گونه ای جبران کرد. در شهر تهران زمانی در معابر چند باغچه برای کاشت درختان وجود داشت که آن هم به شیوه مطلوب مورد رسیدگی قرار نمی گرفت ولی امروز این تعداد انگشت شمار باغچه ها هم در حال از بین رفتن هستند و روی آوردن به جایگزین هایی مثل فضاهای سبز عمودی می تواند یکی از راه حل ها در این مورد باشد.»

دکتر عزتیان همچنین به وجود نداشتن قوانین مدون درباره گسترش فضای سبز شهری اشاره می کند و می افزاید: «اگر چه در وزارت بهداشت و سازمان های مربوط به این حوزه مانند شهرداری اقداماتی در زمینه فرهنگ سازی گسترش فضای سبز انجام شده است ولی هیچ یک از این اقدامات جنبه الزام آور نداشته و بیشتر به سفارش در این مورد اکتفا کرده اند.»

اثرات جانبی بام سبز

دکتر عزتیان در خصوص تاثیرات و ویژگی های ایجاد فضای سبز روی بام ها، این ویژگی ها را از سه جنبه جانبی مورد بررسی قرار می دهد و می گوید: «فرهنگ سازی، زیبایی منظر، ایجاد ایمنی و فرهنگ آپارتمان نشینی از اثرات جانبی بام سبز هستند. در بحث فرهنگ سازی، اعضای خانواده درگیر ایجاد فضای سبز می شوند. این کار می تواند در افراد ایجاد علاقه کند و بیگانگی آنها به خصوص کودکان را با طبیعت از بین ببرد. در بعد زیبایی منظر نیز به دلیل تطابق بیشتر چشم با برخی از رنگ ها ایجاد آرامش روانی بیشتری می کند. نکته دیگری که می توان از آن به عنوان اثر جانبی فضای سبز روی بام نام برد گسترش فرهنگ آپارتمان نشینی و تعامل گروهی است که متاسفانه در برخی موارد همچنان در آن با مشکلات عمده ای روبه رو هستیم. هنوز در فرهنگ برخی از خانواده ها، راهروهای فوقانی ساختمان به عنوان انبار کالاهای بدون مصرف در نظر گرفته می شوند که این مساله هم از نظر زیبایی شناسی و هم از بعد ایمنی مشکل ساز است. استفاده مکرر از بام و رفت و آمد در راهروهای طبقات فوقانی در سیستم بام سبز نیز می تواند عاملی برای کم شدن این مساله باشد.»

اما چرا فضای سبز روی بام؟!

محمد مطلبی، کارشناس ارشد مهندسی طراحی محیط و دبیر انجمن متخصصان فضای سبز و منظر ایران که از جمله طرح های او طراحی فضای سبز مجموعه یادمان (فضای سبز پیرامون برج میلاد) بوده است در مورد روی آوردن جوامع شهری به ایجاد فضای سبز روی بام ها می گوید: «به غیر از مساله سلامت جسمی از لحاظ روانی و اجتماعی، در استانداردهای شهرسازی باید در سطح تمام محله ها پارک های محله ای وجود داشته باشد و به غیر از آن در مقیاس های کوچک تر، وجود پارک های همسایگی نیز در نظر گرفته شود. پارک همسایگی در فرهنگ شهری، فضایی با مساحت کمتر از پنج هزار مترمربع است که بتوان از منزل به فاصله زمانی کمتر از ۱۰ دقیقه یا ۳۰۰ تا ۴۰۰ متر پیاده روی به آن رسید، بدون اینکه نیاز به عبور از خیابان اصلی وجود داشته باشد.»

وی می افزاید: «در بسیاری از شهرها، از جمله در بیشتر شهرهای کشور ما، مشکلاتی مانند قیمت بالای زمین به خصوص در نقاط مرکزی شهر وجود دارد که امکان ایجاد این پارک همسایگی را از بین می برد، بنابراین یکی از راه های مناسب برای تامین این فضای سبز، ایجاد سیستم بام سبز است که به خصوص در مورد بلوک های ساختمانی و آپارتمانی می تواند به جای پارک همسایگی کاربرد داشته باشد.»

چه گیاهانی مناسب اند؟

بهادری در مورد گیاهانی که برای بام سبز مناسب تر هستند، می گوید: «ما در سیستم بام سبز نیاز به گیاهان با رشد سریع نداریم زیرا در این محیط گیاهانی بیشتر کاربرد دارند که ارتفاع آنها از لبه های محافظ بام چندان بلندتر نباشد تا در مقابل باد مقاومت بیشتری داشته باشند. لبه های محفاظ بام در این مورد به عنوان یک بادگیر طبیعی عمل می کنند و جلوی آسیب رساندن باد به گیاهان را می گیرند. نکته دیگری هم که در خصوص گیاهان مورد استفاده در بام سبز بسیار اهمیت دارد، استفاده از گیاهانی است که نیاز کمتری به آب و آبیاری داشته باشند.»

محمد مطلبی در مورد گیاهان مناسب برای کاشت در سیستم بام سبز می گوید: «از لحاظ اکولوژیکی درختان تاثیر بیشتری بر محیط دارند، به خصوص اینکه اقلیم کشورها به گونه ای است که نیاز به سایه داریم ولی در عین حال باید این نکته را هم در نظر بگیریم که کاشت درختان مرتفع روی بناهای کوتاه از لحاظ زیبایی شناسی چندان جالب نیست و این نوع پوشش گیاهی بیشتر برای بناهایی با ارتفاع زیاد مثل بنای کتابخانه ملی مناسب است ولی در کل گیاهانی برای پوشش گیاهی بام سبز مناسب تلقی می شوند که دارای چند ویژگی باشند: به آب نیاز چندانی نداشته باشند، در برابر تغییرات جوی مثل سرما و گرما مقاوم باشند، نیاز به مراقبت و نگهداری کمی داشته باشند و در برابر نور خورشید مقاوم باشند.»

در مورد فضای سبز خلأ قانونی وجود دارد

مهندس مطلبی نیز معتقد است که بام سبز در کشور ما دارای قانون مدونی برای الزام آور بودن اجرای آن نیست ولی این نقص را تنها در مورد فضای سبز بام ها نمی داند و می گوید: «ما در کل در مورد فضای سبز با مشکلات قانونی مواجه هستیم و در این مورد خلأهای قانونی داریم که این مشکلات حتی شامل پارک ها و فضاهای سبز داخل شهری نیز می شود.»

وی در توضیح این مورد با اشاره به قوانین موجود مربوط به ساخت و ساز در شهرهای کشور می گوید: «در شهرهای مختلف کشور و حتی در مناطق مختلف شهر تهران قانونی برای نسبت فضای ساخته شده و فضای باز در سازه های شهری وجود دارد که این نسبت در برخی موارد ۵۰ ۵۰ و در اکثر موارد ۴۰ تا ۶۰ است. به این معنی که ۶۰ درصد از مساحت زمین موردنظر باید به عنوان بخش ساخته شده و ۴۰ درصد آن به عنوان فضای باز در نظر گرفته شود. اگر چه در کشور ما برای ۶۰ درصد فضای ساخته شده قوانین محکم و بدون نقصی وجود دارد ولی به نظر می رسد در مورد فضای باز هنوز مشکلات زیادی وجود داشته باشد.»

مطلبی در این مورد به قوانین موجود برای فضاهای باز در بناها در کشورهای مختلف اشاره می کند و می گوید: «در بیشتر کشورها برای این فضاهای باز هم قوانین جامعی موجود است و حتی در برخی کشورها این فضاها نیز باید دارای طراحی باشد و طرح آن توسط یک مهندس فضای سبز یا معمار منظر مورد تایید قرار گیرد. این مساله در کشور ما چه برای ایجاد فضای سبز روی بام ها و چه در مورد فضاهای سبز هم سطح وجود ندارد. در قوانین موجود تنها بحث الزام آور، باز یا بسته بودن مساحت مورد نظر مطرح است و این یک ضعف است.»

مطلبی می گوید: «به دلیل وجود نداشتن همین طرح جامع است که ما در جاهایی که برای فضای سبز هم اختصاص یافته است برنامه خاصی نداریم و تنها به کاشت چند گیاه بوته ای بدون هدف و برنامه ریزی خاص می پردازیم و این نمی تواند چندان صحیح باشد.»

حسین بهادری، کارشناس گل و گیاه هم در مورد انواع گیاهی مورد بهره برداری در فضاهای شهری این نظر را تایید می کند و می افزاید: «با وجود اینکه در فرهنگ ما توجه خاصی به گیاهان شده و از دوره باستان تا امروز تألیفات زیادی در این مورد انجام گرفته است اما اطلاعات عمومی مردم ما درباره گیاهان و ایجاد فضای سبز بسیار ناچیز است و حتی در برخی موارد دیده می شود که افراد به دلیل ناآگاهی از گیاهانی برای ایجاد فضای سبز استفاده می کند که سمی هستند و استفاده از آنها در برخی کشورهای اروپایی در مکان های عمومی ممنوع شده است.»

سابقه بام سبز

مهندس مطلبی در مورد طرح بام سبز می گوید: «در چند سال اخیر در بسیاری از کشورها روی ایجاد فضای سبز عمودی و از جمله ایجاد فضاهای سبز روی بام ها مطالعات بسیاری انجام شده است و یکی از فعال ترین کشورها در این زمینه ایالات متحده است که با مشارکت انجمن معماران منظر آمریکا نزدیک به دو سال است که در این زمینه فرهنگ سازی می کند و حتی مسابقاتی را نیز در طراحی های بام سبز برگزار کرده است.»

مطلبی با اشاره به فعالیت هایی که در کشورها روی ایجاد فضاهای سبز عمودی انجام شده است می افزاید: «در ایران هم بحث ایجاد این نوع فضاهای سبز نزدیک به هفت سال است که مطرح است و در حال حاضر سازمان پارک ها و سازمان زیباسازی روی آن کار می کنند ولی در بعد اجرایی هنوز به آن پرداخته نشده است.»

هزینه های مربوط به ایجاد بام سبز

آقای بهادری در مورد هزینه های مربوط به اجرای بام سبز این طور عنوان می کند: «ما برای ایجاد فضای سبز روی بام از لحاظ هزینه چندان دچار مشکل نخواهیم بود و چون هدف اول ما، ایجاد فضای سبز است حتی می توانیم از گیاهانی مانند یونجه که هزینه کاشت و نگهداری خاصی نیز ندارند در این زمینه استفاده کنیم. ضمن اینکه می توان گونه هایی مثل گوجه فرنگی و فلفل را نیز در این محیط پرورش داد که دارای محصول و زیبایی های خاص خود است.»

محمد مطلبی این موضوع را ریشه ای تر بررسی می کند و معتقد است: «هزینه های مربوط به ساخت و تجهیز بام سبز چندان بالا نیست و شاید کمتر از ۵ درصد هزینه های مربوط به ساختمان را به خود اختصاص دهد، ضمن اینکه هر چه تعداد واحدهای مسکونی در یک مجموعه که اقدام به احداث بام سبز می کنند بیشتر باشد، هزینه های آن بین خانوارهای بیشتری تقسیم می شود و فشار مالی کمتری را به هر خانوار وارد خواهد کرد.»

وی می گوید: «اما در عین حال هزینه های مربوط به نگهداری این فضاها نیز باید در نظر گرفته شود. وظیفه نگهداری فضای سبز روی بام بر عهده چه کسی است؟! در مورد فضاهای سبز داخل شهری و پارک ها این مساله دارای ضوابط خاص خود است و مشکلی در این زمینه وجود ندارد ولی در مورد فضای سبز روی بام این ضابطه ها وجود ندارد و این خلأ قانونی در طولانی مدت می تواند ایجاد مشکل کند. اگر در این زمینه ضوابط خاص وجود داشته باشد و هزینه های نگهداری و مسوولیت آنها مشخص شود، می توان به دامنه دار بودن این طرح امیدوار بود.»

مطلبی با اشاره به نقش سیستم بام سبز در بناهای شهری می گوید: «البته استفاده از این سیستم در ساختمان هایی که یک مالک دارند یا تعداد واحدهای موجود در آن کم است چندان با صرفه نیست ولی در مجتمع های مسکونی با تعداد واحدهای زیاد به دلیل ایجاد زیبایی برای بنا، می تواند در قیمت آن نیز موثر باشد.»

چه گیاهانی را انتخاب نکنیم؟

مطلبی در مورد آسیب های احتمالی گیاهان به بنا می گوید: «در مورد بام سبز باید از گیاهانی استفاده کرد که سیستم ریشه ای آنها به بنا صدمه نزند. استفاده از برخی از گیاهان مناطق کوهستانی که سیستم ریشه ای قوی ای دارند می تواند موجب تخریب تدریجی بنا و وارد آمدن صدمات به آن شود. مثلا ژونی پروس ها و گیاهان سوزنی برگ به دلیل اینکه دارای ریشه عمودی هستند، نیاز به عمق بیشتری دارند و به همین دلیل از میان شکاف های کوچک موجود در بنا هم عبور می کنند و باعث تخریب تدریجی آن می شوند ولی اگر انتخاب گیاهان و مسایل فنی در این مورد به خوبی اجرا شود، به دلیل وجود تکنولوژی این کار در کشور، مشکل چندانی برای بنا به وجود نخواهد آمد.»

حسین بهادری نیز در این مورد می گوید: «اگر چه پیش از ایجاد فضای سبز روی بام، سطح بام کاملا ایزوله می شود ولی باید به این نکته توجه داشت که کاشت گیاهان نامناسب حتی در کنار بنا، می تواند به آن آسیب برساند و پیش از کاشت، حتما باید در این زمینه کار کارشناسی صورت گیرد.»

سیستم جعبه ای

گرچه راه اندازی سیستم بام سبز متمرکز روی بسیاری از بام ها وجود ندارد و به دلیل ایزوله نبودن بام و نیز عدم محاسبه بار وزن اضافی این سیستم روی بنا خاک ریزی روی بام با مشکلات و خطرات بسیاری مواجه است، ولی می توان از یک سیستم جایگزین برای تامین فضای سبز روی بام ها استفاده کرد.

این روش که به flower box یا سیستم درون جعبه موسوم است، نیاز به ایزولاسیون بام ندارد و به دلیل فشار کمتر به ساختمان می تواند جایگزین مناسبی برای سیستم متمرکز بام سبز باشد. در این روش گیاهان مورد نظر در جعبه های گل کاری کاشته می شوند و با آرایش های گوناگون روی بام قرار می گیرند. یکی از مزیت های این روش نسبت به حالت متمرکز، قابلیت انتقال و جابه جایی آسان گیاهان است.

مهندس مطلبی در مورد این روش می گوید: «استفاده از این سیستم روی بام ساختمان هایی که roofgarden در آنها قابلیت اجرا ندارد، بسیار مناسب است. ضمن اینکه استفاده از این روش به دلیل صرف هزینه های کمتر، برای واحدهای ساختمانی ای که یک مالک دارند بسیار مناسب تر هستند. آبیاری در این سیستم نیز به وسیله یک آبیاری قطره ای ساده امکان پذیر است.»

لزوم نظارت قانونی

مهندس مطلبی در مورد لزوم ضابطه مندی اجرای بام سبز در شهرهای بزرگ می گوید: «ما در خصوص ایجاد و بهره برداری از فضای سبز، ضوابط مشخص و مدونی نداریم و این مساله باعث شده است که مالکان بناها هر یک بدون آگاهی و اطلاعات کافی با علاقه شخصی خود از این فضاها استفاده کنند.»

وی در نظر گرفتن تسهیلات برای مجریان و انبوه سازانی که به ایجاد بام سبز می پردازند را خوب می داند ولی وضع قوانین و ضوابط توسط متخصصان این کار را از ارایه تسهیلات واجب تر می داند و می گوید: «ضوابط در این سیستم نباید تنها از منظر معماری و عمران مورد توجه قرار بگیرد، بلکه باید به جزییاتی از قبیل نوع پوشش گیاهی، نوع خاک، سطح و حجم فضای سبز ایجاد شده نیز در این ضابطه ها توجه کرد.»

مطلبی خاطرنشان می کند وقتی بحث جدیدی مطرح می شود، همه به دنبال سریع به نتیجه رسیدن آن هستند و می خواهند به سرعت منابع مالی به آن اختصاص دهند. اما پس از مدتی اصل مساله گم می شود و پروژه کم کم شکست می خورد. برای انجام یک کار اصولی اول باید ضوابط آن تعیین شود و مطالعات گسترده ای در مورد نحوه انجام آن در کشورهای پیشرو اجرا شود تا نقاط ضعف و قوت طرح مشخص شود. بعد از این مراحل باید به فکر اجرایی کردن طرح بود.هر بامی را می شود سبز کرد؟

بحثی که شاید در مورد ایجاد بام سبز بیش و پیش از سایر موارد مطرح می شود، این است که آیا بام تمام ساختمان های شهر ما قابلیت ایجاد فضای سبز را دارد؟! و اینکه کدام ساختمان ها برای این کار مناسب ترند؟ آقای بهادری به عنوان کارشناس گل و گیاه در این مورد می گوید: «ایجاد بام سبز از نظر ما روی تمام بام ها امکان پذیر است و می توان روی تمام بام ها این فضا را ایجاد کرد ولی نکته ای که وجود دارد این است که آیا از لحاظ معماری و مهندسی ساختمان، بنای مورد نظر تحمل ایجاد این فضا را دارد یا خیر! زیرا برای این کار، بسته به مساحت بام، باید مقدار معینی خاک روی آن گسترده شود که وزن این خاک پس از جذب آب چند برابر خواهد شد و ممکن است بنا از لحاظ مهندسی تحمل این بار اضافی را نداشته باشد.»

محمدمطلبی هم در این زمینه بر همین اعتقاد است و می گوید: «در تهران ایجاد فضای سبز روی بام در برخی مناطق مثل منطقه ۲۲ که در حال گسترش است و پتانسیل خوبی در این زمینه دارد قابل اجراست. میزان بار وزنی اضافی حاصل از ایجاد بام سبز باید در مراحل ساخت بنا لحاظ شود و نمی توان بدون محاسبه اضافه بار، این سیستم را روی بسیاری از ساختمان های قدیمی که استحکام آنها در شرایط عادی نیز دچار اشکال است، پیاده کرد، بنابراین بام سبز تنها در بناهای نوساز و یا بناهای به سازی یا بازسازی شده قابل طرح است.»

پیمان صفردوست