تهران این روزها آلوده است. وارونگی هوا از یک طرف و افزایش روز به روز آلاینده های هوایش از سوی دیگر، نه تنها این کلانشهر را بلکه همه ساکنانش را دچار انواع بیماری های جسمی و روحی کرده است. بیماری هایی که تکرار سیاهی آسمان شهر، چشم انداز روزهای پس از بهبودی شان است و خطر مرگ در انتظارشان. اما چه باید کرد تا رنگ سیاه ابر آلودگی در آسمان پایتخت که این روزها و شب ها به قدر کافی هم رنگ باران به خود ندیده، کمی رنگ پریده تر دیده شود و نفس ساکنانش کمتر به شمارش بیفتد و سبک تر بیاید و برود.

«تهران به قدر کافی بزرگراه دارد. به اندازه ای که در میان کشورهای توسعه یافته سرشکسته نمی شود و در میان کشورهای در حال توسعه سرش را بالا می گیرد اما تعداد بزرگراه های ساخته شده و در حال ساخت پایتخت چیزی جز ترافیک و آلودگی هوا به ارمغان نیاورده است. تهران امروز دیگر به طراحی و ساخت بزرگراه های جدید احتیاج ندارد بلکه نیازمند طراحی، ساخت و توسعه سیستم های جدید حمل ونقل عمومی است.»

مهرداد تقی زاده، مشاور عالی شهردار در امور حمل و نقل تهران در حالی این نکات را بازگو می کند که بیش از

یک سوم و حدود یک چهارم روزهای سال گذشته از خط قرمز آلودگی گذشته اند و روزهای زیادی نیز آلوده و پر از آلاینده بوده اند و این یعنی هیچ تهران نشینی نتوانسته یک فصل از سال گذشته اش را با خیال راحت یک نفس عمیق پراکسیژن بکشد.

وی تنها راه حل رهایی تهران از بحران آلودگی هوا را توسعه سیستم حمل و نقل عمومی می داند و بر این باور است که هیچ راه حل دیگری کارساز نخواهد بود.

«بهترین راه حل رهایی هوای پایتخت از آلودگی و تولید مداوم آلاینده های مضر، تکمیل و توسعه امکانات سیستم حمل و نقل عمومی است تا همه شهروندانی که اولویت اول شان در رفت و آمد درون شهری، استفاده از خودروی شخصی است، میل و رغبتی به استفاده از وسایل حمل و نقل همگانی داشته باشند و استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی نخستین گزینه انتخابی شان باشد. نبود ایستگاه های متعدد مترو در تمام خیابان های پایتخت، ساخته نشدن پارکینگ اختصاصی در بخش ورود و خروج هر ایستگاه قطار زیرزمینی، ناکافی بودن خطوط اتوبوسرانی نسبت به جمعیت تهران و کمبود سطح اتوبوس رو خیابان ها، همگی از دلایل بروز و افزایش آلودگی در هوای تهران است.

در کشورهای پیشرفته دنیا، سرمایه گذاری در بخش حمل و نقل عمومی شهرها نخست به تجهیز سیستم های آمدو رفت همگانی مثل اتوبوس، مترو و تراموا پرداخته و توسعه تاکسی در این سیستم در سکوی دوم اهمیت قرار دارد. در حالی که در تهران عکس این موضوع دیده می شود. سیستم حمل ونقل عمومی کلانشهر تهران با راه اندازی خطوط بی شمار تاکسی تجهیز شده به طوری که تعداد تاکسی هایی که خود به عنوان خودروهای آلوده کننده هوا نقش به سزایی دارند در مقابل توسعه و ساخت سیستم اتوبوسرانی و خطوط مترو قابل قیاس نیست.

● ورود دوچرخه به سیستم حمل و نقل شهری ممنوع!

دوچرخه سواری یکی از بهترین گزینه های رفت و آمد شهری است که در تهران توصیه نمی شود. بسیاری از تهرانی ها به قدری انگیزه پاک نگه داشتن هوا را دارند که از دوچرخه برای سفر درون شهری شان استفاده می کنند اما نمی دانند این رفت و آمد به ظاهر سالم در سال های بعدی زندگی شان، سرطان را به ارمغان می آورد.

«فرد دوچرخه سوار حین رکاب زدن در مقایسه با فردی که در هوای آلوده پیاده راه می رود یا با استفاده از هر نوع سیستم حمل و نقل عمومی به مقصد می رسد، پنج برابر بیشتر آلایندگی و ذرات معلق هوا به ریه هایش وارد می کند. درست است که در ابتدا هیچ عارضه خاصی در سلامت جسمی دوچرخه سواران تهرانی رخ نمی دهد اما در درازمدت انواع بیماری های ریه مانند آسم، تنگی نفس و به خصوص سرطان ریه در انتظارشان است.»

این نکته را مهندس تقی زاده، کارشناس حوزه حمل و نقل تهران عنوان می کند و بر این باور است که استفاده از دوچرخه در هوای ناسالم کنونی تهران بدترین راه حلی است که می تواند علاوه بر ضرر و زیان های ناشی از آلودگی هوا به سلامت بدن تهران نشینان خسارت وارد کند.

وی می گوید: سیستم حمل و نقل غیرموتوری که شامل پیاده روی و دوچرخه سواری است در کشورهای توسعه یافته به شکل فرهنگی غالب درآمده در حالی که خیابان های تهران در کنار هوای ناسالمش، نه تنها هنوز امنیت پیاده رو هایش تامین نشده و سطوح پیاده رویش مطابق با استانداردهای جهانی نیست بلکه خطوط اختصاصی دوچرخه سواری ندارد و دوچرخه سواران باید در بین خودروها پابه پای موتورسواران حرکت کنند تا ترافیک به وجود نیاورند و این خود خطرساز است. در حال حاضر ساکنان شهر آمستردام هلند، ۴۵درصد سفر درون شهری شان را به سیستم حمل و نقل غیرموتوری اختصاص داده اند. ۲۰ درصد شهروندان پیاده روی و ۲۵ درصد دیگر دوچرخه سواری را به استفاده از سایر امکانات سیستم حمل و نقل عمومی ترجیح می دهند اما این نکته نباید فراموش شود که شهر آمستردام یکی از پاک ترین آسمان های دنیا را دارد و دوچرخه سوارانش دچار سرطان ریه نمی شوند.

شاید بهتر باشد تهرانی ها برای حفظ سلامتی ریه و دیگر اعضای بدن شان ساعت های متمادی در صف های تاکسی بایستند و رفت و آمد طولانی مدت با اتوبوس ها و خطوط مترو را به ابتلا به بیماری سرطان ریه ترجیح دهند. البته این نکته نباید فراموش شود که مهم ترین هدف سفر درون شهری رفت و آمدی مطمئن است نه خطرساز و مرگ آفرین.

● سیستم حمل و نقل عمومی دوست داشتنی است

در کشورهای پیشرفته اروپایی، شاغلان و دیگر افرادی که در یک روز کاری نیاز به سفر درون شهری دارند، تنها با استفاده از خطوط مترو و اتوبوسرانی از مبدا به مقصد می روند اما در تهران به دلیل ضعف سیستم حمل و نقل عمومی بیشتر افراد شاغل، زنان خانه دار و حتی جوانانی که برای تفریح با دوستان شان از خانه بیرون می روند از خودروهای شخصی استفاده می کنند و رغبتی به استفاده از سیستم های حمل و نقل عمومی ندارند.

طراحی و ساخت ایستگاه های اتوبوس تندرو در تمام نقاط شهر نخستین راه حل کاهش بخش زیادی از آلودگی هوای تهران است که می تواند رغبت و انگیزه ای جدید به ساکنان شهر دودگرفته پایتخت در استفاده از سیستم حمل و نقل عمومی بدهد. اگر هر پایتخت نشینی بتواند در کمتر از پنج دقیقه به ایستگاه اتوبوس تندروی مناسب مسیر رفت سفر درون شهری اش برسد و در کمترین زمان ممکن در مقصد پیاده شود، دیگر جایی برای تعلل وجود ندارد. با راه اندازی بخش تندروی اتوبوس خیابان ولیعصر این مساله به وضوح دیده شد. بسیاری از شهروندانی که در این مسیر به سیستم حمل و نقل عمومی درون شهری نیاز نداشتند، امروز رفت و آمد با اتوبوس تندرو را به استفاده از خودروهای شخصی که جای پارک هم ندارند، ترجیح می دهند.

به عقیده مهرداد تقی زاده، مشاور عالی شهر در امور حمل و نقل شهری، تنها راه حل رهایی پایتخت از هوای دود گرفته، توسعه بخش حمل و نقل همگانی است و دیگر هیچ راه حلی نمی تواند از میزان آلودگی هوای تهران بکاهد. شاید بازگرداندن سوخت دیزلی به سیستم سوخت خودروهای شخصی نیز یکی از بهترین راه حل های کاهش آلودگی های هوا باشد اما در مقایسه با توسعه سیستم حمل و نقل عمومی تاثیر مثبت کمتری دارد و در مدت زمان طولانی بر کاهش بخش قابل توجهی از آلودگی هوای کلانشهر تهران، تاثیرگذار می شود.

تهران با جمعیتی بیش از ۱۰ میلیون نفر، یک سوم روزهای سالش را با آلودگی به شب می رساند. کمتر پیش می آید آسمانش رنگ آبی روشن به خود ببیند و خاکستری، چه کمرنگ و چه پررنگ، رنگ لباس روزها و شب هایش شده است. خودروهایش ۸۰ درصد سهم تولید آلاینده های هوا را به خود اختصاص داده اند و ۲۰ درصد باقیمانده هم به دیگر آلوده کننده های هوا مثل صنایع مربوط می شود. مشکل آلودگی هوای تهران امروز به معضلی بدل شده که چاره اندیشی سریع، اجرای برنامه های تاثیرگذار کوتاه مدت و طرح های مفید را می طلبد و اگر به آن توجه کافی نشود در آینده ای نه چندان دور مسئولیت مرگ و میر بسیاری از پایتخت نشینان را برعهده می گیرد اما به راستی چه باید کرد و چاره ای اندیشید تا با کمک آن تهران و ساکنانش یک شبه از این دود و دم خلاص شوند. آیا روزی می رسد هر تهران نشین سحرخیزی که صبح پنجره خانه اش را باز می کند، سهم یک نفس عمیق پر از اکسیژنش را صرف سلامتی اش کند؟