از دیدگاه حفاظت محیط زیست، فضای سبز شهری، بخش جاندار ساخت کالبدی شهر را تشکیل می دهد.

در این مبحث همچنین به این موارد نیز پرداخته شده است؛ انواع فضاهای سبز، نقش و اهمیت فضاهای سبز در زندگی شهری، عملکردهای فضای سبز و نقش های عمده فضای سبز.

● گونه شناسی کاربری فضای سبز شهری

فضاهای سبز شکل های گوناگون دارند و بنا به کاربرد آنها به انواع مختلفی دسته بندی می شوند.

به طورکلی فضاهای سبز را می توان به دو گروه تقسیم کرد:

۱) یکی فضاهای سبز برون شهری

۲)دیگری فضاهای سبز درون شهری.

فضاهای سبز پیرامون یا حاشیه شهر یعنی همان فضاهای سبز برون شهری از سویی نقش مهارکننده رشد بی رویه شهر را دارد و از سوی دیگر بازدهی اکولوژیک زیست محیطی شان، شامل همه محیط زیست شهری می شود. فضاهای سبز عمومی تنها قسمت کوچکی از تمام پوشش گیاهی شهری را تشکیل می دهند. بنابراین می توان از همه فضاهای سبز موجود در سطح شهر صورت برداری کرد. در این حالت باید پس از شمارش فضاهای سبز، آنها را به صورتی روشن و منطقی، برحسب کاربرد، طبیعت یا مساحت برای هر مرحله و منطقه جغرافیایی طبقه بندی کرد.

چون دارایی سبز یک شهر، صرف نظر از فضاهای سبز عمومی که توسط شهرداری اداره می شوند، از مجموع فضاهای خصوصی، فضاهای کوچک دارای گیاهان خودرو و زمین های متعلق به دولت و یا اداره ای خاص تشکیل می شود. فضاهای سبز درون شهری هم بیشتر به صورت پارک احداث می شوند و از دیدگاه شهرسازی به زیبایی محیط زیست شهری می افزایند. افزون بر پارک های شهری، میدان ها، مجموعه های ورزشی، پارک های تفریحی کودکان و باغ های گیاهی را نیز باید در زمره این گروه به شمار آورد.

● فضاهای سبز برون شهری

فضای سبز برون شهری خود به چند دسته تقسیم می شود؛ کمربندی های سبز احاطه کننده، کمان های سبز محورهای سبز، پارک های ملی، پارک های جنگلی و پارک های گیاه شناسی. شرح هر کدام از این موارد گفته شده، به شکل خلاصه در این جلد از کتاب آمده است.

اگر فضاهای سبز شهری را از نوع مالکیت به سه دسته عمومی، نیمه عمومی و خصوصی تقسیم کنیم، پارک های شهری در طبقه فضاهای سبز عمومی هستند. طبیعت این فضاها به گونه ای است که تمام طبقات مردم می توانند از آن استفاده کنند؛ در پارک های عمومی تمام وسایل سرگرمی و رفاهی، برای همه گونه سلیقه، فکر و سن وجود دارد.

پارک های شهری در مقیاس واحد همسایگی، در مقیاس محله ها، در مقیاس ناحیه و در مقیاس منطقه موجود هستند. همچنین فضاهای سبز خیابانی هم هستند که شامل فضای سبز میدان ها، حاشیه بزرگراه ها، حاشیه پیاده روها، جزایر میانی، تقاطع های غیرهمسطح، بانه های میانی راه ها (رفیوژ) و کنار خیابان ها می شوند.

● گونه شناسی گیاهی فضاهای سبز شهری

پوشش گیاهی یک منطقه از انواع گونه های گیاهی موجود در آن تشکیل می شود. مشاهدات و تحقیقات لازم درباره نوع بندی، موقعیت های مختلف زیستی و تقسیمات جغرافیایی گیاهی تنها متوجه تک تک موجودات نمی شود، بلکه باید واحدهای سیستماتیک گیاهی را به طور کلی مد نظر قرار دارد. به این ترتیب، تمام موجودات یکسان را که در این زمینه نزدیکی با یکدیگر دارند، در یک واحد خلاصه می کنند که به آن «تاکسون» می گویند.

یک تاکسون که واحدی از رده بندی گیاه شناسی است، می تواند یک گونه، زیرگونه، جهش یا حتی یک تیره را شامل شود. محدود بودن دایمی تعداد بی شماری از تاکسون ها نشان گر محدودیت قدرت گسترش هر گیاه است. این زمانی امکانپذیر است که امکانات مساعد اقلیمی _ اکولوژیکی در زیستگاه ها موجود است تا بذرها، جوانه ها و نهال ها به راحتی بتوانند رشد و نمو کنند. تنوع محیط جغرافیایی ایران و حاکم بودن وضعیت آب و هوایی گوناگون از منطقه ای به منطقه دیگر در پهنه وسیع کشور، سبب رویش جامعه گیاهی و رویشی متنوعی شده است.

بر پایه برخی مطالعات، گونه های جوامع گیاهی به بیش از ۸۰۰۰ نوع برآورده می شود. در مورد گونه انتخاب شده نباید عجولانه تصمیم گرفت. بررسی قاعده کاشت، بازدید از پارک ها، باغ ها و آشنایی کلی با گونه ها، مواردی هستند که برای تصمیم گیری در انتخاب گونه مفیدند.

در زمینه دسته بندی گیاهان، درختان به عنوان عناصری از فضای سبز، دارای ویژگی هایی هستند که بر پایه آنها به آسانی طبقه بندی می شوند.

این طبقه بندی درختان چهار معیار اندازه، تراکم، شکل و برگ را باید در نظر گرفت. در دسته بندی دوم گیاهان، بوته ها و گیاهان پوششی قرار دارند. این گیاهان کوتاه قد هستند و رشد سریعی دارند. مانند گل ها، گیاهان، خزنده بالا رونده، پرچین ها و چمن ها. گونه های مختلف گیاهان به راه های متفاوتی می توانند در برابر فضای سبز خود ایفای نقش کنند. از این میان گونه های مناسب برای آلودگی هوا، آلودگی صوتی و... را می توان نام برد.

(معیارهای برنامه ریزی فضاهای سبز شهری)، پیش از هر نوع برنامه ریزی برای توسعه سبز شهری، باید معیارهای محیطی و مکانی و استانداردهای توسعه فضای سبز معین شود.

(ضوابط و مقررات مربوط به کاربری فضاهای سبز شهری)، که به دو دسته عام و خاص تقسیم می شوند. «ضوابط عام» شامل مقررات و ضوابطی می شود که به شکل قانون و آیین نامه در سطح همه شهرهای کشور لازم الاجرا است؛ مثل قانون شهرداری ها، لایحه قانونی حفظ و گسترش فضای سبز در شهرها، مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و... .

اما «ضوابط خاص» شامل ضوابط و مقرراتی می شود که همراه با تمامی اسناد طرح های جامع و هدایت گر به تصویب مراجع ذی ربط رسیده و به شهرداری ابلاغ شود. مصوبات شوراهای اسلامی شهرها نیز در این باره جزء ضوابط و مقررات خاص طبقه بندی می شوند.

● عناصر و عوامل فضاهای سبز عمومی

از جمله عناصر و عوامل فضاهای سبز عمومی می توان به رستوران، مزرعه کودکان، فضای پیک نیک، قلمستان، زمین های ورزشی، باغ گیاهان، تئاتر روباز و پیست دوچرخه سواری اشاره کرد .منابع آب یک سایت می تواند شامل آب های سطحی و سفره های آب های زیرزمینی است، باید توجه داشت که منظر (فضا) در طول زمان شکل می گیرد و طی دوران شکل گیری خود، با تغییرات و تحولات متعددی مواجه می شود؛ بنابراین، طراح منظر باید ترکیب درختان و درختچه ها را به گونه ای انتخاب کند تا ضمن دستیابی به آثار و عناصر منظر در کوتاه مدت، امکان رشد و جایگزینی درختان دارای عمر طولانی و دوام منظر را تامین کند.

● معیارهای منظرسازی فضاهای سبز و باز شهری

منظرسازی یا به عبارت بهتر «زمین آرایی» عبارت است از کاربرد گیاهان در طراحی به گونه و شکلی که موجبات ارتقای جلوه های دیداری محیط است. از این دیدگاه برخی از مهم ترین معیارهای زمین آرایی در ▪عرصه های شهری به این شرح است: «انسجام فضایی، فضاسازی، نظم و تنوع، تکرار، سازگاری، مردم مداری، حداقل دخالت و تجاوز به شرایط طبیعی، راحتی دسترسی و حرکت و اصول زیباشناسی.

(اصول مدیریت حفظ و بهسازی فضاهای سبز عمومی)، موفقیت ساز و کار مدیریت فضاهای سبز شهری مستلزم رعایت اصول این معیارهاست: ارتقای نقش مردم، ارتقای بهره وری اکولوژیکی فضای سبز شهری و ارتقای بهره وری اجتماعی فضاهای سبز شهری.