فقه محیط زیست

فقه محیط زیست شامل بایدها و نبایدهای دینی در خصوص محیط زیست میباشد. درخصوص فقه محیط زیست میتوان دوگونه بحث کرد :

۱) تعریف فقه محیط زیست را از اساتید فن خواستار شد.

۲) از کتب متعدد فقهی مانند جواهرالکلام و وسائل الشیعه که فقه اهل بیت(ع) میباشد میتوان مسائل جدید فقه را جستجو نمود. اما در این کتب فقهی چه ابوابی متناسب با محیط زیست وجود دارد ؟

آیت ا... مصباح یزدی (دامت برکاته) درتفسیر موضوعی خود در بحث حیوان شناسی، خداشناسی واژه سماعه را به کاربرده است که سماعه را به دو بخش تقسیم کرده است:

ـ سماعه مادی (محیط زیست)

ـ سماعه معنوی

ایشان اشاره می فرمایند که، خلقت آسمانها و زمین باید حفاظت شود. باید توجه داشته باشیم که میان تکوین و تشریع رابطه ای مستحکم وجود دارد. تکوین مربوط به آفرینش و خلقت می شود و بحث تشریع مربوط به فقه اسلامی و قانون گذاری می گردد. اگر جهان آفرینش و خلقت، بر خلاف تشریع الهی و مبانی فقه اسلامی بچرخد هرآینه نابود می شود. اگر هماهنگی میان تکوین و تشریع نباشد جهان نابود خواهد شد. بحث های پایه ای خلقت، انسان شناسی و هستی شناسی، اساس رشته فقه محیط زیست محسوب می گردند.

زاویه دید دوم درخصوص فقه محیط زیست، از دید سیاسی است. چون ما نظام اسلامی داریم و شورای محترم نگهبان خلاف شرعها را بررسی می کند، لذا باید مجموع قوانین محیط زیست، اصل پنجاهم قانون اساسی، سند چشم انداز بیست ساله و برنامه های توسعه پنج ساله کشور را بررسی کنیم و ببینیم اگر به جای فقهای شورای نگهبان بودیم چه نظری می دادیم ؟

اما چگونه با بحث های خاص فقهی می توانیم به معاهدات زیست محیطی بیندیشیم؟ بعنوان مثال معاهده کیوتو در خصوص کنترل مصرف سوخت فسیلی! چگونه می توان با مخالفت جهان سلطه در خصوص استفاده از دانش هسته ای که به حفظ محیط زیست کمک می کند، برخورد نمود؟ با کمال تاسف توجه مجامع مذهبی، خصوصاً حوزه های شیعی (با این که این موضوع از ابتدای شکل گیری آئین کامل اسلام مدنظر قرآن کریم و پیشوایان معصوم ما بوده است)

به این موضوع کمتر جلب شده است. بدنیست درابتدای بحث، به چند نمونه از دستورات تعالی بخش دینی در این خصوص اشاره کنیم :

الف) آیات قرآن کریم :

هوانشاکم من الارض و استعمرکم فیها(هود ۶۱) خداوند شما را از زمین خلق کرد و شما را مامور آبادانی آن نمود.

ویفسدون فی الارض اولئک هم الخاسرون (بقره ۲۷) وآنان که درزمین فساد می کنند از زیان کارانند.

ولاتسرفو انه لایحب المسرفون (انعام ۱۴۱) اسراف نکنید که خداوند اسراف گران را دوست ندارد.

ب) روایـات :

امام صادق (ع) : درختان میوه دار را قطع نکنید که خدا برشما به شدت عذاب را فرود آورد. (وسائل ۱۳/۴۶)

امام علی (ع) : رسول خدا (ص) ازریختن سم حتی در سرزمین های مشرکین نهی فرموده است. (وسائل ۱۱/۴۶)

با توجه بـه مثالهای فوق وصدها نمونه دیگر از دستورات دینی، عوامل زیست محیطی مثل آب و هـوا، از جمله مسائل مهمی هستند کـه می بایست در مجامع فقهی شیعه طرح و بستر مناسب خود را بازیابند. دولت اسلامی بدون ارائه راهکارهای روشن فقهی توان ورود در این عرصه ها را ندارد و البته منابع غنی شیعه به اندازه کافی به این مهم پرداخته و تنها می باید در جهت استخراج آن احکام تلاشهای لازم صورت پذیرد.

درمکتب تعالی بخش اسلام با احکامی روبرو میشویم که بعضی جنبه نامی و جلوگیری کننده دارد مثل (ولاتفسدوا فی الارض بعد اصلاحها ذلکم خیر لکم ان کنتم مومنین) یعنی" بعد از اصلاح زمین درآن فساد به پا نکنید که این برای شما نیکوتر است، اگر مومن بوده باشید" بعضی از این آیات جنبه ایجابی و آمرانه دارد، مثل (قل سیروا فی الارض فانظر وکیف بداء الخلق) یعنی "بگو در زمین سیر نمایید و بنگرید که پیدایش خلقت چگونه بوده است." بعضی از آیات نیز کیفیت شکل گیری و اهمیت زمین در ارتزاق مردم را گوشزد مینمایند:. (والارض مددناها والقینا فیها رواسی وانبتنا فیها من کل شیء موزون و جعلنا لکم فیها معایش) " ما زمین را امتداد داده و درآن کوه ها را قرار دادیم و درآن از شیء موزون رویاندیم و روزی شما را در زمین قرار دادیم." و بعد از نزول باران و رویاندن گیاهان و انواع میوه ها و پیدایش بستانها که محل ارتزاق انسان و حیوانات است سخن میگوید و بعد نسبت به خطر ظالمین در زمین اشاره کرده می فرماید : (واذا تولی سعی فی الارض لیهلک فیها الحرث و النسل والله لایحب الفساد) "زمانی که ظالمین مستولی بر زمین گردند تلاش در هلاکت نسب و مزارع می نمایند و خداوند فساد را دوست ندارد." به وضوح ازاین آیه می توان برداشت نمود که ویرانگری در نسل و محیط زیست حرام است. در اهمیت حفظ نسل همین قدر بس که زمان وقوع طوفان نوح، برای جلوگیری از انقراض نسل حیوانات،حضرت نوح(ع) به امر خدا، از هر نوع حیوان یک جفت در کشتی خود قرار می دهد تا نسل حیوانات مثل انسانها منقرض نگردد. از جمله ادله ای که بر حرمت تخریب محیط زیست ارائه شده است جمله قاعده لاضرر میباشد.طبق این قاعده علمی،ضرر به غیرحرام است خواه کم باشدیا زیاد وتخریب محیط زیست ضرر بر نسل های فعلی و آتی است. درادله ای که برای نفی ضرر از قرآن کریم و روایات استفاده میشود به خوبی می توان این قاعده را تعمیم داد و شامل ضرر به محیط زیست دانست. درروایات نیز ذکر شده است که (لاضرر و لاضرار فی الاسلام) که بعضی در این روایات ادعای تواتر نموده اند.

گرچه بعضی الفاظ آن در نقل های مختلف فرق می کند اما از مصادیق ضرر آلوده کردن محیط زیست انسانهاست و انواع آلودگیها مشمول لاضرر میگردد. به فرمایش قرآن کریم (ظهرالفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس) "به واسطه آنچه انسانها عمل می کنند فسادر در خشکی و دریا ظاهر می گردد".

انواع آلودگی های محیط زیست :

الف) آلودگی هوا :

از جمله آیاتی که برای نهی از آلوده نمودن هوای محیط زیست می توان استدلال کرد آیات زیر است :

(ولاتفسدوفی الارض بعداصلاحها – اعراف،۵۶) زمین را بعد از اصلاح ، فاسد نکنید.

(ولا تلقوا بایدیکم الی التهلکه – بقره، ۱۹۵) بادستان خود خویشتن را به هلاکت نیافکنید.

دروجه استناد به آیات کریمه فوق برکسی پوشیده نیست که :

آلوده کردن هوای محیط زیست، افساد در زمین محسوب می گردد.

آلوده کردن هوای محل زندگی چون ماده حیاتی است، اقدام به هلاکت نفس تلقی میگردد.

از منظر روایات نیز میتوان به روایات نبوی زیر اشاره نمود :

امام صادق(ع) فرمودند:

" نهی رسول الله (ص) ان یلقی السم فی بلاد المشرکین" (فروع کافی ج ۵ ص ۲۸، ج ۲)

رسول خدا (ص) از ریختن سم در سرزمین مشرکین نهی فرموده اند.

وجه استدلال: وقتی ریختن سم که اعم از سموم در خاک یا هواست در سرزمین مشرکین نهی شده است که به طریق اولی در سرزمین مسلمین حبس منعی است که عدم عمل به آن حرام خواهد بود که البته احکام وضعی نیز به آن استوار خواهد بود مثل ابطال معاملاتی که نتیجه آن آلوده کردن هوای زندگی انسانها باشد.

ب) آلودگی آب :

آیات قران کریم :

وجعلنا من الماء کل شیء حی افلایومنون (انبیاء ۳۰) وهمه چیز را از آب آفریدیم، آیا ایمان نمی آورند؟

وهوالذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات کل شی(انعام ۹۹) او کسی است که از آسمان آب را فرستاد و همه نباتات را ما به وسیله آب رویاندیم.

دراین مورد آیات فراوان دیگری هم وجود دارد.

روایات :

امام صادق(ع) می فرمایند : سیدشراب الجنه الماء(وسائل الشیعه،ج۱۷،ص۱۸۷،ح۴،ب۱) همچنین : نهی رسول الله(ص) ان یتفوط علی شفیر نهرماء یستعذب منها اونهر یستعذب او تحت شجره فیها ثمرتها(لتهذیب،ج۱،ص۳۵۳،ح۱۱،ب۱۵) رسول خدا(ص) نهی فرمودند از مدفوع نمودن درکنارنهر آب، چرا که مردم از آن رنج میبرند یا در نهر آب که موجب رنجش مردم می شود یا زیر درختی که میوه دارد.

ونیز فرموده اند: لاتفسدعلی القوم ماءهم(فروع کافی،ج۳،ص۶۵،ح۹) از آلوده کردن آب دشمنان بپرهیزید.

قابل ذکراست که امروزه براثرآلوده کردن آب دریاها سالیانه میلیون ها تن ماهی از بین میروندومحیط زیست انسانها دچار آسیب دیدگی می شود.بعضی ازدولت ها با دفع غیراصولی زباله های سمی و اتمی، موجب آسیب مردم سایر کشورها می گردند که نتایجی مثل جنون، ناباروری، فلج، کوری و کری وخفگی انسانها را به دنبال دارد.

ج) آلودگی خاک :

آیات قران کریم :

الذی جعل لکم الارض فراشاً والسماء بناء(بقره ۲۲) اوکسی است که زمین را با فرش زیر پا و آسمان را سقف برای شما قرار داد.

"یومئذ تحدث اخبارها بان ربک اوحی له لا زلزال" یعنی ، روز قیامت زمین از اخبار خود سخن می گوید به آنچه که خداوند به آن وحی نموده است. همانطور که مشاهده می گردد زمین عنصری باشعور تلقی شده است که گنجینه اسرار الهی است.

روایات :

امام علی(ع) : فانکم مسئولون حتی عن البقاع و الهائم(اصول کافی،ج۲،ص۳۳۱،ح۶) انسانها مورد سوال واقع می شوند حتی درمورد زمینها و چهارپایان.

د) آلودگی صوتی :

گاهی صوت باعث هلاکت بعضی از انسانها معرفی شده است : واخذ الذین ظلموالصیحه فاصبحو فی دیارهم جاثمین (هود،۶۷) وظالمان را صوت شدید فراگرفت وصبح دم به هلاک افتادند. گاهی صدای بلند، به صدای حمار تشبیه وازآن نهی شده است.

واقصدفی مشیک واغضض من صوتک ان انکرالاصوات لصوت الحمیر(لقمان،۱۹) هنگام راه رفتن متعادل باش و صدای خود را پایین بیاور که بلندترین صدا، صدای حمار است.

رسول خدا(ص): یا اباذر اخفض صوتک عندالجنائز وعندالقمال و عندالقران (البیئه،شیرازی، الوعی السلامی، بیروت،۱۴۲۰ ه ق،ص۱۱۲) ای ابوذر درسه موضع صدای خود را پایین بیاور موقع تشییع جنازه، موقع جنگ و موقع قرائت قرآن.

قسمتی از نظرات فقها درمورد محیط زیست :

شیح مفید در مسائل حکومتی و سیاسی، مصلحت را معیار تصمیم گیری والی می داند که درمصرف درآمد زمین و زکات و واگذاری زمین های مفتوحه برمردم طبق مصلحت عمل نماید (المقنعه،شیخ مفید، نقل از مجله نورعلم،ش۴۰)

امام خیمنی: رعایت مصالح عمومی وظیفه حاکم اسلامی است(صحیفه نور،ج۱۷)

قطعاً یکی ازوظایف حاکم اسلامی رسیدگی به امور حسبه است که ازمصادیق آن حفظ محیط زیست انسانهاست که می توان این امور را به شکل زیر دسته بندی کرد :

نظارت بربازارها و صاحبان حرف

نظارت برقیمت ها و ترازوها

نظارت براخلاق عمومی جامعه

نظارت برعبادات

نظارت بر را هها و ساختمان ها

وظایف قضایی و غیره

ظرفیتهای نهفته در فقه محیط زیست :

عمده ترین ظرفیتهای نهفته در فقه محیط زیست را می توان به شرح ذیل بیان نمود:

الف) همگانی بودن مسئولیت حفاظت :

به طور کلی آنچه درنزد عقل و شرع نیکو و پسندیده شناخته میشود همه آنها در اصطلاح قرآن"عرف" نامیده میشوند که انسان باید پیوسته درجامعه این روش نیکو وپسندیده را در پیش گیرد ودیگران را نیز به آن دعوت و سفارش کند. دستور قرآنی "وامر بالعروف" (اعراف ۱۹۹) و سایر آیات و احادیثی که در این زمینه داریم همه وهمه تاکیدی است براین که تنها انجام عمل نیک وصالح کافی نبوده، بلکه باید دیگران را نیز به این روش دعوت کرد تا در جامعه عمل صالح گسترش پیدا کند، همگانی شود و درهمه جا حاکم باشد.

ب) مسئولیت حاکم اسلامی در زمینه حفاظت :

پروردگار متعال، طبیعت را رام و مورد تسخیر و بهره برداری انسان قرار داده است . ولقد کرمنا بنی آدم و حملنا هم فی البر والبحر و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلاً (اسرارء/۷۰)

و در آیه دیگر نیز میفرماید :

"هو الذی جعل لکم زلولا " (ملک /۱۵)

از این آیه و آیات مشابه آن استفاده میشود که انسان در راستای بهینه سازی زمینه عبودیت خود و اجرای فرامین الهی نیازمند شناخت ابعاد مختلف طبیعت و محیط زیست خود و تاثیر آن در جسم و جان خود است. وبنا به روایتی که " الدنیا مزرعه الاخره " در حقیقت محیط زیست انسان یعنی دنیای ناسوتی او مزرعه ای خوانده شده است که نیازمند پرورش و سلامتی است . از این رو پیشوایان دین و رهبران اسلامی همواره پیشگام بودند که دنیای زیستی امتها را از آسیب و فرسایش ایمن نگه دارند.

پیامبر اکرم صلی ا... علیه وآله فرمودند :

"من سقی طلقه او سدره مکانما سقی مومنا من الماء" (وسائل الشیعه /ج/۱۲/ص ۲۵/ح۴) کسی که درخت بیابانی و درخت مورد استفاده انسان را آب دهد، بسان کسی است که انسان مومنی را سیراب کرده است.

و باز فرمودند :

"لاتقطعو الثمار فیصب الله علیکم العذاب صبا" (وسایل الشیعه/ج۱۳/ص۱۹۸)

در روایات اولی ترغیب و تشویق به نگهداری منابع طبیعی و جنگلها است و در روایات دومی نهی از قطع اشجار. البته به نظر میرسد این نهی، نهی حکومتی باشد و دستور پیامبراسلام است که درختان را نباید قطع کنند و نتیجه آن را که نزول غذاب الهی است بیان داشته اند.

در اینجا به اهم وظایف حکومت اسلامی در قبال محیط زیست اشاره می شود :

۱) پی ریزی قوانین زیست محیطی بر پایه اصول ومقررات الهی

۲) اجرای قانون مبارزه با مفسدان زمین و مخربان طبیعت در جهت تامین مصالح عمومی

۳) توجه به مسائل محیط زیست و اخلاق زیست محیطی در تعلیم وتربیت اسلامی و فرهنگ سازی زیست محیطی براساس تعالیم آسمانی

۴) بهره گیری از افراد شایسته در هرم اداری محیط زیست که با قدرت تمام توانائی مقابله با مفسدان را داشته باشند.

۵) بهره گیری از شیوه های نوین زیست محیطی سازگار با نظام اسلامی

۶) بهره گیری از سیاستهای کلان اقتصادی و فرهنگی برای توسعه پایدار توام با حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست

ج) به کار بستن احکام شرعی :

کتاب و عقل و اجماع چهار منبع اصلی فقه هستند و از ظرفیت های بسیار بالایی در جهت وضع مقررات حفاظت از محیط زیست برخوردارند. به طور کلی از این باب در دو بخش می توان از فقه استعانت جست:

۱) مقررات عام

۲) مقررات خاص

در بخش مقررات عام آیات و روایات بسیاری دلالت براین دارند که به طور عام ایجاباً و سلباً احکام محیط یست را بیان می دارند و به گونه وجوب و حرمت و مستحب و مکروه که بعضاً صورت تکلیفی دارند و بعضاً صورت وضعی.

تهیه کننده : دفتر نظارت و بازرسی