به آب احترام بگذارید تا مثل ارومیه خشک نشوید

بزرگ ترین دریاچه نمکی جهان در ایران در حال احتضار است دریاچه ارومیه, هنوز روزهای بدی را تجربه می کند و همزمان, بخش زیادی از متخصصان اعتقاد دارند این دریاچه در گروی آموزش مردم بومی و فرهنگ سازی در زمینه استفاده از منابع آبی در بخش کشاورزی, قابل احیاست

بزرگ ترین دریاچه نمکی جهان در ایران در حال احتضار است؛ دریاچه ارومیه، هنوز روزهای بدی را تجربه می کند و همزمان، بخش زیادی از متخصصان اعتقاد دارند این دریاچه در گروی آموزش مردم بومی و فرهنگ سازی در زمینه استفاده از منابع آبی در بخش کشاورزی، قابل احیاست؛ اتفاقی که در ایران، تاکنون رخ نداده اما دیروز در خبرگزاری ها تصاویری منتشر شد که حکایت از آن داشت، موضوع «خشک شدن دریاچه ارومیه» در کتاب جغرافیای سال دهم دبیرستان های استرالیا، به عنوان یکی از مثال های تشریح موضوع انتقال آب و پیامدهای زیان بار آن مطرح شده است.

بررسی این متن در کتب درسی، نشان می دهد که دریاچه ارومیه به عنوان تجربه تلخی برای حفاظت از تالاب ها و دریاچه های دنیا در کتاب درسی نوجوانان استرالیایی معرفی شده و همزمان در این نوشتار به کنوانسیون رامسر و ضرورت حفاظت از تالاب اشاره شده است؛ کنوانسیونی که در خاک ایران نوشته و امضا شد و در ایران به آن عمل نشد.

بااین حال، در این بخش از کتاب درسی دانش آموزان استرالیایی آمده است: «دریاچه ارومیه، یکی از بزرگ ترین دریاچه های خاورمیانه و همچنین بزرگ ترین دریاچه نمکی جهان است که این روزها در حال خشک شدن است. از سال 2005 بود که دریاچه ارومیه، واقع در شمال غربی ایران، حدود 65 درصد از آب های سطحی خود را از دست داد و شروع کرد به خشک شدن. گفته می شود، نیاز به حفاظت از این اکوسیستم غنی، جامعه بین المللی را به سمت تهیه کنوانسیون رامسر در حفاظت از تالاب ها در سال 1971 رهنمون کرد. این کنوانسیون، به عنوان مهم ترین و تنها کنوانسیون ناظر بر حفاظت از تالاب ها، همه دولت های عضو خود، از جمله ایران را متعهد به استفاده معقول از تالاب ها می کند. با وجود این تعهد، دریاچه ارومیه، به عنوان یکی از مهم ترین تالاب های ایرانی ثبت شده در کنوانسیون رامسر، بنابه دلایل متعدد، از جمله اجرای پروژه های توسعه ای - اقتصادی، نظیر احداث بزرگراه شهید کلانتری روی دریاچه و سدهای متعدد مخرنی روی رودخانه های تغذیه کننده آن، با مشکل خشکیدن مواجه شده است.»

همچنین در این کتاب نوشته شده است: «دریاچه ارومیه و زمین های اطراف آن، زیستگاهی فصلی برای پرندگان مهاجر هستند؛ پرندگانی که از این ناحیه تغذیه و از آرتمیای آن استفاده می کنند. آرتمیا که تنها موجود زنده دریاچه ارومیه و از خانواده سخت پوستان است که می تواند در آب غلیظ و شور، زندگی و از جلبک های موجود دریاچه تغذیه کند. این جاندار، شاخص ترین موجود زنده دریاچه بوده که غذای اصلی پرندگان را تشکیل می دهد و بیشترین منبع غذایی برای ماهیان خاویاری است»

براساس متن اشاره شده در این کتاب، به موجودات زنده دریاچه نیز اشاره و گفته شده: «گفته می شود پس از پلانکتون ها، آرتمیاها هم توانایی زندگی در آب های شور را دارند. به گفته کارشناسان، به علت شرایط خشک و تبخیر بیش از حد آب، موجی از کریستال های بلورین نمکی در اطراف ساحل این دریاچه تشکیل شده است. دانشمندان، خشکسالی و افزایش برداشت و انتقال آب از این دریاچه را عامل خشک شدن آن می دانند؛ همچنین برداشت غیر قانونی از آب های این دریاچه از سوی مردم، باعث خشکی آن شده است.»

آخرین وضعیت دریاچه ارومیه

درحال حاضر، آخرین بررسی ها از وضعیت دریاچه ارومیه نشان می دهد که این دریاچه با افزایش تراز آبی مواجه شده اما کاهش وضعیت بودجه ستاد احیای دریاچه، چالش های زیادی برای پروژه احیای آن ایجاد کرده است؛ همزمان، تجریشی درباره مقایسه وضعیت کنونی دریاچه ارومیه با مدت مشابه در سال گذشته گفت: حجم آب نسبت به سال گذشته، دو برابر بیشتر شده و به لحاظ سطح نیز ۵۰ درصد افزایش داشته ایم و تراز آب هم ۴۰ سانتی متر بیشتر شده است اما وضعیت، خیلی امیدوارکننده نیست.

او توضیح داد: قرار است از مهر امسال تا شهریور سال آینده، ۴۰ سانتی متر به تراز آب دریاچه اضافه کنیم که این مسئله در گروی اجرائی شدن برخی پروژه ها و تأمین بودجه است اما با توجه به شرایط اقتصادی دولت، مجبور شده ایم سال گذشته، بودجه ستاد احیای دریاچه ارومیه را در سه مرحله کاهش دهیم و به ۱۷۰۰ میلیارد تومان برسانیم.

مدیر دفتر برنامه ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه، اظهار کرد: این ۱۷۰۰ میلیارد تومان بودجه باید از سه منبع مالی تأمین شود؛ یکی از این منابع، صندوق توسعه ملی است که حدود ۳۴۰ میلیارد تومان از این بودجه را تأمین می کند و در مورد آن با مشکل روبه رو نیستیم؛ بخش بعدی، بودجه سنواتی دستگاه های اجرائی است که حدود ۳۰۰ میلیارد تومان است و در تأمین آن نیز مشکلی وجود ندارد.

او ادامه داد: اما حدود ۱۱۰۰ میلیارد تومان از بودجه قرار بود از محل ماده «۱۰» و «۱۲» قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت و قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور، تأمین شود که پروژه های زیادی نیز شامل می شد که ۴۵ روز پیش در هیأت دولت مصوب شد، حدود ۳۰۰ میلیارد تومان از آن در اختیار ستاد احیا قرار بگیرد که درباره آن، نشست های زیادی با سازمان مدیریت و برنامه ریزی داشتیم و در نهایت به فهرستی رسیدیم که مجبور شدیم تعدادی از پروژه هایمان را در این مرحله، حذف کنیم و پروژه هایی را که به زمان و مبالغ کمتری نیاز دارند و از اثربخشیِ بیشتری برخوردار هستند به عنوان اولویت اول برای تخصیص، قرار دهیم که متأسفانه تاکنون هیچ منبع مالی ای از این بخش تزریق نشده است.

تجریشی در مورد پروژه هایی که به دلیل تخصیص نیافتنِ بودجه، دچار مشکل شده اند، اظهار کرد: برخی از این پروژه ها برای ما بسیار حساس هستند؛ برای نمونه، نیاز به کاشت گیاه قره داغ به وسعت بسیار زیاد داشتیم که این کار، خود نیاز به آبیاری داشت و در فصل تابستان، سازمان جنگل ها و مراتع در این زمینه با ما همکاری کرد اما هنوز نتوانسته ایم هیچ پولی به این سازمان بدهیم که آنها هزینه پیمانکاران را پرداخت کنند؛ برخی پروژه ها نیز مانند کنترل غبار، هنوز هیچ هزینه ای برای آنها نشده است و پروژه های لایروبی هم هنوز به اتمام نرسیده اند.

او افزود: علاوه بر آن، پروژه های کوچک، مانند اندازه گیری آب و کنترل سردهنه ها که کنترل برداشت در فصل زمستان به آن وابسته است و اندازه گیری آب برای فرستادن آن در تابستان به مزارع عملیاتی نشده اند، پروژه های آموزشی، ترویجی و فرهنگ سازی به کشاورزان و دادن نشا و بذر به آنها و برخی پروژه ها که زمان در آنها مهم است نیز با مشکل روبرو است.

استرالیایی ها در ایران هم به کمک دریاچه ارومیه آمده بودند

علاوه بر استفاده از تجربه دریاچه ارومیه در کتاب های درسی، پیش از این و در شهریور نیز گروهی دانشگاهی از دانشگاه ملبورن استرالیا برای کمک تحقیقاتی برای نجات دریاچه ارومیه به تهران آمده بودند. یکی از اعضای هیأت تحقیقاتی استرالیا برای کمک به احیای دریاچه ارومیه، دراین باره گفته بود: ما قصد داریم یک مرکز مشترک کنترل آب با دانشگاه ملبورن بسازیم و به همین منظور، جلسات زیادی داشته ایم.

مایکل استواردسون، رئیس هیدرولوژی محیط زیستی و آبی دانشگاه ملبورن در رابطه با آرام بودن روند احیای دریاچه ارومیه گفت: من بر این باور هستم که مشکلات پیچیده هستند و تجربه ای که ما در استرالیا به دست آوردیم این بود که مهم است آرام جلو برویم چون هر بار سریع شدیم، به مشکل خوردیم، پس مهم، داشتنِ دیدگاهی خوب است، هرچند آرام.

او تأکید کرد: در بازدید از دریاچه ارومیه با یکسری اقدامات اجرائی از سوی دولت ایران مواجه شدیم و به این نتیجه رسیدیم که در آینده ای نزدیک، موفقیت های خارق العاده ای در زمینه دریاچه ارومیه خواهیم دید.

سپس پیتر اسکیل، یکی دیگر از اعضای این گروه گفت: این یک مشکل سخت است چون شامل هفت میلیون جمعیت و یک سیستم کشاورزی است که آب زیادی مصرف می کنند و باید تغییر کنند.

او درباره تغییر مردم گفت: اگر این باور که آب در محیط زیست است، ایجاد شود، دیگر کشاورز به دنبال این می رود که چگونه آب کمتری مصرف کند و صنعت، آب سالم تری ارائه می دهد. پس این یک تغییر برای دریاچه نیست بلکه تغییری برای مردم است.

او بیان کرد: من باور دارم که دریاچه تغییر می کند اما این تغییر نیاز به تغییر باور های مردم برای چگونگی استفاده از دریاچه دارد.

پیتر اسکیل گفت که راهکار انجام چنین تغییری در مردم، دادن سود هایی به آنهاست و اینکه باور کنند این تغییر برایشان سودمند است.

او گفت: پیداکردن گروه اولی که چنین کاری انجام دهد سخت است اما بعد از آن، سرعت کار بالا می رود.

رئیس دانشکده زیرساخت های دانشگاه ملبورن، اظهار کرد: در استرالیا در زمینه مدیریت منابع آب، کارهای زیادی صورت گرفته است؛ به عنوان مثال در آنجا زمان بهینه برای حمام کردن، چهار دقیقه در نظر گرفته شده و به بچه ها در مدارس، ساعت شنی می دهند تا زمان استحمام در حمام قرار دهند و زمان حمام کردن خود را بدانند. او ادامه داد: همچنین زمانی که برگه مصرف ماهانه آب به دستمان می رسد، در آن، میزان مصرف آب فردی، منطقه ای و شهری مشخص شده است که با این کار، هر فردی به میزان آب مصرفی خود پی می برد.

رئیس دانشکده زیرساخت دانشگاه ملبورن گفت: استرالیا تجارب خوبی در زمینه مدیریت منابع آب دارد که معتقد هستیم با تبادل این تجربیات، کمک زیادی به سرعت بیشتر در به هدف رساندنِ منابع جهانی آب خواهیم کرد. او افزود: در زمینه مدیریت منابع آب در استرالیا، هزینه زیادی شد و این کشور اکنون، تجارت خوبی دارد و در حال تبادل آن با کشورهای دیگر است و امیدواریم با مشارکتی که با دانشگاه شریف و ستاد احیای دریاچه ارومیه آغاز شده، مرکز تحقیقات مشترک آب، به زودی ایجاد شود تا تبادل تجربیات، راحت تر انجام شود.

روزنامه وقایع اتفاقیه