در دین شریف اسلام همواره کودک دختر مورد اهتمام و توجه بیشتر بوده است. متون دینی ما سرشار از روایات و احکامی است که به طور مشخص متعرض به ظلم و آزار به کودک دختر شده و به انحاء مختلف لطف و ضرورت توجه به او را مورد تأکید قرار داده اند. پیامبر خدا صلی اله علیه و آله خود در لحظه لحظه ممکن علاقه، شیفتگی و احترام عملی خود را نسبت به دختران مخصوصاً حضرت صدیقه طاهره سلام الله علیهما نشان می دادند و بدینگونه با تلاشی مستمر به مبارزه با سنت های جاهلی زن ستیز برخاستند. علاوه بر آن دائماً با استفاده از زیباترین تعابیر وجود دختر را در دنیا و آخرت موجب رحمت خداوند دانسته اند.[۱]

از سوی دیگر در امر تربیت دختران همواره شیوه ای خاص را متذکر می شوند که نهادینه شدن آن، مانع بزرگ بر سر راه اعمال خشونت های خانگی علیه آنها خواهد بود. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «هر که خداوند به او دختری عطا فرماید و او دختر خود را آزار ندهد، به او اهانت ننماید و هرگز پسر خود را بر آن دختر ترجیج ندهد، خداوند او را داخل بهشت می گرداند.»[۲] این روند همچنان ادامه دارد و پیامبر نسبت به همسران نیز دستورالعمل های اخلاقی و فقهی متعددی ارائه فرمودند.

حضرت به طور مداوم این مضمون را با عبارات مختلف بیان کرده و می فرمودند: ما انبیاء همسران خود را آزار نمی دهیم و بدانید جز انسان پست و فرومایه کسی به همسر خود اهانت نمی کند.[۳] هم او تأکید می کرد که حق زن بر شوهر این است که خوراک و پوشاک او را تأمین کند، او را کتک نزند، به او بدی نکند و جز در خانه و در مواردی که ناشزه گردیده است از او دوری نگیرد.[۴] گاهی حضرتش با بیان عباراتی سعی در تمسخر و تحقیر عملکرد مردان خشن را داشت و می فرمود: متعجبم از مردی که همسرش را می آزارد و سپس (با همان دست) وی را در آغوش می گیرد.[۵] شاید بتوان گفت آنچه پیامبر خدا(ص) در کلام فوق مورد سرزنش قرار می دهد نگاه سودجویانه ای است که برخی مردان به زنان دارند وشریک زندگی خود را در حد وسیله ای برای اطفاء و شهوات و خدمتکار منزل تنزل داده اند.

این نگاه فرونگر است که پبامبر خدا را به اعتراض وا داشته است. در مواردی مردان از همسران خود شکایت می کردند. پیامبر می دانست که آن زنان، همسران شایسته ای نیستند و جدایی از آنها شایسته تر از ادامه زندگی است با این وجود حضرت امر می فرمود که طلاق را تأخیر بیندازید تلاش نموده که آنها را اصلاح کنند و در غیر این صورت بدون آن که زنان را آزار داده و یا تحقیر کنید، امر به طلاق می فرمود.[۶] به عبارت واضح تر در این موارد طلاق راهکار مناسبی است چرا که ادامه زندگی اگر منجر به خشونت و تنبیه جسمانی گردد، ابداً مورد رضایت خداوند نمی باشد. حتی اگر شخصی به گمان خود برای خشونت دلیل موجهی داشته باشد تاکید بر این نکته ضروری است که در اسلام اعمال خشونت حتی در قالب های زبانی ممنوع است. چه در سطح اجتماع و چه در سطح خانواده کسی حق ندارد دیگری را مورد توهین و ناسزا قرار دهد. حتی برخی فحش ها که جنبه ناموسی دارد دارای مجازات مسلم است.

در آیین فقهی اسلام مفهومی به نام «قذف» وجود دارد. مراد از قذف، تهمت های ناموسی است که افراد به یکدیگر نسبت می دهند. حاکمان جامعه اسلامی می بایست که با این امر برخورد نموده و با تنبیه انسان ناسزا گو و فحاش، امنیت روانی افراد را تضمین کنند. این امر در محدوده خانواده بسیار مهم است. در قرآن به طور مشخص آیاتی داریم که به مردان امر می کند از تهمت زدن به زنان پاک و عفیف خودداری کنند. این عمل در قرآن به شدت توبیخ شده و برای این کار حد شرعی و مجازات قرار داده است.[۷]

درمرحله بعد باید دانست یکی از کارکردهای مهم خانواده ایجاد امنیت روانی برای افراد است.

● زنان به دلیل:

الف) سیاست حمایتی خاص دین و حکومت اسلامی از آنان؛

ب) وضوح ارتباط فرزند با مادر بدلیل بارداری به طور مشخص در این آیه مورد توجه قرار گرفته اند. خداوند با جانبداری از زنان، طرحی به نام لعان را برای حفظ امنیت روانی خانواده مطرح ساخته است. محتوای لعان این است که اگر مردی به همسر خود تهمت زنا بزند می بایست که با اجرای لعنت و قسم های پنج گانه، تهمت خود را ثابت کند. در صورتی که مردان از اجرای برنامه فوق در حضور حاکم اسلامی سرباز نزنند، چون زن برای دفع تهمت شاهدی در اختیار ندارد و تهمت را نیز نمی پذیرد، حاکم اسلامی بین زن و مرد جدایی ابدی انداخته و به زندگی مشترکشان خاتمه می دهد.

تاریخ اسلام نشان می دهد که پیامبر خدا سعی وافرداشتند که زندگی مشترک خاتمه نیابد ولی در صورتی که مرد بر تهمت خود اصرار می ورزید با حکم جدایی آن دو، زن را از معرض تهمت های ناروا می رهانید. غرض از ذکر این حکم شرعی آن است که در تفکر اسلامی اصولاً خشونت مخصوصاً خشونت خانگی کاملاً مردود است. دستورالعمل های اخلاقی و فقهی که در قالب های متعدد بیان شده همه در صدد از بین بردن زمینه های هر گونه خشونت مخصوصاً خشونت جنسی هستند.

در تفکر اسلامی لازم دانسته شده است که روابط زناشویی والدین کاملاً محفوظ و پنهان از چشم فرزندان باشد و فرزندان زودتر از موعد لازم به تجارب زناشویی پی نبرند، فرزندان هنگام خواب از یک رختخواب استفاده نکنند، پسران در دوره نوجوانی فعالیت های حرکتی و ورزشی بدنی کافی مثل شنا، اسب دوانی، تیراندازی ... را فراگیرند، به خواهران و مادر خود همواره به چشم انسان های قابل احترام نگریسته و آنها را بر خود مقدم بدانند. گاهی آنچنان در این باره دقت شده است که اسلام دستور داده حتی شایسته است که مردان به مذاق خانواده خود و طبق خوشایند آنها غذا بخورند و میل خود را با میل خانواده خود هماهنگ سازند.[۸] تمام این امور دستمایه ایجاد فضایی محبت آمیز و پر از لطف در خانواده است. رفع یک شبهه عده ای با تمسک به آیه شریفه ۱۳۴ از سوره نساء گفته اند قرآن با تجویز کتک زدن زنان، راه خشونت خانگی را هموار کرده است. در این باره سخن فراوان است لیکن ما به اختصار ابعادی از بحث را روشن می کنیم. تفسیر جزئیات دین در سایه اصول کلی ای که حاکم بر آن است بسیار مطلوب و بسنده است.

قرآن با نفی ظلم، نفی ضرر، امر به عدالت، امر به احسان و تقوی و دهها دستور دیگر به ما ثابت می کند که هیچ کسی حق سوء استفاده از احکام را ندارد. احکام برای تنظیم زندگی بشر در راستای عبودیت و بندگی خداوند تشریع شده اند و هر یک طبعاً دارای علت و حکمتی هستند. به طور قطع در جهانی که گاهی ملاک ها و مصالح با یکدیگر تزاحم می کنند و یا منافع افراد گاهی قابل جمع نیستند می بایست راهی برای برون رفت از مشکل پیدا کرد که کم ضررترین راه حل باشد.

در این میان گاهی برای رسیدن به مصلحتی بزرگ تر و مهم تر مصلحتی کم اهمیت تر قربانی می شود که این واقعیت گریز ناپذیر است. با این توضیح، می توان گفت که همانطور که بارها متذکر شدیم یکی از مقاصد ازدواج تأمین نیازهای غریزی و شهوانی همسر است. اسلام این نیاز را دو جانبه می داند و برای هر یک از دو زوج در این باره دستورالعملی دارد که متاسفانه در بسیاری موارد مورد غفلت قرار می گیرد. نگاه اسلام به این امر نگاهی علمی است. به این معنا که لازم است مردان و زنان درباره نقش و وظیفه خود در این باره آگاهی کافی داشته باشند. کما اینکه آگاهی از موقعیت فیزیولوژیک و بیولوژیک هر یک از مرد و زن در رابطه با غریزه جنسی یک ضرورت است.

واضح است که زن و مرد در اصل نیاز غریزه خود مشترکند ولی شور غریزی هر یک و کیفیت خواسته هر کدام با دیگری متفاوت است. مسئله تمکین و گردن گذاری زنان به نیاز غریزی همسرانشان، آنقدر مهم است که در اسلام تنها وظیفه واجب زنان در خانواده در رابطه زناشویی دانسته شده است. وجوب این مسئله حاکی از اهمیت رابطه و نگاه واقع گرایانه اسلام به غریزه مزبور است. قابل ذکر است، برخی از مفسرین با آنکه هدف اصلی و نهایی ازدواج را تولید نسل دانسته اند ولی تأکید کرده اند که زمینه و انگیزه اولیه این پیوند، را امر دیگری فراهم می کند که محبت و نیاز غریزی مردان و زنان به یکدیگر است.[۹]

حال اگر زنان بدون داشتن دلیل موجه (مثل بیماری) از تمکین سرباز زنند خود می تواند سرچشمه دهها مشکل دیگر در زندگی گردد. اولین ضررهای آن سردی رابطه زناشویی، ایجاد رابطه جنسی خارج از چهارچوب خانواده یا خارج از چهارچوب خانواده اول و احیاناً طلاق است. روشن است که تمام موارد فوق به سود زنان نیست. اگر مرد و زن بخواهند در چهارچوب اندیشه «حفظ خانواده تا حد امکان» حرکت کنند می بایست چاره ای برای مشکل بیندیشند. از آنجایی که همواره در اسلام راههای مسالمت آمیز در اولویت هستند، قرآن دو راه را با نظر به خصوصیات روانشناختی زن و خانواده مطرح ساخته است. فقها بین این راه ها سلسله مراتب قایل هستند.[۱۰] موعظه در وهله اول قرار دارد. موعظه کلامی نرم و محبت آمیز با هدف اصلاح و تأثیرگذاری بر مخاطب است، از آمریت تهی است و مبتنی بر تحرک عواطف احساسات است.[۱۱] این راه با ویژگی های زنانه تناسب فراوانی دارد. در صورت عدم ثمر بخشی، نوبت به راه دوم یعنی هجر می رسد. هجر یعنی دوری جستن[۱۲] که در این مورد مقید شده است به این صورت که بدون آنکه شوهر بستر را ترک کند به همسر خود پشت کرده و ناراحتی خود را نشان دهد.

چنانچه ملاحظه می شود تا این مرحله هیچ گونه اثری از خشونت به چشم نمی خورد و مرحله سوم ضرب است. بدیهی است که مرحله سوم از این مراحل نمی تواند هر گونه ضرب و شتمی را شامل شود چرا که اساساً با فلسفه حکم مربوطه تنافی دارد و عنصر معنوی و عاطفی رابطه زناشویی را مورد مخاطره قرار می دهد. بدیهی است که از بین رفتن عنصر عاطفی این رابطه که برای زنان بیش از عناصر دیگر آن اهمیت دارد؛ خود به هیجانات غریزی لطمه وارد کرده و رفتار جنسی را با مشکل مضاعفی مواجه می سازد.

قبل از هر چیز ما می بایست معلوم نماییم که این راه به عنوان یک راه حل چقدر ضروری به نظر می رسد: بدیهی است که باید بپذیریم ما محتاج یک راه حل هستیم. ادامه وضعیت مزبور در نهایت به طلاق یا وضعیتی مشابه منتهی می شود. حال باید پرسید که وقتی موعظه و هجر مفید واقع نشد می توان راه حل سوم را مراجعه به دادگاه دانست؟ قاضی در این باره چه می تواند بکند ؟اولاً اثبات عدم تمکین زن از نظر فقهی و قانونی فقط یک علامت و اماره دارد و آن ترک منزل مشترک است. در غیر این مورد هیچ دلیلی برای اثبات عدم تمکین زن که خصوصی ترین رابطه زن و شوهر است وجود ندارد. در واقع فقه در این باره نظر زن را ارجح دانسته و از زن جانبداری کرده است. صرف نظر از امر فوق نهایتاً قاضی می تواند زن را نصیحت کند، مرد را وادار به ترک موقتی همسر کند، زن را حبس یا مجازات کند... فرض این است که دو راه اول را که همسر در شرایط عاطفی بهتری انجام داده است. راه اخیر هم که مشکل را حل نکرده بلکه تعمیق می کند. آیا اگر قاضی حکم به طلاق کند مشکل حل شده است؟ طبعاً خیر، بلکه صورت مسئله پاک شده است.

از ابتدا، مرد خود بدون مراجعه به دادگاه امکان انجام این کار را داشت. ولی مسئله اصلی در آیه شریفه ارائه راه حل برای حفظ کانون خانواده است. پس تنها راه حلی که می ماند گزینه ای منحصر به فرداست. زیرا مشکل مزبور در درون خانواده و بدون مراجعه به دادگاه و از طرق عاطفی شوهر به نتیجه نرسیده است و در این موقعیت نیاز به کمی خشونت است. کما اینکه انتقال به این راه حل در تمام موارد مشابه اصلاحی وجود دارد. مهم این است که شوهر گمان نبرد در این مقطع می تواند کمر به قتل همسر ببندد! در اینجا خشونت هدف نیست بلکه وسیله و راه حل است پس می بایست جنبه اصلاحی خود را از دست ندهد.

روایات وارده از معصومین در خصوص این مورد و ادله بیشمار وارد شده در دیه و قصاص ضرب و جرح، وظیفه فرد را معلوم کرده است. در روایات وارد شده که این کتک نباید موجب سرخی یا کبودی شود بلکه به سان تلنگری باشد که با چوب (سبک و کم جرم) مسواک زده می شود. بنابر آنچه گذشت معلوم می شود که تعدی از این مقدار چه از نظر کمیت و کیفیت و تعدی از موقعیت آیه که مسئله عدم تمکین در زناشویی با حفظ سلسله مراتب طرق اصلاحی آن به موارد دیگر، کاملاً خطاست. با این بیان به هیچ وجه آیه مزبور خشونت خانگی را تجویز نمی کند.[۱۳] خانواده، اخلاق و قانون روشن است که انسان دارای ابعاد، غرایز و عواطف مختلف است. عقل و خرد در آدمی نیروی کنترل کننده غرایز و شهوات به حساب می آید. دین واخلاق به کمک خرد می آیند تا در تعدیل شهوات و قرار دادن آن در مسیری صحیح به آن یاری رسانند.

وجود اخلاق و قانون اعم از دین و غیر آن، زمانی ضروری به نظر می رسد که انسان اجتماع را تشکیل می دهد. گزاره های اخلاقی و قانونی به سامان دهی روابط اجتماعی آدمی می پردازند. قانون و اخلاق هیچ یک به تنهایی نخواهند توانست که مسایل فراروی بی نظمی ها و بی عدالتی های خانوادگی ـ اجتماعی را حل نماید. بدیهی است که همه انسانها به ندای وجدان در همه حال گوش فرا نمی دهند و هر جامعه ای به قدرت و ریاست محتاج است تا قوانین منطقی و عادلانه را اجرا کرده و افراد مجرم را اصلاح نمایند. اما قانون به تنهایی نمی تواند ضمانت اجرای کافی برای حفظ حریم اشخاص بسازد زیرا اولاً در عرصه خصوصی زندگی افراد در همه حال قانون حضور ندارد و ثانیاً قانون همواره گریز پذیر است. یعنی اشخاص حقیقی یا حقوقی می توانند با اعمال شیوه های نادرست، راهی برای رهایی خود از قانون پیدا نموده و یا با اعمال نفوذ خود در اجرای عادلانه آن اخلال ایجاد کنند.

قانون همواره می تواند به گونه ای ناعادلانه تفسیر شود. پس آنچه مهم است این است که نظام های تربیتی و آموزشی وظیفه خود بدانند که افراد قانونمند و عادل تربیت نمایند. پس ما به تلفیقی از قانون و اخلاق محتاجیم.[۱۴] لیکن باید دانست که گزاره های اخلاقی مورد نظر، گزاره های اخلاقی انسانی هستند که به کمک شریعت الهی تأکید و یا تکمیل شده اند نه آن دسته از مفاهیم اخلاقی ای که صرفاً برای ایجاد نظمی ماده محور و لذت گرا در زندگی بشر طراحی شده اند. متأسفانه در مانیفست دوم اومانیسم که در ۱۹۷۳ از تصویب گروههای فمینیست هم گذشت آمده است: «ما تأکید می کنیم که ارزش های اخلاقی سرچشمه گرفته از تجربه بشری است. اصول اخلاقی خودمختار و تابع شرایط هستند و نیازی به تقدس الهی یا ایدئولوژیک ندارند.»[۱۵] چنانچه ملاحظه می شود چنین اخلاقی قطعاً با حقوق خانواده گرا و آخرت اندیش که بر مدار آمیزه حق و تکلیف مستقر شود، سازش نمی کند.