هیچ عقل سلیمی نمی­تواند ضرورت انتقال تکنولوژی به کشورهای در حال توسعه را نفی کند. حتی کشورهای پیشرفته صنعتی نیز ترجیح می­دهند و ناگزیرند که بخشی از تکنولوژی­های مورد نیاز خود را وارد کنند. براساس برخی آمارها، روزانه ۲ هزار قرارداد انتقال تکنولوژی در جهان منعقد می­شود. اما آیا ورود تکنولوژی خارجی نباید تحت شرایط خاصی انجام گیرد؟ ورود بی­رویه تکنولوژی خارجی بویژه هنگامی که زیرساخت­های تکنولوژی کشور واردکننده استوارنباشد، هیچ پیامدی جز انتخاب ضعیف تکنولوژی و تداوم وابستگی نخواهد داشت و هیچ­گاه منجر به توسعه درون­زای تکنولوژی و مشارکت کشور در تولید جهانی تکنولوژی نخواهد شد.

تعاریف انتقال تکنولوژی

انتقال تکنولوژی، معادل انتقال دانش و توانایی استفاده از اطلاعات خواهد بود و وقتی محقق شده است که گیرنده آن بتواند از تکنولوژی انتقالی در راستای نیازهای خود استفاده کند.

اجازه بدهید تعاریف دیگری از انتقال تکنولوژی را مرور کنیم:

انتقال تکنولوژی یعنی انتقال دانش فنی به فراخور شرایط بومی، همراه با جذب و اشاعه اثربخش آن درون یک کشور و یا از کشوری به کشور دیگر.

انتقال تکنولوژی یعنی صدور عوامل تکنولوژیک مشخص از کشورهای توسعه یافته به کشورهای در حال توسعه، به گونه ای که کشورهای در حال توسعه بتوانند تسهیلات تولیدی جدیدی را ایجاد کرده و به کار اندازند.

انتقال تکنولوژی یعنی استفاده از تکنولوژی موجود در جایی که قبلاً از آن استفاده نشده است.

انتقال تکنولوژی به طور کلی شامل انتقال توانایی کاربرد و همچنین تطبیق و تغییر و در بسیاری از موارد ایجاد نوآوری در محصول، فرایند و یا تجهیزات است.

انتقال تکنولوژی فرایندی است که طی آن، اطلاعات و پیشرفت های یک سازمان به صورتی درمی آید که قابل استفاده برای سازمان دیگری باشد. این امر به معنای سازگار کردن یک تکنولوژی جدید با محیطی دیگر از طریق تغییر و به کارگیری خلاقانه آن است.

انتقال تکنولوژی یعنی مبادله شایستگی و تفکری که در ورای آن قرار دارد، چه به منظور اعتلای شایستگی های موجود و چه به منظور پشتیبانی از صنایع کشورهای روبه توسعه در امور طراحی و توسعه محصولات و فرایندها.

روش های انتقال تکنولوژی

تجربه کشورهای تازه صنعتی شده نشان می دهد که انواع مختلفی از روش های انتقال مورد استفاده قرار گرفته است. در برخی از کشورها مانند کره جنوبی، تایوان و هنگ کنگ از «واردات کالاهای سرمایه ای و ماشین آلات صنعتی» به عنوان مهم ترین روش انتقال تکنولوژی در دهه ۱۹۸۰ یاد می شود. درحالی که در بسیاری از کشورهای جنوب شرقی نظیر چین، مالزی، سنگاپور و تایلند، «سرمایه گذاری مستقیم خارجی»، عمده ترین روش انتقال تکنولوژی و مهارت های فنی و مدیریت به این کشورها بوده است.

برخی از مهم ترین روش های اکتساب و انتقال تکنولوژی عبارتند از:

۱) انتقال تکنولوژی از طریق سرمایه گذاری مستقیم خارجی

انتقال تکنولوژی و دانش فنی از طریق روش کلید در دست، به قراردادهایی اطلاق می شود که عرضه کننده تکنولوژی تعهد می کند. تمامی عملیات مدیریتی فنی و خدمات مهندسی مورد نیاز برای برنامه ریزی، ساخت و نصب پروژه های تکنیکی را در برابر دریافت مبلغی مشخص انجام دهد. به بیانی دیگر، در قرارداد کلید در دست، عرضه کننده تکنولوژی مجموعه ای کامل از تجهیزات فیزیکی و ابزار آلات به همراه نصب و راه اندازی آنان را برعهده می گیرد.

کشورهای در حال توسعه، معمولاً از این روش در مراحل اولیه توسعه صنعتی خود استفاده می کنند.

۲) انتقال تکنولوژی از طریق سرمایه گذاری مشترک

یکی از دیگر روش های متداول انتقال تکنولوژی، سرمایه گذاری مشترک است که به صورت همکاری و قرارداد مشترک بین شرکت محلی در کشور میزبان و طرف خارجی آن منعقد می شود. تفاوت اصلی میان قراردادهای سرمایه گذاری مشترک و سرمایه گذاری مستقیم خارجی (FDI) در این است که در اولی، هر دو طرف قرارداد در تصمیم گیری، کنترل و فوائد معامله سهیم هستند و در دومی، معمولاً سرمایه گذار، کنترل اصلی را در جریان انتقال برعهده دارد.

در این روش، طرف دریافت کننده تکنولوژی قادر است از تکنولوژی هایی بهره برداری کند که به تنهایی توان استفاده و بهره برداری از آن را نداشته است. در نتیجه، هرقدر میزان و درجه همکاری و حضور طرفین قرارداد سرمایه گذاری مشترک در همه زمینه ها نظیر تحقیق و توسعه، کنترل کیفیت و ترتیبات سازماندهی بیشتر باشد، درجه موفقیت آن نیز افزایش می یابد.

با وجود مزایای گوناگون انتقال دانش فنی و مهارت های مدیریتی توسط قراردادهای سرمایه گذاری مشترک، موقعی که اهداف عرضه کننده و دریافت کننده تکنولوژی با یکدیگر مغایرت داشته باشد، دستبایب یه توافقی همه جانبه و پایدار، بسیار مشکل است. این روش در ایران جواب نداده و موجب شده است تا بخش های کم ارزش قراردادها انجام شود.

۳) انتقا تکنولوژی از طریق قراردادهای لیسانس

قرارداد لیسانس، به قراردادهایی اطلاق می شود که توسط عرضه کننده لیسانس برای مدتی معین و در برابر مبلغی مشخص (که معمولاً Royality است) به دریافت کننده آن فروخته می شود. تفاوت اصلی میان قرارداد لیسانس و سرمایه گذاری مشترک در این است که در اولی، سهم یکسانی از مشارکت بین طرفین قرارداد وجود ندارد. عرضه کننده لیسانس موافقت می کند که تکنولوژی مورد نیاز را توسط سرمایه گذاری کامل دریافت کننده تکنولوژی فراهم سازد. به علاوه، قرارداد به طورکلی یکی از منابع ارزان تر تکنولوژی تلقی شده و موجبات خوداتکایی تکنولوژیکی کشور دریافت کننده تکنولوژی را فراهم می سازد. در کل، کشورهایی که دارای قابلیت های بیشتر و بهتر جذب تکنولوژی هستند، بیشتر از این روش برای انتقال فناوری استفاده می شود.

۴) انتقال تکنولوژی از طریق قراردادهای کلید در دست

انتقال تکنولوژی و دانش فنی از طریق روش کلید در دست، به قراردادهایی اطلاق می شود که عرضه کننده تکنولوژی تعهد می کند تمامی عملیات مدیریتی فنی و خدمات مهندسی مورد نیاز برای برنامه ریزی، ساخت و نصب پروژه های تکنیکی را در برابر دریافت مبلغی مشخص انجام دهد. به بیانی دیگر، در قرارداد کلید در دست، عرضه کننده تکنولوژی مجموعه ای کامل از تجهیزات فیزیکی و ابزار آلات به همراه نصب و راه اندازی آنان را برعهده می گیرد.

کشورهای درحال توسعه، معمولاً از این روش در مراحل اولیه توسعه صنعتی خود استفاده می کنند.

۵) انتقال تکنولوژی از طریق واردات کالاهای سرمایه ای و ماشین آلات

از دیگر روش های انتقال دانش فنی، وارد کردن کالاهای سرمایه ای و ماشین آلات است که نقش مهمی در افزایش ساختار صنعتی و توانایی تکنولوژیکی کشور گیرنده تکنولوژی، ایفا می کند. کشورهای تازه صنعتی شده جنوب شرقی آسیا با اتخاذ سیاست های مناسبی نظیر اجرای مؤثر راهبرد توسعه صادرات، توانستند از طریق درامدی عاید از صادرات محصولات صنعتی خود، پشتوانه مالی مناسبی برای واردات ماشین آلات و کالاهای سرمایه ای به دست آورند. مثلاً، کره جنوبی در دهه ۸۰ به طوری گسترده از این روش (واردات ماشین آلات و کالاهای سرمایه ای) به عنوان یکی از عمده ترین طرق انتقال تکنولوژی به داخل کشور استفاده کرد.

۶) انتقال تکنولوژی از طریق قراردادهای بیع متقابل

در این روش، عرضه کننده تکنولوژی موافقت می کند که امکانات تولیدی را برای متقاضی فراهم کند و در آینده از محصولات تولیدی وی به عنوان بازژرداخت اصل و سود سرمایه گذاری خود، خریداری کند. معمولاً قراردادهای بیع متقابل نه تنها شامل ماشین آلات و وسایل می شوند بلکه همچنین شامل استفاده از دانش فنی و کمک های فنی عرضه کننده تکنولوژی می شود که برای تولید محصولات به کار می رود می گردد. مهم ترین مشوق و انگیزه عرضه کننده تکنولوژی در ورود به قرارداد بیع متقابل، استفاده و بهره برداری از منابع طبیعی و انسانی ارزان در کشور دریافت کننده تکنولوژی است. مهم ترین انگیزه برای دریافت کننده تکنولوژی، انتقال تکنولوژی صنعتی و بهره برداری حداکثر از منابع طبیعی و انسانی در کشور خویش است.

۷) انتقال تکنولوژی از طریق مهندسی معکوس

انتقال تکنولوژی از این طریق، معمولاً توسط خرید نمونه های ماشین آلات از خارج و پیاده سازی و کپی از روی آنها صورت می پذیرد. بویژه آن دسته از ماشین آلاتی که از تکنولوژی ساده تری برخوردار هستند. انتقال تکنولوژی از طریق مهندسی معکوس، معمولاً زمانی صورت می پذیرد که شرکت های چندملیتی و یا کشور عرضه کننده تکنولوژی، از انتقال حق امتیاز تکنولوژی های پیشرفته به کشورهای در حال توسعه، امتناع ورزند. در این حالت، شرکت و یا کمپانی محلی در کشور دریافت کننده (در حال توسعه) تلاش می کند تا از روی محصول تولیدی اصلی، محصول مشابه آن را بسازد. انتقال تکنولوژی از این طریق، در صنایعی که اجزای ترکیبی آن بسادگی قابل دسترسی است، مانند صنایع کامپیوتر و نیمه هادی ها، متداول تر است. گفتنی است که استفاده از این روش برای کشورهای ضعیف از نظر توانایی های درونزای تکنولوژیکی، بسیار دشوار به نظر می رسد.

۸) انتقال تکنولوژی از طریق قراردادهای کمک های فنی و خدمات مهندسی

الف) کمک های فنی: کمک های فنی عموماً خدمات و اطلاعات فنی و مدیریتی (صنعتی) است که در تولید و ساخت محصول یا مواد، مورد نیاز باشد. معمولاً این خدمات از طرف واحدهای تولیدی که دارای تجارب لازم و کافی در این زمینه باشند ارائه می شود.

ب) خدمات مهندسی: خدمات مهندسی به آن دسته از کارهای فنی اطلاق می شود که برای ایجاد پروژه ای صنعتی یا تولیدی، به کار آید. این خدمات معمولاً توسط مؤسسات مهندسی با تجربه در امر موردنظر و یا فروشندگان ماشین آلات اصلی طرح، ارائه می شود.

۹) انتقال تکنولوژی از طریق استخدام پرسنل علمی و فنی

در این شیوه، قبل از هرچیز باید یادآور شد که قبل تکنولوژی، انسان است. انسانی که می تواند سخت افزار و دانش فنی را بخوبی به کار گیرد و در روندی تکاملی، بخشی از نیازهای تکنولوژیک بشریت را برآورده سازد. تجربه نشان داده است کشورهایی که سرمایه های انسانی خود را غنی کرده و بدرستی جهت داده اند، توانسته اند تمامی مؤلفه های تکنولوژی را فراهم کرده و به پیشرفت قابل توجهی دست یابند.

درصورتی که حداقل آمادگی تکنولوژی در کشور یا بنگاه نیازمند تکنولوژی وجود داشته باشد، می توان با استفاده از تجارب مهندسان و متخصصان توانمند در عرصه مورد نیاز، به تکنولوژی دست یافت. برای استفاده از این روش، آمادگی و انگیزه و علاقه متقاضی به کسب تکنولوژی ضروری است و با وجود این شرایط می توان با هزینه بسیار پایین تری نسبت به سایر روش های انتقال تکنولوژی، تکنولوژی را کسب کرد.

شیوه های مدرن انتقال تکنولوژی

صنایع رقابت جویی که نگران آینده خود هستند، عمیقاً دریافته اند که دیگر نباید در خانه های خود بنشینند و بیگانگان را به انتقال رسمی و پرهزینه تکنولوژی فراخوانند. آنان از تحلیل فرصت های نوین آموخته اند که می توانند و باید مرزهای حضور خود را در اقصی نقاط جهان بگسترانند و هرجا که ردپایی از علوم و تکنولوژی پیشرفته یافت می شود، حضوری آشکار یا پنهان داشته باشند و از طریق تماس مستقیم و نزدیک با مؤسسات و سازمان های صنعتی پیشرفته، درس هایی بیاموزند که هرگز با نشستن درخانه حاصل نمی شود. به همین دلیل است که سیاست های درون گرای تکنولوژی، تدریجاً که بتازگی در چارچوب سیاست های برون گرای تکنولوژی مورد توجه ملت های تازه صنعتی شده آسیا قرار گرفته است و ژاپن مدت ها پیش از آنها استفاده کرده است، عبارتند از:

۱) آموزش فنی کارکنان در صنایع کشورهای پیشرفته

۲) تأسیس شرکت های تابعه در کشورهای صنعتی

۳) ایجاد مراکز تحقیقاتی در کشورهای صنعتی

۴) ایجاد محافل و انجمن های علمی و فنی بین الملل

۵) تأسیس مراکز آموزشی و تحقیقاتی «سطح بالا» در داخل کشور به سرپرستی دانشمندان و مؤسسات آموزشی و تحقیقاتی پیشرفته جهان

۶) تبادل آکادمیک از طریق دانشگاه ها

۷) مشارکت صنایع داخلی با صنایع خارجی

۸) همکاری استراتژیک

۹) ثبت اختراعات ارزان قیمت خارجی در کشور

۱۰) تملک شرکت های خارجی و یا خرید پاره ای از سهام آنان

۱۱) استخدام متخصصین و دانشمندان خارجی

۱۲) ایجاد پایگاه های اطلاعاتی

نتیجه گیری

نمی توان برای دست یابی به موقعیت ها و شرایط مختلف، به استفاده از یک روش خاص برای انتقال تکنولوژی اتکا کرد زیرا روش های انتقال تکنولوژی برحسب نوع تکنولوژی مورد انتقال و شرایط ویژه هر یک، متفاوت است. درجه و میزان تأثیر و موفقیت هر یک از روش های انتقال تکنولوژی، همچنین بستگی به میزان توانایی های جذب و درک دانش فنی انتقال گیرنده تکنولوژی دارد. بنابراین می توان چنین نتیجه گیری کرد که عوامل مهم تعیین کننده روش انتقال تکنولوژی، تا مقدار بسیاری شامل ترکیبی از تمایل انتقال دهنده تکنولوژی برای عرصه تکنولوژی، دانش فنی و همچنین توانایی دریافت کننده تکنولوژی برای کسب و جذب تکنولوژی است. اهمیت انتخاب روش های انتقال تکنولوژی بسیاری از کشورهای در حال توسعه را بر آن داشت که انواع مختلف روش های اکتساب تکنولوژی را برای انتخاب مناسب ترین آنها آزمایش کند.

نویسنده : حسین توکلیان

منابع:

۱. مبانی تکنولوژی و انتقال تکنولوژی از منظر سیاست‌گذاری برای توسعه تکنولوژی، به اهتمام مهندس عباس فلاح.

۲. ضوابط، مقررات و روش‌های مناسب انتقال تکنولوژی به کشور، دانشگاه علم و صنعت ایران، پایان‌نامه، علیرضا توکلی.

۳. انتقال تکنولوژی در جهان سوم و ایران، ق- یوسف‌پور

۴. انتقال تکنولوژی، روش‌ها و مراحل، گزارش تراز مطالعات مدیریت و بهره‌وری ایران - وابسته به دانشگاه تربیت مدرس.