لایروبی عبارت است از استخراج یا جابه جائی خاک یا سنگ که توسط کشتی لایروبی انجام می گیرد. در این میان کشتی لایروبی نیز به کشتی هائی اطلاق می شود که شناور آن را مجهز به تجهیزات جابه جائی و استخراج خاک یا سنگ کند.

به طور معمول فعالیت های لایروبی به دو صورت انجام می شود: لایروبی احداث که برای بار اول انجام می شود و لایروبی به منظور نگهداری که به دو شکل ادواری و منظم است.

فعالیت های لایروبی اهدافی را در پی دارد که به اختصار شامل عمیق کردن رودخانه ها و یا دریاچه ها و یا حوضچه بنادر، پر کردن گودی ها در زیر آب یا خشکی، جایگزینی مواد با کیفیت خوب و مناسب به جای مواد ضعیف در زیر آب مثلاً در ساختمان و ابنیه برای فوندانسیون و احیاء با مواد مناسب و مهم تر از همه توسعه محیط زیست، استخراج مواد تمیز و قرار دادن روی مواد آلوده به عنوان لایه پوشاننده از آلاینده ها استفاده می شود. زیستگاه هائی وجود دارند که به منظور استخراج و قرار دادن، مناسب و مساعدتر از زیستگاه هائی مانند زمین های در معرض جزر و مد مداوم کنار ساحل هستند.

توضیح این که با توجه به اهمیت کاهش محدودیت های حاصل از عمق آب و نیز به منظور آبراهه هائی برای تردد کشتی ها، ایجاد تسهیلات در لنگرگاه و حوضچه بنادر و ایجاد کانال عمیق تر لایروبی به عنوان کاری غیرقابل اجتناب در صنعت دریانوردی در نظر گرفته می شود که باعث تردد شناورها در داخل حوضچه یا کانال می گردد. یک پروژه لایروبی اهمیت به سزائی دارد زیرا در حین اجرا نه تنها باعث تنظیم عمق و کاهش فرسایش می گردد بلکه با استفاده مجدد از مواد حاصل از لایروبی اثرات مثبت یا منفی زیست محیطی را نیز در پی خواهد داشت. در قسمت ورودی یا دهانه حوضچه و یا کانال، عکس العمل های عبور کند، شامل ترکیبی از نوسانات از جزر و مد موجه است که به همین دلیل مواد توده داخل یا خارج از ساحل انتقال می یابد و مجدداً در برخورد با مانع به ساحل برگشت خواهد کرد.

در بسیاری از نقاط جهان شن و ماسه و لای حاصل از لایروبی، در آبادسازی و ترمیم نواحی احداث ساحل جزایر مصنوعی و یا ساخت موج شکن، مورد استفاده قرار می گیرد. استخراج این مواد می تواند توسط لایروب لنگری و یا لایروب کششی انجام شود.

در حالت لایروب لنگری لایروب در نقطه مناسب لنگر انداخته و به وسیله لوله کانال هائی به عمق ۲۰ متر و قطر ۷۵ متر حفر می کند. پس با استفاده از نیروی مکش (ساکشن) شن و ماسه و لای وارد لایروب می شود. اما در نوع دوم که لایروب کششی است شن و ریگ های اضافی و لای به بستر دریا برگشت می یابد. در مجموع آن چه حائز اهمیت است برای به حداقل رساندن اثرات زیان آور زیست محیطی و نیز به منظور دستیابی به بیشترین کارائی و بازده در عملیات لایروبی، توجه به پارامترهای زیست محیطی تا حد زیادی مؤثر می باشد. باید عملیات لایروبی که گستردگی زیادی در منطقه دارد و تأثیرات زیست محیطی متفاوت نظیر خصوصیات فیزیکی، شیمیائی و فیزیولوژیکی را دارد، بررسی شود.

● مهم ترین اثرات فیزیکی ـ شیمیائی لایروبی

یکی از مزایای مهم لایروبی افزایش مواد مغذی آب در طی پاشیده شدن آب بر سطح دریا است که موجب افزایش فیتوپلانکتون ها و رشد جلبک ها می شود. از طرفی پاشیده شدن آ بر روی آب کنار ساحل، در صورت وجود مرکز تفریحی و تفرجگاهی، باعث می شود برخی استاندارهای بهداشتی، نقض یابند.

مورد دوم طی انجام عملیات لایروبی در بنادر، علی الخصوص بنادر ماهیگیری، لنگرگاه ها و کانال ها، باعث افزایش غلظت فلزات سنگین به ویژه در لنگرگاه های حمل مواد نفتی ایجاد می شود. فلزات سنگین از جمله کادمیوم و نیکل، ناشی از بقایای تخلیه مواد نفتی است که جذب رسوبات دانه ریز می شوند و در حین انجام عملیات لایروبی در داخل آب به صورت معلق در می آیند. این مواد با گذشت زمان به وسیله آب رقیق شده و از غلظت آنها کاسته خواهد شد. ماهیت این مواد بسته به محل لایروبی تا حد زیادی متفاوت است.

مورد سوم به طور معمول غلظت اکسیژن محلول در آب بسته به گردش آب در فصل های مختلف تغییر کرده و در برخی از موارد به حالت بحرانی و خطرناک می رسد. عملیات لایروبی نیز تا حد زیادی منجر به افزایش میزان مصرف اکسیژن می شود. اما در رسوبات آهکی و رسی به دلیل کمبود مواد مصرف کننده اکسیژن، تقلیل میزان آن اندک خواهد بود.

مورد چهارم انجام عملیات لایروبی می تواند تا مدتی سبب کاهش کیفیت ظاهری آب شود. مانند رسوبات آهکی که به علت بازتاب نور در تغییر رنگ آب نقش به سزائی دارند. در هر صورت نواحی تحت لایروبی دارای حجم عظیمی خاک است که به طور عمومی غیر متخلخل بوده وضخامت رسوبات در آن چشمگیر است.

بدیهی است که انجام این گونه فعالیت ها و نیز ریزش و دفن خاک های ناشی از عملیات لایروبی در نواحی حساس بیولوژیکی منجر به انهدام بخشی از زیستگاه های طبیعی خواهد شد که اگر این امر در بنادر ماهیگیری که اهمیت ویژه ای برای سلامت آبزیان و کیفیت عالی از بعد کمی و کیفی دارد حادث گردد صدمات جبران ناپذیری در پی خواهد داشت.

نتیجه این که باید به این نکته توجه کرد که لایروبی و تخلیه مواد حاصل از آن، باید با تمام شرایط زیست محیطی هماهنگ شود تا بندر از بعد زیست محیطی پاکیزه و از بعد اکوسیستم دریا به افزایش ذخایر و مهم تر از همه کیفیت مرغوب ماهی برای مصرف کنندگان تبدیل شود و با لایروبی مناسب به حفظ محیط زیست کمک نمائیم.