ضدعفونی کنندها دسته ای از مواد شیمیایی هستند که با اثر بر باکتری ها ، ویروس ها ، قارچ ها ، اسپور باکتریها و سایر اورگانیسم ها آنها را از بین می برند و یا از رشد آنها جلوگیری می کنند. مواد ضدعفونی کننده ای را که برای سطح پوست و بدن و در بافت های زنده استفاده می شوند، گندزدا (Antiseptic) می نامیم.

مواد ضدعفونی کننده ابزار ، وسایل ، لباس ها ، کاشی ها ، وان حمام ، دستشویی و حمام را ضد عفونی کننده (Disinfection) می نامند. استفاده از ضدعفونی کننده ها برای تامین سلامتی بسیار ضروری است و از عوامل مهم پیشگیری از بیماری ها بخصوص ، بیماری های مسری می باشد.

● نکات قابل توجه در استفاده از ضدعفونی کننده ها

ضدعفونی کننده ها و گندزداها تنها برای استعمال خارجی است و از ورود آنها به دهان ، چشم ، گوش و دستگاه تنفسی جدا باید جلوگیری کرد.

عوامل بی اثر کننده ضدعفونی کننده ها را باید شناخت و از تماس آنها با هم جلوگیری کرد. مثلا تی کشیدن و تمیز کردن با ابر و اسفنج باعث بی اثر کردن مواد ضدعفونی کننده می شود. علت این امر را این گونه می توان بیان کرد که چوب ، کتان ، پارچه ، لاستیک ها و پلاستیک ها سبب خنثی و بی اثر کردن فنل ها و ساولن می شوند.

مواد ضدعفونی کننده را نباید با هم استفاده کرد. مثلا صابون ، ساولن را بی اثر می کند.مواد ضدعفونی کننده را باید در مقادیر کم استفاده کرد.

اثر میکرب کشی هر گندزدایی با آب داغ بیشتر می شود. (با آب ژاول و ید ، این کار را نکنید.)

● ضدعفونی کننده های متداول

▪ آب ژاول

ماده اصلی موجود در آب ژاول هیپوکلریت سدیم موجود است و ترکیبی فوق العاده قوی است که درصد خیلی کم از آن (۵ درصد) را در آب حل می کنند و با نام های مختلف تحت عنوان سفید کننده به بازار عرضه می کنند و برای ضدعفونی لگن و وان حمام ، لباس ها ، دیوارهای حمام ، توالت و آشپزخانه مناسب است و نیز در ضدعفونی آزمایشگاههایی که در معرض ویروس هپاتیت قرار دارند (بخش همودیالیز) ، استفاده می شود.

محلول هیپوکلریت یا آب ژاول ، تمام میکروب ها اعم از قارچ ، ویروس و باکتری را نابود می کند. آب ژاول را باید در ظروف مات و سربسته نگهداری کرد و از بکار بردن آن به همراه جوهر نمک باید جدا خودداری کرد.

▪ ساولن

ساولن در ضدعفونی سریع ابزارها و وسایل پزشکی و جراحی و همچنین شستشوی دست جراح و تمیز کردن زخم ها کاربرد دارد. همچنین محلول یک درصد آن برای ضدعفونی زخم ها و شستن پوست دست و بدن بسیار مناسب است. این ماده باکتری کش قوی است، ولی بر ویروس ها اثری ندارد.

از تماس ساولن با چشم و گوش باید جلوگیری کرد. ورود آن در گوش باعث کر شدن می شود. ساولن باید به دور از نور و در ظرف های کدر نگهداری شود. درب ظروف محتوی ساولن نباید چوب پنبه ای و پلاستیکی باشد. زیرا این مواد ، ساولن را خراب می کنند. ساولن توسط صابون شسته و بی اثر می شود.

▪ فرمالدئید

فرمالدئید میکروب کشی قوی است و تمام انواع میکروب ها را نابود می کند. غلظت یک درصد آن ، ضد میکروب سل است. از این ماده برای ضدعفونی اماکن و وسایل ، ابزار جراحی ، دستگاه دیالیز و آندوسکوپی استفاده می شود.

فرمالدئید برای ضدعفونی کردن مکان هایی که میکروب های تب زا ، میکروب عامل سوزش طحال ، میکروب سل و میکروب عامل خونریزیهای شدید آلوده شده باشند، بسیار مناسب است. برای این منظور می توان نیم لیتر از این محلول را در ظرفی روی اجاق قرارداد تا بخارهای حاصل از آن اتاق را ضدعفونی کند. توجه کنید که بخارات آن سمی است و نباید در معرض آن قرار گرفت. از فرمالدئید می توان برای ضدعفونی کردن زخم و پوست استفاده کرد. چون سمّی و فرار است.

▪ فنل

فنل در غلظت دو درصد اکثر میکروب ها را از بین می برد. در بیمارستان ها برای ضدعفونی سطوح و ظروف آزمایشگاهی استفاده می شود و نیز در صابون ها و شامپوها به عنوان ماده محافظ بکار می رود. فنل یک ضدعفونی کننده مناسب برای مدفوع است، لذا از محلول ۵۰ درصد آن در برخی از صابون های دستشویی نیز استفاده می شود. فنل برای انسان سمی است.

▪ کلر

کلر عنصری است که در ساختمان بسیاری از رنگ برها و سفیدکننده ها و ضدعفونی کننده ها بکار می رود. کلر هر سه دستـ? میکروب ها ( قارچ ، باکتری و ویروس ) فعال است. کلر برای ضدعفونی آب استخر و آب آشامیدنی استفاده می شود. و همچنین از پرکلرین ضد عفونی سبزی ها و میوه جات استفاده می شود.