سفر در زمان، به ایده حرکت بین لحظه های مختلف زمان گفته می شود. این سفر تا حدودی مشابه حرکت بین مکان های مختلف در فضا ست. در سفر زمانی امکان ارسال اشیا (و در بعضی حالت ها فقط اطلاعات) به زمان گذشته و آینده وجود دارد. از قرن نوزدهم، سفر در زمان موضوع داستان های علمی تخیلی بسیاری بوده است. از مشهورترین رمان هایی که درباره این موضوع نوشته شده، می توان به «ماشین زمان» اثر «اچ. جی. ولز» اشاره کرد. با توجه به تازگی و جذابیت موضوع، طبیعی بود که این اثر با استقبال خوانندگان مواجه شود. بعدها همین موضوع در بسیاری از رمان های نویسندگان دیگر به شکل های مختلف تکرار شد. دست باز نویسنده در مطرح کردن پدیده هایی که در زندگی عادی امکان وقوع ندارد و تجربه رویدادهایی تازه از جذابیت های این ژانر نویافته بود. با شکل گیری و توسعه سینما، گارگردانان نیز بارها در این ژانر بخت آزمایی کردند.

البته در آن زمان ایده سفر در زمان (سفر به گذشته یا سفر به آینده) ناممکن تلقی می شد، ولی بعدها با ظهور «اینشتین» و ارایه نظریه نسبیت اوضاع تغییر کرد. «اینشتین» با گفتن این نکته که زمان نسبی است، تصور عمومی ما از زمان را که از دوران «نیوتن» تثبیت شده بود، دگرگون ساخت. مطابق نظریه «اینشتین»، اگر با سرعت زیاد حرکت کنیم، پدیده های جانبی بسیاری روی می دهد، از جمله آنکه آهنگ گذر زمان کندتر می شود و هرچه سرعت حرکت ما به حد نهایی سرعت (یعنی سرعت نور) نزدیک شود، این اثر بیشتر مشهود می شود. هرچند چنین چیزی با تجربه های روزمره ما مغایر است (و به همین دلیل بسیاری از مردم چنین چیزی را باور ندارند)، اما دانشمندان در عمل چنین پدیده ای را آزمودند.

آنها دو ساعت اتمی بسیار دقیق و یکسان را انتخاب کردند. یکی را روی زمین قرار دادند و دیگری را بر یک هواپیمای جت بسیار سریع سوار کردند. پس از اتمام سفر، ساعت سوار بر هواپیما، مدت زمان کمتری را نشان داد، هرچند این اختلاف زمان بسیار ناچیز و در حد میلینیوم ثانیه بود. به همین دلیل دانشمندان بر این باورند که بشر می تواند به سفر زمانی برود، اما نکته مهم در این است که با توجه به امکانات و تجهیزات امروزی ما، در نهایت بتوان به سفری در حد چندهزارم ثانیه رفت و سفری به پنج یا ۱۰سال آینده (آنگونه که آقای «علی رازقی» مدعی اختراع ماشین زمان می گوید) نیازمند علم، فناوری، تجهیزات و دستگاه هایی است که امروزه در اختیار ما نیست و به نظر نمی رسد بتوان در آینده ای نزدیک، به چنین تجهیزاتی دست یافت. در ادامه برخی روش های دیگر برای سفر در زمان را بررسی می کنیم.

سیاهچاله

یکی دیگر از راه های سفر در زمان، استفاده از سیاهچاله هاست. سیاهچاله ها اجسامی بسیار بزرگ و سنگین اند (چند میلیون برابر خورشید) که حتی نور نیز نمی تواند از دام گرانشی آنها بگریزد. به نظر «استیون هاوکینگ» (یکی از بزرگ ترین فیزیکدانان نظری کنونی جهان و طرفدار امکانپذیر بودن سفر به آینده) می گوید: «سیاهچاله تاثیر قابل توجهی روی زمان دارد و می تواند سرعت گذر زمان آن را بیش از هر چیز دیگری در کهکشان کاهش دهد. این همان ویژگی است که سیاهچاله ها را به ماشین های واقعی زمان تبدیل می کند. بر این اساس می توان تصور کرد که فضاپیمایی در مرکز کهکشان راه شیری در اطراف سیاهچاله ای بزرگ در گردش باشد. از زمین، این فضاپیما در هر ۱۶ دقیقه یک دور می گردد. اما برای سرنشینان این فضاپیما، زمان به کندی می گذرد. به این شکل ۱۰ سال زمینی سفر در این فضاپیما، در واقع برای آنها پنج سال خواهد بود.

کرم چاله

کرم چاله ها پدیده هایی نظری هستند که بین دو نقطه از فضازمان پیوند ایجاد می کنند. برخی باور دارند که اگر بتوان کرم چاله ای یافت و در آن وارد شد و به سوی دیگر آن رفت، می توانیم به مکان یا زمان دیگری سفر کنیم. البته کرم چاله ها تاکنون به صورت تجربی مشاهده نشده اند. همچنین بسیار ناپایدارند و تقریبا بلافاصله پس از تشکیل از بین می روند، در نتیجه ورود به آن غیرممکن به نظر می رسد.

با این همه باید بین سفر به گذشته و سفر به آینده تمایز قایل شد. بسیاری سفر به آینده را ممکن می دانند، ولی تاکید می کنند که سفر به گذشته ناممکن یا دست کم بسیار دشوارتر از سفر به آینده است. این دانشمندان برای امکان ناپذیر بودن سفر به گذشته دلایل بسیاری ذکر کرده اند که در اینجا به یکی از آنها اشاره می کنیم: پارادوکس پدربزرگ. پارادوکس پدربزرگ را به صورت های بسیار مختلفی بیان می کنند که همگی آنها بر این اساس است که اگر کسی به گذشته برود و تغییری در گذشته ایجاد کند که اثر آن تاکنون ادامه داشته باشد و برای ما مشهود باشد، با قانون علیت در تناقض است. پارادوکس پدربزرگ یکی از پرسش هایی است که همیشه درباره امکان سفر در زمان (سفر به گذشته) مطرح بوده است.

این پارادوکس (متناقض نما) می گوید اگر کسی به گذشته سفر کند و یکی از عامل های پدید آمدن خودش را از بین ببرد (برای مثال پدربزرگش را بکشد یا مانع آشنایی پدر و مادرش شود)، در آن صورت او دیگر وجود ندارد تا به گذشته برود و آن کار را انجام دهد. خوانندگان علاقه مند به کسب اطلاعات بیشتر درباره موضوع سفر در زمان، به کتاب «چگونه می توان یک ماشین زمان ساخت؟ » تالیف «پل دیویس»، ترجمه «واحد داداش زاده» از انتشارات پشوتن و درباره پژوهش های کنونی فیریک که نتایج آن در سال های آینده عرضه می شود، به کتاب «فیزیک آینده» تالیف «میچیو کاکو» ترجمه «رامین رامبد» از انتشارات مازیار مراجعه کنند.

یاسان زرکوب