دهان در واقع محفظه ورودی دستگاه گوارش حیوانات به شمار می رود و از جلو با دندان ها، از بالا کام سخت که قسمتی از استخوان جمجمه و کام نرم که یک لایه مخاطی است و از پایین و پهلوها هم با استخوان فک و عضلات احاطه شده است...

قسمت روی دندان ها را از خارج لب های بالا و پایین می پوشانند. لب ها دارای پایانه های عصبی فراوان و موهای حسی ای هستند که در برقراری و دریافت پیام های حسی نقش دارند.

سگ ها

از نظر ساختمانی سگ ها سه نوع دندان دارند:

اول:

دندان های پیش که از آنها برای نظافت و خاراندن خود و گاز گرفتن استفاده می کنند.

دوم:

دندان های نیش که از آنها برای پاره کردن و دریدن استفاده می کنند.

سوم:

دندان های آسیا که دو نوع مختلف دارند: پیش آسیا که از آن برای قیچی کردن و خرد کردن غذا استفاده می شود و آسیا بزرگ که برای له کردن و آسیاب کردن مورد استفاده قرار می گیرد. دندان های پیش آسیای چهارم فک بالا و آسیای اول فک پایین دندان های گوشتخواران نامیده می شوند. تعداد دندان های شیری در توله سگ ۲۸ عدد است که از حدود ۱۲ هفته تا ۶ ماهگی به تدریج جای خود را به دندان های دائمی می دهند. زمان بیرون آمدن دندان ها با اندازه، نژاد و طول عمر حیوان ارتباط بسیار نزدیکی دارد. هر چه سگ بزرگ تر باشد، طول عمر او کمتر و زمان بیرون آمدن دندان ها زودتر است. همچنین جنس و فصل نیز در زمان بیرون آمدن دندان ها موثر است. به طوری که توله های ماده زودتر از نرها و آنهایی که در فصل تابستان متولد شده اند زودتر از سایر توله ها دندان درمی آورند. تعداد دندان های دائمی ۴۲ عدد است. دندان پیش ۳ عدد در بالا و سه عدد در پایین، دندان نیش یک عدد در بالا و یک عدد در پایین و دندان آسیای کوچک سه عدد در بالا و سه عدد در پایین در هر نیمه فک است.

اسب و گاو

هر دندان از سه قسمت تشکیل شده است؛ «تاج» که خارج از لثه قرار گرفته و ماده مینا آن را می پوشاند «ریشه» که داخل لثه است و بافت های نگهدارنده آن را در جای خود محکم نگه می دارند. این بخش با لایه نازک و سفتی به نام «سمان» پوشیده شده است. «گردن» که بین این دو بخش و در محل اتصال خط لثه قرار گرفته است. این آناتومی دندان، در همه گربه سانان یکی است ولی در حیواناتی مانند اسب و گاو، تمامی دندان ها آسیا هستند تا بتوانند با آنها علوفه ها را در دهان خود له کنند. دندان های خلفی در حیوانات اصولا شش کاسپ دارد. کاسپ همان برآمدگی ها و فرورفتگی های روی سطح دندان است. در صورتی که در انسان ها بین ۴ تا ۵ کاسپ وجود دارد.

ماهی پیرانا

ماهی های پیرانا به خاطر قدرت تایید شده شان در بلعیدن حیوانات بزرگ و حتی انسان در دنیا شهرت دارند. معمولا کسی این ماهی را در آکواریوم خانه اش نگه نمی دارد چون اگر هنگام غذادادن به ماهی ها غافل شود ممکن است، انگشتان دست هایش را از دست بدهد. بد نیست بدانید این ماهی ها دندان های خود را مانند کروکودیل در طول دوران زندگی شان جایگزین می کنند البته آنها به جای جایگزین کردن تک تک دندان ها به صورت یکی یکی، کل ردیف دندان هایشان را به ۴ قسمت تقسیم می کنند (یعنی هر ردیف به دو قسمت) و سپس هر یک چهارم از دندان ها را که جایگزین کردند، نوبت به یک چهارم بعدی می رسد و همین طور تا آخر بنابراین در یک زمان مشخص ممکن است هر یک چهارم فک های این ماهی ها بدون دندان باقی بماند و دندان های جدید دو روز بعد در جای دندان های قبلی که افتاده اند رویش پیدا کنند. دلیل این پدیده هم این است که هر دندان باید در دندان های اطرافش قفل شود. جالب است بدانید بین دو دندان پیرانا، لثه ای وجود ندارد و لثه فقط در قسمت فوقانی دندان ها وجود دارد و تا بین دندان ها پیشروی نمی کند. کل ردیف دندان ها مثل لبه یک چاقوی قوی برنده به هم چفت می شود تا گوشت را به آسانی پاره کند.

کوسه ها

شاید هیچ موجودی در این دنیا به اندازه کوسه ها خوشبخت نباشد چون هر دندانی را که از دست بدهد، دندانی دیگر جایگزین آن خواهد شد. کوسه ها به طور مداوم دندان هایشان را استفاده می کنند و از دست می دهند. برخی از گونه ها در طول عمر خود نزدیک به ۳۰ هزار دندان درمی آورند. عمل جایگزین دندانی در این جانور دریایی همیشه رخ می دهد. هر یک از دندان های کوسه در ردیفی واقع شده است که با شکستن یکی، دیگر جایگزین آن می شود.

کروکودیل و تمساح

اگر قرار است به یک مرداب بروید، بد نیست بدانید که چه خزندگانی و با چه دندان هایی قرار است شما را ببلعند. اگر تفاوت کروکودیل و تمساح را نمی دانید به آرواره های آنها نگاهی کنید. آرواره های بالایی و پایینی کروکودیل تقریبا هم اندازه و هم پهنا هستند بنابراین دندان ها روی خط آرواره ای و هنگامی که دهان کروکودیل بسته است، دیده می شوند و در معرض دید قرار می گیرند. آنها همچنین ۴ دندان بزرگ روی آرواره های پایینی شان دارند و هنگامی که حیوان دهان خود را می بندد این دندان ها در سوراخ هایی روی آرواره بالایی فرو می روند. برعکس تمساح ها آرواره های بالایی پهن هستند پس وقتی دهان خود را می بندد، شما دندان های بالایی آن را می بینید. ۴ دندان بزرگ آرواره پایینی در کروکردیل ها نمایان و در تمساح ها از دید پنهان است.

مارهای بی دندان

آیا می دانستید دندان های مارها هم می افتد و آنها بی دندان می شوند؟ مارهای سمی از دندان های خودشان برای تزریق سم به طعمه نگون بخت استفاده می کنند. داخل این دندان ها مجرایی وجود دارد که به کیسه سم راه دارد. هر چند هفته یک بار این دو دندان می افتد و دندانی جدید جایگزین می شود. کیسه سم که در سر مارها و پشت گوش داخلی آنها قرار دارد با انقباض و فشار آوردن در اثر گرمش، فشرده می شود و سم از طریق مجرای داخل نیش

به داخل بدن طعمه تزریق می شود.

عاج فیل

عاج های فیل که این همه در دنیا قیمت دارد و فیل های بیچاره بی شماری در دنیا به خاطر آنها قربانی تفنگ شکارچیان فیل می شوند، در واقع دو عدد از دندان های این حیوان است که رشد اضافی تر از دندان های دیگر او کرده اند. دندان های داخل دهان فیل هم بزرگ هستند ولی تعداد آنها کم است و همه شان دندان آسیا هستند.

دکتر علیرضا باغستانی

دامپزشک، عضو انجمن دامپزشکی ایران