به قول یکی از فیزیکدانان، زلزله مانند قاتلی است که پس از سال ها به صحنه جرم باز می گردد، اما هیچ گاه نمی توان گفت چه موقع!

زمین لرزه یکی از آن بلایای طبیعی است که تا به امروز بشر نتوانسته راه حلی قطعی و کارآمد برای پیش بینی و انجام اقدام های اولیه در برابر آن بیابد. اما پیش از پرداختن به این موضوع بهتر است نخست به این پرسش پاسخ دهیم که آیا اصلا می توان پیش از وقوع زلزله آن را پیش بینی کرد؟ اگرچه این طور پنداشته می شود که بیشتر زمین لرزه ها در حاشیه صفحه های پوسته زمین به وقوع می پیوندد، اما روش قابل اطمینان و موثری برای پیش بینی دقیق زمان، مکان و شدت یک زلزله وجود ندارد. می توان این گونه عنوان کرد پیش بینی وقوع زمین لرزه ها به دلیل ماهیت غیرمنتظره و بی نظمی شان مشکل یا تقریبا غیرممکن است. از همین رو بیشتر تحقیقات حال حاضر حول محور کاهش خطرات و کم​کردن ضرر و زیان ناشی از زلزله ها جریان دارد.

با این حال از آن جهت که بشر همه روزه در تلاش است تا در حوزه های مختلف علم پیشرفت کند، زلزله نیز از کنجکاوی ها و ماجراجویی های انسان بی نصیب نمانده است و تا به حال راه های گوناگونی برای پیش بینی این بلای طبیعی ارائه شده است، بخصوص در مناطق پر زلزله خیزی مانند ژاپن که اکنون با آنالیز لرزه های خیلی کم دامنه و کم فرکانس و مقایسه آنها با هم، می توانند وقوع یک زلزله را چند ثانیه قبل از وقوع پیش بینی کنند. همین چند ثانیه برای متوقف کردن قطارهای پرسرعت، بستن شیر لوله های گاز شهری و قطع جریان برق کافی است اما هنوز برای اخطار دادن به انسان خیلی کم به نظر می رسد.

بیشترین تحقیقات در مورد پیش بینی زمین لرزه در مورد نظریه انبساط است. این نظریه می گوید زمانی که سنگ تحت فشار قرار می گیرد حجم آن افزایش پیدا می کند. این امر توسط شیارها و شکستگی ها اتفاق می افتد و باعث بزرگ تر کردن سنگ می شود. با این حال امکان رصد کردن اندازه یک نمونه سنگ در اعماق زمین ممکن نیست، اما راه های دیگری وجود دارد که به اصطلاح می توان غیرمستقیم اطلاعات لازم را جمع آوری کرد. سنگ با تحت فشار قرار گرفتن از لحاظ فیزیکی دچار تغییرات می شود و ارتعاشاتی را با سرعت متغیر از خود ساطع می کند. این حرکات باعث بالا آمدن سطح زمین و تغییر فشار و سطح آب های زیرزمینی می شود. از همین رو دانشمندان این تغییرات را به دقت مورد بررسی قرار می دهند تا بواسطه آنها بتوانند زلزله های احتمالی را تشخیص بدهند.

یکی دیگر از راه ها، مطالعه رفتار حیوانات است. چینی ها مدعی اند که توانسته اند با استفاده از تغییرات رفتار حیوانات راه حل مناسبی برای پیش بینی یک زلزله به دست آورند. این اعتقاد وجود دارد که برخی از حیوانات حساسیت بالایی نسبت به صدا، دما، لمس، شدت نور و میدان های مغناطیسی دارند؛ لذا این احتمال وجود دارد که حیوانات بتوانند ارتعاشات منجر به زمین لرزه را کمی زودتر درک کنند.

روش دیگری هم برای پیش بینی زلزله وجود دارد که باستانی است و هر چند علم از آن حمایت نمی کند اما جالب توجه به نظر می رسد. هندیان باستان بر این باور بودند که ۹۸ درصد زمین لرزه های سراسر جهان توسط ماه و خورشید کنترل می شود. آنها به این نتیجه رسیده اند که موقعیت خورشید نسبت به زمین و فاصله زمین و ماه و زاویه بین خورشید، زمین و ماه ارتباط دارد. هنوز این ادعا ثابت نشده است. به غیر از روش های ذکر شده برای پیش بینی زمین لرزه که برخی علمی و برخی غیرعلمی هستند، راه های دیگری هم وجود دارند که دانشمندان در حال انجام تحقیقات روی آنها هستند. اما هنوز هیچ روش علمی و موثقی برای تعیین دقیق زمان، مکان و شدت یک زلزله توسط هیچ موسسه یا دانشگاهی ارائه نشده است.

اگرچه پیش بینی زلزله در نظر اول بسیار اغواکننده به نظر می آید، ولی بد نیست نگاهی هم به آن طرف قضیه بیندازیم. اگر بر فرض روزی به جایی برسیم که دانشمندان بتوانند با فاصله زمانی زیاد وقوع یک زمین لرزه را پیش بینی کنند، آن وقت آن شهر یا منطقه خالی از سکنه می شود و تقریبا از لحاظ اقتصادی به کما می رود. از همین رو ضرر و زیان ناشی از یک پیش بینی بلندمدت بیشتر از خود زلزله مخرب به نظر می رسد. البته لازم به ذکر است که پیش بینی های کوتاه مدت می توانند جان هزاران انسان را نجات داده و از هزاران میلیارد تومان ضرر و زیان جلوگیری کنند.

رامین فتوت