مخزن ماگمایی، مجرای آتشفشان و مخروط آتشفشان مهم ترین بخش های یک آتشفشان هستند. مخزن ماگمایی محل تجمع مواد مذاب است که زیر مخروط یا کوه آتشفشان قرار دارد. مواد مذاب موجود در این مخزن بر اثر افزایش فشار از طریق مجرای آتشفشانی به سمت بالا حرکت می کنند.

هنگامی که پس از سال ها یک آتشفشان دوباره فعالیت کند به دلیل بسته بودن دهانه آتشفشان و مجرای آتشفشان، اولین فعالیت همراه با انفجار شدیدی اتفاق می افتد و مواد آتشفشانی (قطعات سنگ در اندازه های درشت تا ریز ) تا ارتفاع زیادی به هوا پرتاب می شوند. این مواد در برخی فعالیت های آتشفشانی تا ارتفاع چند ده کیلومتری از سطح زمین پرتاب می شوند. قطعات درشت در فاصله نزدیک مجرا و قطعات ریزتر در فاصله های دورتر سقوط نموده و به همین دلیل مخروط آتشفشانی شکل می گیرد.

پس از باز شدن دهانه آتشفشان مواد مذاب به صورت گدازه از دهانه آتشفشان خارج و روی مخروط آتشفشانی جاری می شوند.

افزون بر آنها گازفشان ها و چشمه های آبگرم در اطراف دهانه اصلی و پیرامون کوه آتشفشانی پدیده های زیبای مرتبط با آتشفشان ها هستند.

گازفشان های چکاد (قله) دماوند از فاصله چند کیلومتری، بویژه روستای آب اسک نمایان است. در چکاد آتشفشانی بزمان در استان سیستان و بلوچستان نیز چند گازفشان دائمی وجود دارد. همان طور که می دانید چشمه های آبگرم آتشفشان سبلان شهرت جهانی دارند.

چشمه های آبگرم مشابهی در اطراف دماوند و روستای آبگرم با ارزش درمانی و گردشگری وجود دارد. هرچند یخچال های طبیعی از اجزای زایشی یک آتشفشان به شمار نمی آید اما بیشتر آتشفشان ها به دلیل ارتفاع بلند دارای یخچال های همیشگی هستند.

یخچال های زیبای دره یخار در دامنه های شرقی و چشمه یخی در دامنه جنوبی دماوند، زیبایی بی نظیری دارند که برخی گردشگران برای دیدن آنها از فواصل بسیار دور به ایران سفر می کنند.

پدیده هایی که در مناطق آتشفشانی شاهد هستیم

قبل یا هنگام فعالیت آتشفشانی، به دلیل صعود مواد مذاب در مخزن ماگمایی و مجرای ماگمایی دمای زمین در مخروط آتشفشان افزایش می یابد که این پدیده موجب ذوب سریع یخچال های مناطق مرتفع آتشفشانی می شود. ذوب یخچال ها دراطراف دهانه آتشفشان موجب جاری شدن سیلاب و جریان های گلی یا واریزه ای پیرامون مخروط آتشفشان می شود. این پدیده گاه خسارت قابل توجهی به مناطق اطراف آتشفشانی وارد می کند.

برای مثال فعالیت سال ۲۰۰۹ آتشفشان ایفالاف جوکای ایسلند موجب جاری شدن سیلاب و جریان های گلی در اطراف آتشفشان و بسته شدن چند روزه آزادراه حلقوی دور جزیره شد.

افزایش دمای چشمه های آبگرم و گازهای خروجی از دهانه اصلی و جانبی آتشفشان ها و تغییر ترکیب شیمیایی آنها و زمین لرزه، پدیده های دیگری است که قبل یا هنگام رخداد فوران آتشفشانی دیده می شوند.

همان طور که اشاره شد اولین فوران آتشفشان های خفته همراه با انفجارهای شدیدی است که گاه موجب کنده شدن بخشی از مخروط آتشفشان می شود. این اتفاق در سال ۱۹۸۱ برای آتشفشان سنت هلن در ایالات متحده رخ داد. پس از انفجار خروج خاکستر و مواد مذاب پدیده های اصلی یک فوران آتشفشانی هستند.