مشارکت در امور امر تازه ای نیست و از دیر زمان انسان نیاز به همکاری و مشارکت با یکدیگر داشته است. مشارکت درگیری ذهنی و عاطفی اشخاص در موقعیت های گروهی است که آنان را برمی انگیزد تا برای دستیابی به اهداف گروهی یکدیگر را یاری دهند و در مسئولیت کارها شریک شوند،بنا بر این در این تعریف سه اندیشه نهفته است؛ در گیر شدن، یاری دادن و مسئولیت.

امروزه مشارکت و مدیریت مشارکتی را دومین انقلاب در مدیریت می نامند و بر این باورند که تحقق اهداف و ایجاد تحول در امور با مدیریت مشارکتی امکان پذیر است. با وجودی که اندیشه مشارکت از دیر باز در جوامع انسانی مورد پذیرش همگان بوده است، ولی این اصطلاح بعد از جنگ جهانی دوم فراگیر شد. توسعه و مدیریت مشارکتی فرایندی است که از طریق آن شرایط نامطلوب به شرایط مطلوب تبدیل می شود.

مشارکت عملی کارکنان در امور سازمانی و مسائل اجتماعی ریشه در تربیت آنها دارد این امر نیز در نظام آموزش و پرورش شکل می گیرد. بنا بر این تفکر مشارکتی و عادت به مشارکت باید در نظام آموزشی ایجاد و پرورش یابد و در جامعه و سازمان ها از آنها بهره برداری شود.

امروزه آموزش و پرورش به عنوان یک سازمان اجتماعی و یک صنعت تغییر رفتار از ابعاد مختلف از سوی اندیشمندان و صاحبنظران علوم رفتاری مورد مطالعه قرار می گیرد و در سرمایه گذاری نیروی انسانی از اهمیت خاصی برخوردار است.

به اعتقاد «جان دیویی» صاحب نظر در این حوزه، آموزش و پرورش به معنای کار عظیم و تدارک شرایطی است که رشد را تأمین می کند و بر خود زندگی صرف نظر از سن و سال ارج می نهد و هدف از تعلیم و تربیت آموزشگاهی تأمین و تداوم آموزش و پرورش از راه سازماندهی نیروها و توانایی هایی است که رشد را تأمین و تنظیم می کند. تمایل به یادگرفتن از خود زندگی و تنظیم شرایط زندگی به گونه ای که همه امور در فرایند زندگی فرا گرفته شود، خود عالی ترین نتیجه تحصیل است.آموزش و پرورش باید فرایندی باشد که انسان را از هر وضعی که دارد به وضعی دیگر و بالا تر برد و «بودن های» محدود را به «شدن های» نامحدود تبدیل کند.

● فرآیند شکل گیری تفکر مشارکتی در جامعه

شاید بتوان گفت تفکر مشارکتی مسئول پاسخگویی به بیشتر معضلات سازمان ها است. مدیران روند حرکت از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب را هدایت کرده و هر لحظه برای آینده بهتر در تکاپو هستند، گذشته با همه اهمیتش از نظر آموختن هایش و تأثیری که می تواند بر آینده داشته باشد از ما دور شده است، ولی آینده که از راه می رسد باید برای رشد و تعالی به همفکری و مشارکت پرداخت. نهادینه شدن تفکر مشارکتی در مسئولیت پذیری جوانان تجلی پیدا می کند، وقتی تک تک جوانان مسئولیت پذیر شدند و نسبت به مسائل اجتماعی و جامعه حساس گردیدند برای حل آن دخالت نموده و خود را درگیر مسائل و حل آن می کنند.

مدیریت مشارکتی در بیش از ۶۰ کشور جهان از جمله مالزی، ژاپن، کره، سنگاپور، آلمان، سوئد، فرانسه و انگلستان در حال اجراست. ژاپنی ها علت اصلی موفقیت خود را در اجرای نظام مشارکتی می دانند و تا سال ۱۹۹۰ در بیش از ۹۳ درصد سازمانهای خود آن را به اجرا در آورده اند.

● دانش آموز محور بودن

تا زمانی که نظام آموزشی بر اساس ساختارهای متمرکز و تعریف شده عمل کند،مشارکت شکل نمی گیرد. تغییر ساختار آموزشی از برنامه محوری به دانش آموز محوری موجب می شود که دانش آموزان در تصمیماتی که مربوط به سرنوشت آنان است شرکت کرده و حساسیت از خود نشان دهند، زمانی که دانش آموزان به لحاظ ساختاری خود برنامه ریزی کنند از درون خود را وادار به اظهار نظر و ارائه پیشنهاد کرده و به تفکر واداشته اند.

به طور کلی دانش آموز محور شدن در ابعاد زیر به نهادی شدن تفکر مشارکتی کمک می نماید:

۱) دانش آموزان مؤلفه های برنامه ریزی را خود را تعیین می کنند.

۲) نظرات یکدیگر را به راحتی تکوین می کنند.

۳ ) همیاری شکل می گیرد.

۴) شخصیت افراد رشد یافته و متعادل می شود.

۵) موجب ایجاد احساساتی چون اعتماد به نفس، ارزشمند بودن، احساس قدرت، لیاقت، کفایت و مفید و مؤثر بودن در شخص می شود.

● بکارگیری الگوی آموزشی مشارکت جو

اجرا و پیاده سازی روش های جمعی و گروهی در آموزش به صورت فرآیندی دانش آموزان را با نحوه مشارکت آشنا می کند.الگوهای آموزشی مشارکتی از دو بعد به فرهنگ مشارکت کمک می کند؛ از یک طرف آموزش جمعی شده و دانش آموزان از همدیگر یاد می گیرند و به هم یاد می دهند و از طرف دیگر روش های جمعی کار کردن را در عمل یاد می گیرند و تعامل این دو فرآیند آنها را برای زندگی اجتماعی و سازمانی آماده می نماید.

● انتخاب و سازماندهی محتوای آموزشی مشارکت ساز

انتخاب محتوایی که در آن مشارکت فراگیران نقش اساسی داشته باشد موجب ترویج فرهنگ مشارکت می شود محتواهایی که به صورت یکنواخت و یکسان در اختیار دانش آموزان قرار می گیرد موجب رکود بازار مشارکت شده و دانش آموزان به این روند عادت می کنند.

● طراحی حلقه های کیفیت

هر حلقه کیفیت درآموزش گروه کوچکی است که به طور منظم و داوطلبانه در حین تدریس برای شناسایی و تحلیل و حل مسائل تدریس گردهم می آیند و برای پیشبرد عملکرد و غنا بخشیدن به زندگی تحصیلی به تبادل نظر می پردازند.

▪ طراحی نظام مدیریت کیفیت فراگیر در نظام آموزشی (TQM Total Quality Management)

هدف اساسی TQM در گیر کردن کلیه کارکنان آن سازمان از بالاترین سطح تا پائین ترین سطح جهت خوشحال کردن مشتریان از طریق ارائه محصولات با کیفیت عالی و قیمت مناسب است، مدیریت کیفیت فراگیر روش انجام کار مبتنی بر همیاری است.

▪ طراحی نظام چرخش شغل job rotation) J.R)

چرخش شغلی یکی از مکانیزم هایی است که با آن می توان به شکل ساختاری فرهنگ مشارکت را ایجاد نمود.

▪ طراحی نظام پیشنهادات (Sujestion system)

نظام پیشنهادات در آموزش و پرورش تجلی گاه ابتکارات و خلاقیت های فردی و گروهی در بین دانش آموزان و معلمان است و باعث گسترش روحیه مشارکت و پویایی و بهبود فرایند کار است.

● حاکم شدن روحیه تفکر علمی و پژوهشی در جوانان

مدرسه باید تحقیق و پژوهش را راهگشای مشکلات جامعه بداند. جوانان باید در مدرسه به این باور مشترک برسند که در زمینه های مختلف می بایستی به تفکر و تحقیق و پژوهش راه حل ها و پدیده های جدید بپردازند.مدرسه از عمده ترین مراکزی است که باعث القای روحیه تحقیقی به فرهنگ جوانان می شود.

● آموزش تقویت مسئولیت پذیری

مسئولیت از ریشه سؤال است و یکی از متداول ترین و پر مصرف ترین واژه ها در زبان فارسی است. مسئولیت در اصطلاح به معنای مسئول بودن و موظف بودن به انجام امری است. مسئول کسی است که وظیفه ای بر عهده دارد که اگر به آن عمل نکند از او بازخواست می شود.توسعه مسئولیت پذیری یعنی انسان سازی که از وظایف آموزش و پرورش است. از طریق عادت دادن دانش آموزان به مشارکت تقویت مسئولیت پذیری حاصل می شود. نظام آموزش و پرورش باید مشارکت را به جوانان یاد دهد.

● جایگزین نمودن استراتژی ارزیابی گروهی به جای ارزیابی فردی

لازمه ارزیابی گروهی این است که فعالیت های آموزشی و یادگیری گروهی و جمعی گردد در دو بعد فعالیت های دانش آموزان جمعی و گروهی می گردد:

۱) فعالیت های اصلی آموزش و یادگیری که مربوط به تکالیف درسی و زمینه های مختلف علمی است.

۲) فعالیت های فوق برنامه مانند موسیقی جمعی، سرود خوانی، مشارکت در تمیزی مدرسه.

● جمع بندی و نتیجه گیری

مشارکت یک نظام فکری است. تفکر مشارکتی و عادت به مشارکت در نظام آموزشی ایجاد و پرورش می یابد و در جامعه و سازمانها از آنها بهره برداری می شود. برای اینکه نظام آموزش و پرورش در این کار توفیق پیدا کند باید با ساز و کارهایی باعث نهادینه شدن تفکر مشارکتی شود از جمله دانش آموز محور بودن آموزش، اجرا و پیاده سازی روشهای جمعی و گروهی در آموزش، انتخاب و سازماندهی محتوای آموزشی مشارکت ساز، تربیت دانش آموزان مشارکت جو با طراحی ساختارهای مشارکت زا، طراحی حلقه های کیفیت، طراحی نظام مدیریت کیفیت فراگیر در نظام آموزشی، طراحی نظام چرخش شغل، طراحی نظام پیشنهادات، حاکم شدن روحیه تفکر علمی و پژوهشی در جوانان، آموزش تقویت مسئولیت پذیری، جایگزین نمودن استراتژی ارزیابی گروهی به جای ارزیابی فردی.