ابونصر محمدبن طرخان بن اوزلع، در سال ۲۶۰ هجری قمری، در فاراب ترکستان چشم به جهان گشود و پس از گذراندن دوران کودکی در فاراب، راه سفر را پیش گرفت و به کسب دانش پرداخت و افزون بر ترکی، چندین زبان دیگر، از جمله فارسی و یونانی را فراگرفت. وی سپس به بغداد که در آن دوران مهدعلم و فرهنگ بود رفت و برای تحصیل منطق و فلسفه در آن سازمان رحل اقامت افکند و پس از کوشش بسیار به مراحل عالی علمی رسید. وی تعداد بسیاری از کتابهایش را در آنجا به نگارش درآورد. دوران بعدی زندگی فارابی در دمشق در حمایت سیف الدوله و درباره وی با تکریم خاص گذشت و در ماه رجب سال ۳۳۹ هجری قمری در دمشق درگذشت. آثار و تالیفات وی بسیار و در منابع موثق، حدود ۱۳۰ رساله و کتاب از وی نام برده شده است.

وی از نظر اعتقادی، کاملا به اصول و احکام اسلامی پای بند بوده و به احتمال بسیار قوی از شیعیان بوده است.

● هدف تعلیم و تربیت

بنابر دیدگاه فارابی هدف از تعلیم و تربیت، اعتدال در قوای شهریه، غضبیه و انقیاد آنها نسبت به عقل است بنابراین ساختن شخصیت معتدلی که قوه عاقله و ناطقه آن بر قوای دیگر حاکمیت داشته باشد و هدف اخلاق و تعلیم و تربیت است وی در مورد شهوت و غضب می گوید: این ها به طور ذاتی خیر یا شر نیستند بلکه خوبی و بدی آنها وابسته به این است که در خدمت عقل و سعادت حقیقی باشند یا نباشند. تعلیم و تربیت در بینش فارابی از نظر اهداف یک اجتماع کامل است. به همین دلیل است که فارابی همواره اخلاق و تعلیم و تربیت را به عنوان زیرمجموعه مباحث سیاست و اجتماع مطرح می کند. در زمینه تعلیم و تربیت فارابی معتقد است که انسان ها و کودکان ضمن اینکه از آمادگی ها و امور فطری مشترکی برخوردارند، تفاوت های فردی میان آنها نیز اهمیت بسیار دارد. وی معتقد است انسان به صورت طبیعی برای تکامل و رشد نیازمند معلم و مربی است و ارشاد و تعلیم تاثیر اساسی در ساختار شخصیت دارد.

این فیلسوف معتقد است ویژگی های محل سکونت و ساختمانی در شخصیت و تربیت انسان موثر هستند و می گوید: مساکن و ساختمان ها در ساکنانشان گاهی خویهای متغایر تولید می کند.

وی معتقد است براساس تفاوت های فردی هر کس را باید مهارت و حرفه ای خاص آموخت و آماده کرد و این از کودکی باید آغاز گردد. باتوجه به آنچه گذشت می توان گفت: تعلیم و تربیت از دیدگاه معلم ثانی عبارت است از: هدایت فرد به وسیله فیلسوف و حکیم برای عضویت در مدینه فاضله برای دستیابی به سعادت و کمال اول در این دنیا و کمال نهایی در آخرت.

● برنامه آموزش

فارابی نقش دولت را در برنامه ریزی تعلیم و تربیت موثر می داند و معتقد است که فضائل و نیکوکاری در یک جامعه به وسیله حکومت انجام می شود. وی تربیت را بیش از هر چیز وظیفه دولت و حاکم می داند. فارابی به آموزش عمومی و اختصاصی معتقد است به طوری که همه افراد جامعه برای شکوفایی فکری خود در جهت ایفای نقش خویش در جامعه باید به تعلیم و تربیت دسترسی داشته باشند علاوه بر آموزش عمومی، فارابی از توجه به آموزش های اختصاصی نیز غافل نیست و اشاره می کند که در مدینه فاضله هر یک از افراد <صناعات واحدی> را به دست می گیرند زیرا آمادگی و استعداد افراد مختلف است. فارابی معتقد است که آموزش و پرورش در سال های نخست یادگیری باید بر حواس کودک متمرکز باشد بدین ترتیب آموزش از جسم محسوس و قابل لمس آغاز می شود. فارابی در برنامه آموزش، شعر، موسیقی و بازی را موثر می داند. شعر و موسیقی از نظر فارابی برای ترویج ارزشها و فضائل اخلاقی دینی در جامعه قابل اهمیت هستند، فارابی به اهمیت بازی برای کودکان اشاره کرده و معتقد است که بازی به خودی خود، هدف نیست بلکه اهمیت آن در رابطه با هدفی است که موردنظر است. باتوجه به سخنان فارابی، دروسی که انسان باید فراگیرد و با اهمیت است، عبارتند از: زمان، منطق، علم حساب، هندسه، علوم طبیعی، علم النفس، الهیات، انسان شناسی یا علم مدنی (شامل علم اخلاق و علم سیاست).

● روش آموزش

فارابی به روش مبتنی بر استنباط و فهم اعتقاد دارد به عبارتی هر عملی قبل از این که انجام شود، باید درک و فهمیده شود به عبارت دیگر قبل از این که فرد به علم عملی یعنی انجام دادن فعل و عملی بپردازد باید آن نظریه و دیدگاه را درک کرده و بفهمد. فارابی در دیدگاه هایش به روش تجربی و مشاهده برای کشف حقایق و معارف اهمیت خاص می دهد پس فارابی هم به دانش نظری و هم به تجربه و مشاهده اهمیت می دهد. فارابی روش عادت و تکرار را در یادگیری مخصوصا کسب خصائل اخلاقی، مفید می داند. وی می گوید: انسان می تواند بااراده، خلق خود را چه خوب باشد و چه بد، تغییر دهد و به ضد آن اخلاق برسد و این کار از راه عادت انجام می گیرد.

فارابی در تحصیل السعاده به روش عملی نیز اشاره داشته و معتقد است که شهروندان را باید به روشهای عملی عادت داد. فارابی به روش تشویق و تنبیه نیز اشاره کرده است زیرا تشویق و تنبیه نقش بسیاری در برانگیختن یا بازداشتن افراد دارد. فارابی برای بازداشتن فرد از کار زشت و ناشایست سه مرحله را درنظر می گیرد که بدین شرح است: در مراحل اولیه توصیه می کند که با نشان دادن لذت های دیگر و بهتر، جلوی اعمال زشت گرفته شود.

در صورت تکرار این اعمال، وی ترس و اندوه و تحت فشار قراردادن را توصیه می کند، در صورت تکرار عمل زشت و مفید واقع نشدن روشهای مذکور، تنبیه الزامی است.

● دانش آموز و تربیت او

فارابی عقل فعال را سرچشمه علوم و معارف می داند که انسان با اتصال به او می تواند به تمام علوم و معارف دست پیدا کند و از این طریق به سعادت برسد. بنابراین دانش آموز باید تمام تلاش خود را به کار گیرد تا به این منبع عظیم علم، متصل شود و از پرتو نور او، چشم خود را روشن کند.

● تفاوت های فردی دانش آموزان

در آموزش باید به تفاوت های فردی دانش آموزان توجه کرد زیرا از لحاظ استعداد و گرایش به علوم و صنایع با یکدیگر تفاوت دارند. و در درون هر قوم نیز، تفاوت های فردی یا گروهی باید ملاحظه شود تا تعلیم و تربیت به نحو سودمندی صورت پذیرد.

● توجه به علاقه انگیزه و رغبت دانش آموزان

فارابی در کتاب <التنبیه علی السعاده> به انگیزه و رغبت به عنوان محرک درک و انجام امور توجه داشته و می گوید: باید وسیله ای را بشناسیم که با به کارگیری آن جذب از یک طرف به طرف دیگر، یا به وسط بر ما آسان شود، زیرا تفکر به تنهایی بدون این وسیله چه بسا کافی نباشد. فارابی به علاقه انسان در یادگیری بسیار اهمیت می دهد و آن را عامل ترقی می داند.