منظور از تکلیف شب(HomeWork) عبارت است از انجام مطالب نوشتنی، حل کردنی و حفظ مطالبی که به صورت تمرین در کتابهای درسی مشخص شده است و معلمان روزانه برای دانش آموزان مشخص می کنند تا در خانه آنها را انجام دهند.

درباره تکلیف شب، نظرات گوناگونی ارائه شده است. برخی آن را عامل فعالیت، تمرین، تثبیت و خلاقیت آموزشی تلقی نموده، بعضی آن را یک مصیبت می خوانند و گروهی دیگر آن را عامل تزلزل خانواده و تضاد والدین می دانند، افراطیون از آن به عنوان یک هیولای تربیتی که عامل ضایع کننده تمایلات، رغبت ها و استعدادها در عصر موج سوم (عصر کامپیوتر و الکترونیک) است، ذکر کرده، آن را عامل اساسی شکنجه روانی محصلان می دانند.۱

مطالعات نشان می دهد که از نظر قدمت تاریخی انجام تکلیف شب مترادف با آغاز آموزش بوده است.

در کشور ما نیز تکلیف شب از گذشته تا به امروز جایگاه سنتی و ارزشی خود را حفظ کرده است. در حالی که در بسیاری از کشورها به ویژه در مقطع ابتدایی تکلیف شب مورد سؤال قرار گرفته و یا به طور کلی حذف شده و یا اگر تکلیفی به دانش آموزان داده می شود، بیشتر اختیاری و یا تداوم فعالیتی است که در کلاس شروع شده و دانش آموزان در خانه آن را ادامه می دهند.

تحقیقات انجام شده درخصوص تکلیف شب بیانگر این واقعیت است که اجرای تکلیف شب، موجب محروم ماندن دانش آموزان از فعالیت های دلخواه آنان در خانه نظیر، مطالعه کتب غیردرسی، کارهای ذوقی، تماشای تلویزیون، استراحت، بازی با خواهر و برادر و دیگر همبازی هایشان می شود.

به طوری که کودکان در طول سال تحصیلی مجبور به انجام تکالیف داده شده در خانه هستند و به عبارت دیگر آنان رنگ آسایش و آرامش را نمی بینند. از طرف دیگر بیشتر معلمان موافق با اجرای تکلیف شب هستند.

زیرا آنان اعتقاد دارند که در ساعات کار مدرسه، نمی توان تمام مطالب کتابها را به تک تک دانش آموزان آموخت و لذا مطالبی که فرصت یادگیری آنها در کلاس درس میسر نیست، به صورت تکلیف شب به دانش آموزان داده می شود تا در خانه به انجام آن مبادرت ورزند. بنابراین معلمان مدافع انجام تکلیف شب در خانه هستند و آن را به عنوان یک مساله حیاتی در فرایند تعلیم و تربیت می دانند.

از آنجایی که گروه های مختلفی (معلمان، دانش آموزان و اولیای دانش آموزان) درگیر آن هستند، تکلیف شب هنوز به عنوان یک موضوع روز مطرح بوده و طیف وسیعی از افکار و عقاید مختلف و گاه متضادی را دربرمی گیرد.

آیا تکلیف شب واقعاً به یادگیری دانش آموزان کمک می کند؟ آیا تکلیف شب بر پیشرفت تحصیلی موثر است؟ برخی از مطالعات رابطه میان پیشرفت تحصیلی و تکلیف شب را نشان می دهد و بعضی دیگر از مطالعات بیانگر هیچ ارتباط قابل توجهی در این خصوص نیستند، معذالک نقش تکلیف شب به عنوان یک حلقه ارتباطی میان خانه و مدرسه انکارناپذیر است و تکلیف شب می تواند به عنوان یک وسیله برای ارتباط آکادمیکی و فراسوی آن مابین والدین و شاگرد و معلم به کار گرفته شود و اگر تکلیف شب با عنایت به بافت و زمینه های یادگیری در هر منطقه صورت گیرد می تواند به عنوان یک تجربه مفید یادگیری در فرایند تعلیم و تربیت به حساب آید.

همچنین تحقیقات انجام گرفته توسط فرایزن (۱۹۷۹(Frisen ، استروتر (۱۹۸۹(Strother ، میریو (۱۹۸۸(Meiriew ، کوپر (۱۹۸۵(Cooper ، دوویل و باربر (۱۹۹۱(Deville, Barber نشان می دهد که تکلیف شب برای کودکان خردسال سودمند نیست، بلکه بر عکس اثرات منفی تکلیف شب برای این گروه از دانش آموزان مورد توجه بوده است.

محققان در عین حال از افزایش تکلیف شب، براساس سن دانش آموزان و سطح توانایی آنان، حمایت می کنند و بر سودمندی این وظیفه آموزشی و اثر آن در بهبود عملکرد تحصیلی دانش آموزان سال های بالای دبیرستان، مشروط بر اینکه حجم و مدت زمان تعیین شده برای انجام تکالیف با توانایی و تمایل دانش آموزان متناسب باشد، تاکید می ورزند.۲

تکلیف شب می تواند کودکان را به دروغگویی عادت دهد. مریض بودم، میهمان بودم، عزاداری رفته بودم، عروسی بودم، دفترم را گم کرده ام، مادرم نگذاشت بنویسم، زمانی که دانش آموز تکالیف خود را انجام نداده و یا ناقص انجام داده باشد و به معلم دروغ بگوید. ممکن است تکلیف شب اگر با اجبار باشد، دانش آموز را از مسیر اصلی یادگیری که با آرامش خاطر و آسودگی باید صورت گیرد، منحرف سازد و تکالیف را با عجله و شتاب انجام دهد. از طرف دیگر برخورد معلمان با انجام ندادن تکلیف شب و یا ناقص انجام دادن آن به صورت سرزنش های تند بوده و ممکن است این برخورد در حضور دیگر دانش آموزان و در سر کلاس صورت گیرد. معمولاً برخورد معلمان با این نوع دانش آموان به صورت ارجاع دانش آموز به دفتر مدرسه، گزارش کتبی یا تلفنی به والدین، دعوت والدین به دفتر مدرسه، کسر نمره و خواستن توضیح در ارتباط با انجام ندادن تکلیف شب است.

تکلیف شب ممکن است به ایجاد خشونت در منزل منجر شود. واکنش والدین درخصوص اکراه دانش آموز در انجام دادن تکلیف شب غیراصولی و منطقی تر نباشد، نظیر، سرزنش های تند، تحقیر کردن و احیاناً با تنبیه بدنی توام باشد و به طور کلی والدین با روش های گوناگون سعی در تنبیه و یا خرد کردن شخصیت کودک مبادرت می نمایند و جوّ آرام خانواده را تبدیل به میدان نبرد در بین اعضاء خانواده بنمایند.

در مواردی نیز والدین در انجام تکالیف به کودکان کمک می کنند و یا تکالیف را شخصاً خود انجام می دهند.

بهتر است والدین آنها را راهنمایی کرده و توضیحات لازم را درخصوص مطلب مورد نظر بدهند.

والدین می توانندبا فراهم آوردن محیطی آرام برای دانش آموز ، وی را در مطالعه و انجام تکالیف یاری کنند. کمک اضافی توسط والدین به کودکان نمی تواند در پیشرفت تحصیلی آنان موثر باشد، زیرا دانش آموز تنها می تواند با یک مربی کار کند که همانا معلم کلاسی وی خواهد بود.

توصیه های لازم درخصوص تکلیف شب به معلمان

۱) تکلیف ها حتماً با آنچه تدریس می شود ارتباط داشته باشد، در غیر این صورت احتمال پیشرفت در برنامه درسی وجود ندارد.

۲) برای تکلیف در خانه برنامه ریزی دقیق داشته باشید، در مورد تکلیف ها با دانش آموزان بحث کنید و اگر ضرورت بحث ایجاب کرد نوع تکلیف را تغییر دهید.

۳) تکلیف باید دانش آموزان را به تفکر، طرح ریزی و مساله گشایی مناسب با وضعیت او و موضوع مورد نظر وادارد.

۴) دانش آموز خود را ملزم به درست انجام دادن تکلیف نماید و برای تکلیف نادرست تاثیر منفی قائل شوید، به این منظور که نحوه انجام تکلیف در نمره گذاری دخالت دارد.

۵) نظر خود را به طور شفاهی یا کتبی در مورد تکالیف کامل شده ابراز کنید.

۶) در صورت لزوم از والدین دانش آموز بخواهید در نظارت بر انجام تکلیف خانه فرزندانشان با شما همکاری کنند.

۷) اگر دانش آموزان از خانواده های بسیار کم درآمد برای انجام تکلیف خود مکان مناسبی نداشته باشند، حل این مشکل برعهده شما و بخش اداری مدرسه است.

۸) تکالیف درسی نباید جنبه تحمیلی داشته باشد، بلکه با بیان دلایل وجودی آن ارائه گردد.

۹) نحوه برخورد معلم در تعیین تکلیف باید طوری باشد که موجب اضطراب دانش آموز نشود.

۱۰) توصیه می گردد که تکلیف شب نباید به عنوان وسیله ای جهت تنبیه قلمداد گردد. زیرا در این صورت تکلیف موجب رکود ذهنی، بیزار شدن، خستگی روحی و عاطفی و محروم شدن از اوقات فراغت شاگردان می شود.

۱۱) تکلیف شب با یک شکل و ابعاد معین برای تمام دانش آموزان کلاس ضروری نیست. زیرا دانش آموزانی هستند که در تمام دروس پیشرفت بالایی داشته و نیاز به انجام تکلیف شب ندارند. بنابراین بهتر است تکلیف شب برای دانش آموزانی که در یکی از درس های خود پیشرفت ندارند، داده شود.

۱۲) حجم تکلیف شب و مدت زمانی که دانش آموز در اختیار دارد متناسب باشد. ممکن است در بعضی از خانواده ها به علت شلوغی و رفت وآمدهای بیشتر، زمان لازم برای انجام تکالیف در اختیار دانش آموز نباشد. مسلماً دانش آموز در انجام تکالیف با مشکلات پیش بینی نشده در خانه مواجه گردد.

۱۳) جایگاه تکلیف شب در آموزش مشخص شود. بدین معنا که انجام تکلیف شب برنامه آموزشی اجباری است یا خیر؟ و اگر اجباری است، اقدامات لازم صورت گیرد و ساعاتی در برنامه هفتگی برای انجام تکالیفی که نیاز است گنجانده شود.

۱۴) تحقیقات لازم درخصوص تاثیر تکلیف شب در بهبود و پیشرفت دانش آموزان انجام گیرد و در صورت مثبت بودن مشخص گردد که به چه میزان باید به دانش آموزان تکلیف شب توصیه شود.

کریم رنجه‌بازو - کارشناس ارشد مشاوره و راهنمایی‌

منابع:

۱) فصلنامه تعلیم و تربیت، شماره ۳۰، ص ۲۹

۲) فصلنامه تعلیم و تربیت، شماره ۳۸، ص ۳۱