امروز خلا قیت و نوآوری و ایجاد تغییر و دگرگونی در سازمان ها و موسسات یک امر ضروری است، چرا که جامعه و سازمان ها همه در حال تغییر و تحول هستند. این تغییر و تحولا ت در سازمان های آموزشی و تعلیم و تربیت به مراتب حساس و بااهمیت است و باعث شده که آموزش و پرورش اهداف، گرایش ها و علا یق خود را جهت به کارگیری خلا قیت و نوآوری هدایت کند.

یکی از مولفه های اساسی آموزش و پرورش رشته پیوند بین دو مفهوم یادگیری و یاددهی نظام ارزشیابی تحصیلی است. صاحبنظران این رشته معتقدند که ارزشیابی تحصیلی در ایجاد توانایی آفرینندگی، خلا قیت و نوآوری در فرآیند یاددهی یادگیری تاثیر به سزایی دارد. تربیت کودکان مبتکر و خلا ق یکی از اهداف مهم نظام های آموزشی است و بی شک روش های آموزشی، محتوای دروس، نقش معلم، طرح ها و شیوه های ارزشیابی فراهم کننده بستر مناسبی جهت تحقق این هدف است.

در سال های اخیر نظام های آموزشی دستخوش تغییر و تحولا ت زیادی شده است و چون آموزش و پرورش یک نظام و سیستم است، پس تغییر در یک قسمت، قسمت های دیگر (مثل ارزشیابی) را نیز متحول ساخته است. این تغییر و تحولا ت نتیجه طرح و اندیشه های تازه و نویی است که اصطلا حا آن را خلا قیت و نوآوری می نامند. نظام ارزشیابی آموزشی نیز همچون سایر قسمت های دیگر نظام آموزشی به دور از این تغییرات نبوده است. در دنیای امروز نیازمند سیستم هایی از سنجش و ارزشیابی هستیم که به هر دانش آموز به دیده حرمت نگاه کند. موهبت های طبیعی و انسانی او را بیشتر از آزمون های سنتی نشان دهد. بازخوردی مثبت و تکالیفی رشددهنده به او ارائه کند و باور داشته باشد که هر دانش آموز قابلیت رشد و پیشرفت مداوم را دارد. (رستگار، ۱۳۸۲) در چنین رویکردی دانش آموز تبدیل به فردی خلا ق، ریسک پذیر، مبتکر و محقق می شود که به طور دائم از تدریس بهره می گیرد. در این فرآیند شایستگی فرد رشد می کند و اعتمادبه نفس او افزایش می یابد و دانش آموز به خوبی یاد می گیرد که چگونه آموخته ها را در وضعیت های دشوار و ناآشنا به کار گیرد. این امر توان خلا قیت، ابتکار و نوآوری را در فرد رشد می دهد و این هدف مهم آموزش و پرورش است.

رویکردهای نوین سنجش و ارزشیابی آموزشی بحث تازه و نویی است که در سال های اخیر چالش هایی را برای نظام آموزشی ایجاد کرده است. توجه به موضوع خلا قیت و نوآوری در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان، به دلیل نقایص و کاستی هایی که در نظام ارزشیابی سنتی و رایج و نارضایتی هایی که از نظام ارزشیابی موجود در محافل تربیتی به همراه داشت، مطرح شد. بر این اساس برنامه ریزان و متصدیان امر آموزش بر آن شدند تا اصلا حاتی بنیادی در حوزه ارزشیابی آموزشی به وجود آورند که طرح دونوبتی کردن امتحانات، برجسته کردن نقش ارزشیابی مستمر و بالا خره طرح ارزشیابی توصیفی ویژه پایه های اول، دوم و سوم ابتدایی را می توان از جمله نوآوری های نظام ارزشیابی آموزشی برشمرد.

البته این خود مسائل جدیدی ایجاد می کند و آدمی را به حل و رفع آنها فرا می خواند. بروز و ظهور این مسائل و مشکلا ت در حوزه آموزش و پرورش راه حل های جدید و متناسب با آنها را می طلبد؛ مشکلا تی از قبیل تاکید زیاد بر نمره به عنوان ملا ک خوب بودن، تاکید بیش از حد بر هوش و حافظه فراگیران، مقاومت در پذیرش ایده های جدید، به روزنبودن اهداف و محتوای کتاب های درسی، عدم آگاهی و شناخت معلمان از اطلا عات و دانش روز و... همه از مسائل مبتلا به نظام آموزشی امروز است. این مسائل یکی از انگیزه ها و عوامل سوق دهنده جدی دست اندرکاران آموزشی کشورمان است که به آموزش و یادگیری علمی، خلا ق، کاربردی، مساله محور، نوآور و مشکل گشا بیندیشند و به دنبال فلسفه آموزش و روش های آموزشی باشند که به نحوه و چگونگی اندیشیدن، حل مساله، فرآیندهای فکری، تفکر نقاد، خلا قانه و... می پردازند. چنین نظام آموزش و یادگیری مستلزم نظام سنجش و ارزشیابی ویژه و مختص به خود است. به همین منظور از دهه ۸۰ و به ویژه دهه نود میلا دی سعی در ابداع و ارائه نظام های نوین سنجش تحصیلی و روش های نو برای اندازه گیری عملکرد فراگیران و سنجش فرآیندهای فکری و مهارت های حل مساله، تفکر انتقادی و... شده است.

ارزشیابی توصیفی

این طرح را می توان یکی از نوآوری های مهم حوزه تعلیم و تربیت کشورمان خواند که قادر است با ارائه چهره جدیدی از اهداف و ابزارهای ارزشیابی، تحولی جدید در نظام آموزش و تحولا ت بنیادین و گسترده ای را در مولفه های دیگر آموزش و پرورش ایجاد کند. ارزشیابی توصیفی به اعتقاد بنی اسدی، به عمق و کیفیت یادگیری همه جانبه دانش آموزان توجه می کند و توصیفی از وضعیت یادگیری آنها ارائه می دهد که موجب اصلا ح، بهبود و توسعه مهارت ها، دانش ها و نگرش های دانش آموزان می شود.( ۱۳۸۴، ص ۷) ارزشیابی توصیفی با سوق دادن روند یاددهی یادگیری از توجه به محفوظات و انباشت ذهنی دانش آموزان به یادگیری عمیق، ماندگار، کاربردی و توصیف آن با کمک روش های متنوع کیفی به بهبود کیفی، یادگیری منجر می شود. همچنین با جلوگیری از فشارها و رقابت های زیان آور در کلا س و مدرسه، محیط یادگیری را برای یادگیری هرچه مطلوب دانش آموزان آماده می سازد.

ارزشیابی پرونده ای

در این نوع ارزشیابی نمونه هایی از کارهای هر دانش آموز که طی یک دوره زمانی کامل شده است، در یک پرونده یا پاکت نگهداری می شود. معلم، این مجموعه را در حکم سندی برای قضاوت خود در مورد ارزشیابی پیشرفت تحصیلی تک تک دانش آموزان به کار می برد. این نوع ارزشیابی زمانی مفید است که هدف آموزش از قبل تعریف شود و معیارهای ارزشیابی از آموخته ها نیز مشخص باشد. در این صورت معلم از طریق این پرونده ها پیشرفت تحصیلی هر دانش آموز را بر مبنای معیارها مشخص می نماید. این نوع ارزشیابی علا وه بر تاخیر در قضاوت می تواند امکان ارزشیابی از کار خود را براساس مراحل رشد و تکامل فعالیت برای هر یک از دانش آموزان فراهم آورد. رستگار، (۱۳۸۲) بیان می دارد پوشه مجموعه ای سازماندهی شده از مدارک مستندی است که معلم و دانش آموز با استفاده از آن، میزان پیشرفت دانش آموز را در حیطه های مختلف دانش، مهارت و نگرش در موضوعات معین درسی، به نمایش می گذارند. به بیانی دیگر پوشه کار مجموعه ای از کارهای مشخص، هدف دار و آگاهانه دانش آموز است که به او امکان می دهد تا توانایی های خود را از جهات مختلف به نمایش بگذارد.

ارزشیابی پروژه ای

یکی از روش های ارزشیابی از آموخته های دانش آموزان، ترغیب آنان به انجام یک پروژه و یا ساخت یک محصول مربوط به موضوع درس است. این پروژه یا محصول، اطلا عات زیادی را در رابطه با تفکر فراگیران در اختیار معلم قرار خواهد داد. نقطه قوت این نوع ارزشیابی آن است که معلم می تواند انتظارات پروژه را قبل از آنکه دانش آموزان شروع به کار نمایند، به روشنی توضیح دهد. این روش ارزشیابی حد اعلا ی فعالیت یک واحد درسی است. آگاهی دانش آموزان از معیارهای ارزشیابی بسیار مهم است. یاری خواستن از آنان در قضاوت کردن در موردکارهایشان نه تنها توان قضاوت و داوری، بلکه اعتماد به نفس را در آنان افزایش می دهد. جالب است که در چنین مواردی دانش آموزان به طور عام نقاط ضعف کار خود را صادقانه و صمیمانه قبول می کنند. در چنین مواردی، در صورتی که آنان مایل باشند کار خود را اصلا ح کنند، به آنان فرصت دهید و قضاوت نهایی را به بعد از اصلا ح کار موکول کنید. (رستگار، ۱۳۸۲، ص ۷۹)

ارزشیابی از طریق آزمون های عملکردی

در ارزشیابی عملکردی از دانش آموزان خواسته می شود که درگیر تکالیف پیچیده شوند یا چیزی را تولید نمایند. بسیاری از این نوع ارزشیابی ها در محیط های واقعی رخ می دهد و یا اینکه به سطح بالا ی مهارت های مورد نیاز زندگی توجه می نمایند. آزمون های عملکردی انواع گوناگونی دارد. آزمون های عملکردی به معلم کمک می کند از مهارت ها و میزان درک و فهم دانش آموزان ارزشیابی به عمل آورد. با این شیوه از عملکرد دانش آموزان، ارزشیابی واقعی صورت می گیرد، اما تهیه و اجرای آن نیاز به اندکی مهارت و دقت دارد. در صورتی که معلم قادر باشد آزمون های خوبی طراحی و اجرا کند، اطلا عات ارزشمندی از چگونگی یادگیری دانش آموز کسب خواهد کرد. البته دانش آموزان باید برای اجرای چنین آزمون هایی آماده شوند.

خسرو اشرفی

فهرست منابع

۱- بنی‌اسدی، حسین (۱۳۸۴) آشنایی با طرح ارزشیابی توصیفی، ناشر: آزمون نوین.

۲- حسنی، محمد (۱۳۸۴) راهنمای اجرای ارزشیابی توصیفی. ناشر: آثار معاصر.

۳- رستگار، طاهره (۱۳۸۲) ارزشیابی در خدمت آموزش. تهران: وزارت آموزش و پرورش، موسسه فرهنگی منادی تربیت.

۴- سیف، علی‌اکبر (۱۳۸۲) روش‌های اندازه‌گیری و ارزشیابی آموزشی، تهران: نشر دوران.

۵- سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان‌(۱۳۸۲) مجموعه مقالا‌ت برتر همایش نقش ارزشیابی مستمر و فعالیت‌های خارج از کلا‌س. اصفهان، آبان‌ماه.

۶- فراهانی، مهدی (۱۳۸۳) مقدمه‌ای بر ارزشیابی کیفی آموخته‌های فراگیران، انتشارات منادی تربیت.