آموزش مرسومی که عمر والدین ما به آن قد دهد همان مکتب خانه ای است که از سده دوم قمری جای خود را در جامعه باز کرد.

تا اوایل قرن حاضر شاید بیش از ۸۰ درصد امور آموزشی در دست مکتب خانه ها بود. نظام آموزشی در مکتب به گونه ای بود که هر کس در هر سنی می توانست وارد آن شود و تا هر زمان که می خواست فرصت استفاده از مکتب را داشت.

مکتب خانه ها که با آموزش قرآن شکل گرفته بودن با خواندن کتب و نگارش ، نقش آموزشی یافتن. این مراکز به دلیل مذهبی بیرون مساجد قرار داشتن. مشهورترین مکتب، مکتب خانه ابوالقاسم بلخی (م۱۰۵ق) بوده که ۳۰۰۰دانش آموز داشته است.

معلمان آن معمولا از طریق مراکز دینی و یادگیری فقه و اصول و درس قرآن به نعمت سواد دست یافته بودند و آن چه می دانستند با روش سنتی به کودکان و نوجوانان می آموختند.

سن آغاز تحصیل برای کودکان حدود پنج سالگی بوده است. پس از آموختن هجا و ابجد (الفبای عربی)، شاگرد باید یک کله قند برای استاد می برد.

معمولا دولت و سازمان های دولتی هیچ گونه نظارتی بر آن ها نداشتند و مواد درسی که بدون یک برنامه مدون تدریس می شد، عبارت بود از خواندن، نوشتن، حساب، خط، قرآن و صرف و نحو عربی.

آموزش بعدی روخوانی جزء آخر قرآن (عم جزء) بوده و در همین حین نیز خواندن یک کتاب فارسی (معمولا گلستان سعدی، کتاب جودی، خاله سوسکه، عاق والدین، ترسل) به کودک آموزش داده می شد.

این روند تا هنگامی که کودک هشت ساله شود ادامه می یافته و پس از آن به پسران نوشتن می آموختند. علاوه بر نوشتن حروف، حساب و شرعیات (بر اساس رساله مرجع تقلید زمان) نیز به پسران آموخته می شد. پایان دوره آموزشی (که معمولا پایان اطلاعات مکتب دار نیز بود) در این زمان فرا می رسید.

تنبیه بدنی هم جز لاینفک مکتب خانه محسوب می شد. فلک و شلاق معمولا نزدیک دست مکتب دار بود. بیم دادن از زیرزمین پر از عقرب نیز از تنبیهات معمول مکتب خانه ها بود. دختران هم بی نصیب نمی ماندند با این فرق که به جای فلک کردن، نیشگون گرفتن و سوزن پشت دست زدن اشک دخترها را درمی آورد.

نظام آموزشی با تغییرات سیاسی اجتماعی جامعه دستخوش تغییر قرار می گرفت. از دوره صفویان، ابتدا در اصفهان و سپس در تبریز و سایر شهرهای بزرگ، مسیونرهای مذهبی اروپایی اقدام به دایر کردن آموزشگاه هایی به سبک غربی نمودند.

این سیر آموزشی ادامه داشت تا دوره امیرکبیر که دارالفنون تاسیس شد. امیر کبیر در سال ۱۲۲۵ خورشیدی دار الفنون را که اولین موسسه عالی به سبک نوین در ایران بود راه اندازی کرد.

در سال ۱۳۰۰ خورشیدی قانون شورای عالی فرهنگ جهت اداره امور کلیه مدارس تصویب شد

زمان مظفرالدین شاه بود که دبستان و دبیرستان در ایران گشایش یافت.

گذر از مکتبخانه ها به مدارس شاید یکی از موضوعات مهم در تاریخ مشروطیت ایران به شمار رود. آموزش اجباری رایگان که پیش از این و در دوره مشروطیت برای کودکان اجباری شد. به جرات می توان گفت نظام آموزش وپرورش رسمی ایران در واقع از انقلاب مشروطیت و پس از وضع قانون اساسی و متمم آن به وجود آمده است.

مطالعه اسناد و مدارک مربوط به تاریخ آموزش وپرورش در ایران نشان می دهد که نخستین بار در ۹ آبان ۱۲۹۰ ه. ش، مجلس شورای ملی قانون تعلیمات اجباری را تصویب کرد.

با آغاز به کار رضاشاه و گسترش مدارس رایگان، عملا بساط مکتبخانه ها برچیده شد.

در سال ۱۲۹۴ ه. ش نظارت دولت در امر آموزش و پرورش به صورت یک اصل در متمم قانون اساسی مطرح شد و از این تاریخ سازمان های آموزشی در ایران شکل منظم و متمرکزی به خود گرفتند و نظارت دولت بر موسسات آموزشی جنبه قانونی یافت.

نظام آموزش وپرورش ایران وارد دور جدیدی از آموزش می شود؛ کودکستان، دبستان، دبیرستان، موسسات عالی و دانشگاه.

در سال ۱۳۱۲ دانشسرا های مقدماتی و عالی برای تربیت معلم و دبیر، تاسیس شد.

ایجاد مدارس اکابر برای آموزش بزرگسالان در سال ۱۳۱۵ و اعزام دانشجو به کشورهای اروپایی به منظور استفاده از آن ها در مراحل آموزشی کشور صورت گرفت.

تا سال ۱۳۴۳ دو مقطع آموزش ابتدایی و متوسطه وجود داشت و پس از آن به سه دوره ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان تقسیم گردیده است.

از سال ۱۳۴۵ به بعد به خاطر تحولات اجتماعی و دگرگونی های اقتصادی اجتماعی در برنامه های آموزشی تغییراتی اصولی در تشکیلات و برنامه های نظام آموزش وپرورش به وجود آمد که مهم ترین آن تاکید بر سواد آموزی و آموزش اجباری ابتدایی، مخصوصا در روستا ها بود.

سال ۵۳ مسئولان وقت دوره آموزش عمومی را از ۶ سال به ۸ سال یعنی ۵ سال ابتدایی و ۳ سال راهنمایی تغییر دادند.

بعد از انقلاب بود که شورای تغییر بنیادی نظام آموزش وپرورش با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی از فروردین ۱۳۶۵ رسما آغاز به کار کرد و پس از ۱۵۰ جلسه بحث، طرح کلیات نظام آموزش وپرورش جمهوری اسلامی ایران را تدوین کرد که در شهریور ۱۳۶۹ تصویب شد.

سال ۶۸ ساختار جدید نظام آموزشی براساس ۲دوره ۶ ساله (ابتدایی و متوسطه) در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید که به دلیل فراهم نبودن امکانات و مقدمات آن اجرا نشد.

دهه هفتاد بود که نظام آموزشی دوره متوسطه در کشور پس از۵ دهه راه تحول در پیش گرفت.

کتب درسی و متون آموزشی با تغییراتی جزیی حداقل تا سه نسل دست به دست شد. این در حالی بود که در سال ۷۱ نظام جدید آموزشی کشور مطرح شده و به صورت آزمایشی در چند استان به مرحله اجرا در آمد. طی سال ۷۲، ۲۰ درصد از مدارس ، طی سال ۷۳ بالغ بر۴۰ درصد و طی سال ۷۴ بالغ بر ۶۰ درصد و طی سال ۷۵ کلیه مدارس دوره متوسطه ایران تحت پوشش نظام مذکور قرار گرفته و در ۲۴ آبان سال ۷۵ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید.

نظام آموزش قدیم متحول شده و به نظر کارشناسان حل بسیاری از مشکلات دانش آموزان از جمله افت تحصیلی مستلزم اعمال این تغییر بود!

آن زمان مسئولان مربوطه مدعی بودند که سال ها درباره این طرح تحقیق و بررسی شده است ، محدود به یک یا چند کشور نبود، کشورهای ژاپن ، استرالیا، هند، شوروی سابق ، انگلستان ، فرانسه و آلمان از جمله کشورهایی بودند که شیوه آموزشی شان ترمی واحدی بود.

طی سال تحصیلی ۷۶ ۷۵ ورود به مراکز پیش دانشگاهی بر اساس آزمون میسر شد چرا که طرح نظام جدید از مرحله آزمایشی خارج شده و به تصویب مجلس رسید.

از سال تحصیلی ۱۳۸۱۱۳۸۰ برگزاری آزمون های دو نوبته در مقاطع تحصیلی ابتدایی و راهنمایی تحصیلی سراسر کشور مد نظر قرار گرفت . از آزمون های دونوبته تحت عنوان سر آغاز تحول نظام ارزشیابی تحصیلی ایران یاد می گردد.

در سال ۸۹ به بهانه بررسی و تصویب سند ملی آموزش وپرورش تغییر ساختار نظام آموزشی در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد که در این مصوبه نظام آموزشی ۳ ۳ ۶ به تصویب رسید و مبنای آن ۶ساله شدن دوره ابتدایی و ۲ دوره ۳ ساله مقطع متوسطه قرار گرفت.

آذر ۹۰ رونمایی از سند تحول آموزش و پرورش توسط وزیر کنونی آموزش وپرورش.

مهر ماه ۱۳۹۱ آغاز تحول عظیم در نظام آموزش وپرورش.