کاربرد اصطلاح افت تحصیلی یا اتلاف در آموزش و پرورش، از زبان اقتصاددانان گرفته شده و آموزش و پرورش را به صنعتی تشبیه می کند که بخشی از سرمایه و مواد اولیه را که باید به محصول نهایی تبدیل می شد، تلف کرده و نتیجه مطلوب و مورد انتظار را به بار نیاورده است. البته کاربرد اصطلاح قصور و واماندگی در تحصیل مطلوب تر است.

وقتی صحبت از افت تحصیلی می شود، منظور تکرار پایه تحصیلی در یک دوره و ترک تحصیل پیش از پایان دوره است. به عبارت دیگر افت تحصیلی شامل جنبه های مختلف شکست تحصیلی، چون غیبت مطلق از مدرسه، ترک تحصیل قبل از موعد مقرر، تکرار پایه تحصیلی، نسبت میان سال های تحصیلی دانش آموز و سال های مقرر آموزش و کیفیت نازل تحصیلات می شود.

منظور از افت تحصیلی کاهش عملکرد تحصیلی و درسی دانش آموز از سطح رضایت بخش و سطح نامطلوب است.

افت تحصیلی یعنی دانش آموز در هنگام تحصیل بعد از یک دوره موفقیت تحصیلی یا متوسط، به تدریج ظرفیت یادگیری او کاهش یافته و یا تکرار پایه تحصیلی داشته باشد. به طور کلی نمرات او نسبت به ماه قبل یا سال های قبل سیر نزولی محسوس از خود نشان می دهد.

افت تحصیلی به عنوان شاخص اتلاف آموزشی، از نظر مفهوم عام به هرگونه ضعف در سوادآموزی و یا وجود بیسوادی گفته می شود اما از نظر مفهوم خاص عبارت از محقق نشدن انتظارات آموزشی و شکست در اهداف آموزشی است.

ٓ● مبانی روانشناختی

شرایط اجتماعی و اقتصادی:

کودکانی که والدین آنها از قدرت اقتصادی و اجتماعی پایین تری برخوردارند و خانواده های آنها با محرومیت های اقتصادی مواجه می باشند، افت تحصیلی بیشتری دارند.

شرایط آموزشی و امکانات مطلوب تحصیلی:

در صورتی که از حواس مختلف انسان برای اندازه گیری استفاده شود، مسلماً یادگیری راحت تر و عمیق تر صورت می گیرد و شرایط و امکانات آموزشی به تحقق این امر کمک شایانی می کند. نبود امکانات مطلوب تحصیلی و شرایط آموزشی معمولاً عواملی هستند که در ایجاد افت تحصیلی مؤثرند.

شرایط فیزیولوژیک یاد گیرنده:

معمولاً شرایط فیزیولوژیک دانش آموزان در مدارس ما مورد غفلت قرار می گیرند.

بعضی ها دچار ضعف شنوایی هستند و بعضی ضعف بینایی دارند. مسأله دیگر گرسنگی کودکان است. تحقیقات نشان داده است دانش آموزانی که از تغذیه مناسب برخوردارند، کمتر دچار افت تحصیلی می شوند.

شرایط روانی و حرکتی:

مانند دانش آموزانی که مبتلا به صرع هستند یا دانش آموزانی که دچار لکنت زبانند نمی توانند افکار خود را بازگو کنند. دائماً در فشار روانی، اضطراب و تنش هستند.

سازش نایافتگی رفتاری:

کودکانی که به ناسازگاری عاطفی مبتلا هستند، از نظر رفتاری با محیط سازش ندارند و از یک تعامل بین فردی به نحو مطلوب برخوردار نیستند. این کودکان در مدارس چون سازگاری با خود و محیط ندارند، افت تحصیلی بیشتری دارند.

شرایط عاطفی و روانی:

شاید بتوان گفت این مورد در کشور ما عامل اصلی افت تحصیلی است. همواره سخن بر سر این است که میان ظرفیت بالقوه کودکان و آنچه انجام می دهند، فاصله ای وجود دارد.

امروزه روانشناسان معتقدند نباید صرفاً به دنبال سنجش هوش کودکان بود بلکه، باید ظرفیت یادگیری آنها را به دست آورد، زیرا همواره ظرفیت یادگیری بچه ها بسیار بیشتر از آن است که می آموزند.

عمده ترین دلائل افت تحصیلی

۱) عوامل فردی: شامل هوش، توجه و دقت، انگیزه و هیجانات و آشفتگی های عاطفی و نارسایی های جسمی.

۲) عوامل خانوادگی: شامل روابط خانوادگی، فقر مالی و اقتصادی، فقر فرهنگی والدین.

۳) علل آموزشی مدرسه: شامل شیوه تدریس معلم، برنامه درسی مدرسه، پیشداوری معلم، شرایط فیزیکی کلاس و ارزیابی های نادرست معلمان از عملکرد دانش آموزان.

راهکارها

افت تحصیلی موضوعی غیرقابل حل نیست. اما حل آن هم یکباره و ناگهانی و با شیوه های آنی میسر نیست. برای مقابله با این پدیده، به برنامه ریزی های درازمدت و زیربنایی نیاز است که براساس واقعیت های اجتماعی باشند و ضمانت اجرایی به عنوان یکی از اصول برنامه ریزی آموزشی را داشته باشند.

الف) برنامه های درازمدت یا بنیادی: این برنامه ها تدابیر زیربنایی است که یک سیاست کلی را در نظام آموزشی می طلبد. برخی از جزئیات این روش ها عبارتند از:

تجدیدنظر در نظام ارزشیابی.

کاهش تعداد دانش آموزان هر کلاس.

ارزیابی هوشی دانش آموزان قبل از دبستان.

فراهم کردن امکانات آموزش و پرورش.

ب) برنامه های کوتاه مدت: جزئیات این برنامه ها به شرح زیر است:

تهیه به موقع کتاب های درسی و فراهم آوردن وسایل کمک آموزشی.

همکاری نزدیک اولیا، مدرسه و والدین.

ارزیابی عملکرد معلمان و تشویق معلمان کارآمد.

تقویت انگیزه های درونی دانش آموزان.

خسارت ها

۱) هزینه های تحمیل شده به دولت که شامل:

الف) اتلاف هزینه های جاری اداره مؤسسات آموزشی توسط دولت.

ب) اتلاف سرمایه گذاری های ثابت برای ساخت و تجهیز فضاهای آموزشی و پرورشی.

۲) هزینه های تحمیل شده بر خانواده شامل:

الف) اتلاف هزینه های مستقیم خانواده مثل پرداخت حق ثبت نام و هزینه لوازم التحریر.

ب) اتلاف هزینه های حمل و نقل. ارتباطات برای رفت و آمد دانش آموزان به مدرسه.

۳) خسارت های وارده به دانش آموزان شکست خورده شامل:

الف) هزینه فرصت از دست رفته بر اثر دیرتر راه یافتن به بازار کار.

ب) خسارت های دیگری که بر فرد وارد می شود مثل هزینه واقعی سرخوردگی، احساس حقارت و بی کفایتی و خودپنداری منفی.

نتیجه گیری

افت تحصیلی به عنوان قدیمی ترین و بحث انگیزترین مسأله آموزش و پرورش ایران در دهه های اخیر بوده است که فاصله میان وضعیت علمی موجود فراگیران با وضعیت مورد انتظار آنها از حد معقول و مقبول آن فراتر رفته است و منجر به خسارت های اقتصادی، روانی و اجتماعی شده است.

تحقیقات انجام شده نشان می دهد در کشور ما شکست تحصیلی زیاد و پرحجم بوده و از همان سال اول ابتدایی گریبانگیر برخی از دانش آموزان می شود. تحلیل های آماری نشان می دهند که این پدیده در ایران نیز همانند سایر جوامع گزینشی بوده و همه طبقات به یک نسبت با آن مواجه نیستند.

این امر در مناطق محروم و روستایی و در میان حاشیه نشینان شهر ما بسیار عمیق تر است.

مهندس امیرعباس میرزاخانی دبیر منطقه ۸ تهران‌