جایزه نوبل اقتصاد به عنوان یکی از بااهمیت ترین نشان های قابل اعطا در این حوزه همه ساله به کسانی اعطا می شود که کمک شایانی به افزایش سطح دانش در علم اقتصاد کرده باشند.

جایزه نوبل در حوزه اقتصاد اگرچه با نام آلفرد نوبل دانشمند سوئدی عجین شده است، در واقع توسط ریسک بنک، مهم ترین بانک سوئد در سال ۱۹۶۸ و در سیصدمین سالگرد تاسیس این بانک پایه گذاری شد. برندگان این جایزه همانند برندگان فیزیک و شیمی از سوی آکادمی علوم سلطنتی سوئد انتخاب می شوند. این جایزه نخستین بار در سال ۱۹۶۹ به جان تینبرگر و راگنار فریش، اقتصاددانان هلندی و نروژی به خاطر طراحی مدل هایی برای تحلیل فرآیندهای اقتصادی اعطا شد.

ریسک بنک از ابتدا تامین کننده هزینه های اجرایی و مبلغ نقدی جوایز نوبل بوده است. پاداش نقدی جایزه نوبل در حوزه اقتصاد از سال ۲۰۰۱ تاکنون ۱۰ میلیون کرون سوئد معادل ۶/۱ میلیون دلار یا ۱/۱ میلیون یورو بوده است. این بانک سالانه حدود ۶.۵ میلیون کرون نیز بابت هزینه های اجرایی و یک میلیون کرون به منظور پشتیبانی هزینه های وب سایت بنیاد نوبل پرداخت می کند.

● فرآیند انتخاب

آکادمی علوم سلطنتی سوئد ضمن برقراری ارتباط با سایر آکادمی های علمی دیگر کشورها، ۶ مجله تخصصی علمی منتشر می کند. معمولا در سپتامبر هر سال، کمیته جایزه علم اقتصاد این آکادمی، متکشل از ۵ عضو انتخابی، دعوتنامه هایی را برای هزاران دانشمند، اعضای آکادمی ها و استادان دانشگاه می فرستد و از آنها می خواهد کاندیدای مورد نظرشان را برای اعطای جایزه نوبل اقتصاد در سال آتی معرفی کنند. خود اعضای آکادمی علوم سلطنتی سوئد نیز می توانند کاندیداهای مورد نظرشان را معرفی کنند. تمام پیشنهادها و دلایل و مدارک پیشنهادکنندگان باید تا قبل از یکم فوریه به آکادمی رسیده باشد. سپس این پیشنهادها توسط کمیته جوایز و کارشناسان منصوب شد بررسی می شود تا قبل از پایان سپتامبر، کمیته مورد اشاره برگزیدگان احتمالی را تعیین می کند.

در این میان چنانچه اختلاف نظری به وجود آید، نظر رئیس کمیته تعیین کننده خواهد بود. در مرحله بعد فهرست منتخبان اولیه به تایید آکادمی علوم سلطنتی سوئد می رسد. نهایتا در نیمه اکتبر، اعضای دپارتمان علوم اجتماعی آکادمی فرد یا افراد برگزیده رشته اقتصاد را تعیین می کنند. در یک سال این جایزه به بیش از ۳ نفر نمی تواند اعطا شود و البته حتما در زمان انتخاب باید در قید حیات باشند. ضمن این که اطلاعات مربوط به نحوه انتخاب برندگان تا ۵۰ سال قابل افشا نیست و باید محرمانه باقی بماند. برندگان هر یک از جوایز نوبل در حوزه های فیزیک، شیمی، فیزیولوژی یا داروسازی، ادبیات و اقتصاد پاداش خود را شامل یک دیپلم افتخار، یک مدال طلا و پاداش نقدی در دهم دسامبر هر سال مصادف با سالمرگ آلفرد نوبل در محل آکادمی علوم سلطنتی سوئد از پادشاه این کشور دریافت می کنند.

● منتقدان

برخی منتقدان بر این باورند که اعتبار جایزه اقتصاد بیشتر نشات گرفته از نام جوایز نوبل همواره محل اختلاف نظر بوده است. شاید یکی از مهم ترین منتقدان جایزه نوبل اقتصاد، پیتر نوبل، فعال سوئدی حقوق بشر و نوه نوه آلفرد نوبل باشد. گونار میردال اقتصاددان مشهور سوئدی و الف فلت، وزیر سابق اقتصاد این کشور هم بر این عقیده اند که جایزه نوبل اقتصاد باید حذف شود. مخالفت میردال بیشتر از آن جهت است که به اعتقاد او میلتون فریدمن و فردریش هایک (۲ اقتصاددان مکتب کلاسیک) که در سال های ۱۹۷۴ و ۱۹۷۶ به عنوان برنده جایزه نوبل اقتصاد معرفی شدند به هیچ عنوان شایسته این جایزه نبودند. خود فردریش هایک هم می گوید اگر تا قبل از دریافت جایزه نوبل درباره آن از او سوال می شد قطعا علیه این جایزه نظر می داد.

برخی منتقدان می گویند، برگزارکنندگان جایزه نوبل اقتصاد بیشتر به سمت اقتصاددان مکتب نئوکلاسیک تمایل دارند و قضاوت های آنان جانبدارانه است. شاهد مدعای آنها هم این است که دانشکده اقتصاد دانشگاه شیکاگو تاکنون ۹ بار این جایزه را به خود اختصاص داده و با توجه به تفکر غالب این دانشکده در حوزه اقتصاد نئوکلاسیک می توان گفت که نوعی جانبداری به نفع این تفکر و علیه جریان های مخالف در انتخاب برگزیدگان دیده می شود.

میلتون فریدمن سال ۱۹۷۶ جایزه نوبل اقتصاد را به خاطر نظریه پولی خود دریافت کرد. اعطای این جایزه به کسی که در خلال سفر ۶ روزه خود به شیلی و سخنرانی درباره تورم با مسوولان این کشور از جمله آگوستو پینوشه دیکتاتور معروف شیلی دیدار کرده بود، با انتقادهای شدید بین المللی مواجه شد. در همین رابطه ۴ برنده سابق جایزه نوبل، جورج والد، لینوس پاولینگ، دیوید بالتیمور و سالوادور لوریا با انتشار نامه ای در نیویورک تایمز اعتراض شدید خود را به این انتخاب اعلام کردند.

سال ۱۹۹۴ نیز انتخاب جان فوربس نش برای جایزه نوبل اقتصاد به دلیل سابقه بیماری او و نیز ادعای نژادپرستی جان نش باعث بروز اختلاف میان اعضای کمیته برگزارکننده شد. این اختلاف نظر موجب شد سال ۱۹۹۴ قوانین این کمیته دستخوش تغییر و تحولاتی شود.

سال ۲۰۰۵ نیز اعطای این جایزه به رابرت اومن با انتقاد شدید مطبوعات اروپایی و محافل صهیونیستی مواجه شد. آنها بر این باور بودند که اومن از تحقیقات خود در زمینه نظریه بازی ها (Games Theory) برای اثبات اخراج اسرائیلی ها از سرزمین های اشغالی استفاده کرده است. در نتیجه تحت تاثیر القائات صهیونیست ها اعلامیه ای با امضای ۱۰۰۰ نفر برای لغو این جایزه انتشار یافت.

همچنین اعطای این جایزه در سال های ۱۹۹۰، ۱۹۹۷، ۲۰۰۳ و ۲۰۰۸ نیز با انتقادهایی از سوی مخالفان مواجه شده است.