گسترش آموزش عالی نهضتی جهانی است که حد و مرز نمی شناسد. این رویکرد باعث شده آموزش عالی به عنوان یک نقطه کانونی که پیشرفت جوامع را در سایر زمینه ها تسریع می کند توجه بسیاری را به خود جلب کند. به همین خاطر کشورها بر آن شدند نظام آموزش عالی خود را تا سرحد توان گسترش دهند. از این رو، درک اهمیت آموزش عالی از سوی کشورهای جهان باعث شده توسعه آموزش عالی در اولویت سیاستگذاری های آموزشی آنها قرار گیرد به طوری که تعداد دانشجویان جهان از ۱۳ میلیون نفر در سال ۱۹۶۰ با بیش از ۱۰ برابر افزایش به ۱۳۶ میلیون نفر در سال ۲۰۰۶ افزایش یافته است.

با وجودی که ۷۵ سال از تاسیس اولین دانشگاه در ایران می گذرد اما متونی علمی و تحقیقی که مبحث «دانشگاه در ایران» را به بررسی جدی بگذارد، بسیار اندک است. کتاب تازه منتشرشده «سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران» به همت محققی فرهیخته، جای خالی منابع اصیل در زمینه بررسی جامع آموزش عالی ایران را پر کرده است. این کتاب با رویکردی تاریخی نهادی وضعیت آموزش عالی ایران را با توجه به تحولات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کشور و در ریزبینانه ترین سطوح به بحث می گذارد. دلایل اهمیت دانشگاه و آموزش عالی مواردی است که به صورت مجمل ارائه می شود.

منافع اقتصادی دانشگاه

به طور کلی، دانایی موتور اصلی رشد و ایجاد ثروت در دنیای امروز است و بیش از عوامل سنتی، نظیر کار و سرمایه، در توسعه ملی نقش دارد. تنها در صورت درونی شدن علم، فناوری و مجموعه یی از دانایی هاست که می توان به جایگاه مناسبی در صحنه بین المللی دست یافت و قدرت رقابت را برای ورود به بازارهای جدید افزایش داد. در کشورهای در حال توسعه که نهادهای علمی زیادی خارج از دانشگاه وجود ندارد، دانشگاه مهم ترین محور علمی و عملاً مهم ترین پایگاه رشد علم است. همچنین دانشگاه ها اصلی ترین موسساتی هستند که در نیروی کار، ظرفیت سرمـایه دانش ایجـاد می کنند، می توانند اقتصاد دانش پایه را حمایت کنند و در زمینه زایش دانش نو و انتقال تکنولوژی فعالیت کنند. جوامع به گونه یی تغییر شکل داده اند که دانش ها به سرعت گسترش یافته و به عنوان موتوری برای توسعه عمل می کنند. بنابراین موسسات آموزش عالی نقش مهمی در توسعه و تقسیم معلومات دارند.

اغلب اقتصاددانان معتقدند آموزش و مهارت شرط لازم برای نیل به رشد اقتصادی است. سرمایه گذاری در آموزش عالی از یک سو قدرت تولید نیروی کار را افزایش می دهد و از سوی دیگر و به دنبال آن، بهره وری ماشین آلات را افزایش می دهد. هزینه کردن برای دانشگاه ها تنها به منظور کسب مدرک نیست بلکه آموزش عالی پایه اصلی اقتصاد است.کشورهای در حال توسعه به افراد متخصص و با آموزش سطح بالا نیاز دارند تا بتوانند خود را با شرایط اقتصاد مبتنی بر دانش وفق دهند. بدون افزایش کیفیت و کمیت آموزش عالی، به سختی می توان احتمال داد که کشورهای فقیر و در حال توسعه جهان از میدان پررقابت شرایط جدید جهانی سربلند بیرون آیند. همچنین برای آنان دشوار خواهد بود تا از مزایا و منافع جهانی شدن دانش بهره جویند. همه این استدلال ها یک پیام روشن دارد؛ضرورت گسترش آموزش عالی.

عدالت

عدالت همواره یکی از اصلی ترین اهداف جوامع بوده است. از سوی دیگر دانش مردمی ترین منبع قدرت است. هم اکنون آموزش عالی بیش از هر زمان دیگری محرک رشد اقتصادی کشور هاست و به همان میزان در برآورده کردن آرمان های اقشار کم درآمد جامعه و سهیم کردن آنان در فرصت های اقتصادی و اجتماعی اهمیت دارد چرا که تحقق این آرمان ها برای پیشبرد اهداف سیاسی و تحکیم روابط اجتماعی برای دولت ها از اهمیت زیادی برخوردار است.آموزش عالی به مثابه یک آسانسور اجتماعی، اصلی ترین وسیله ارتقا و تحرک اجتماعی فرزندان متعلق به اقشار پایین جامعه یا گروه های محروم است.

از این رو، دسترسی به آموزش عالی یکی از مهم ترین عوامل در بهبود وضعیت عدالت در جامعه محسوب می شود. به علاوه، اهداف کارایی و عدالت (که معمولاً فرض می شود در تضاد با یکدیگر هستند) را می توان به طور همزمان با سرمایه گذاری آموزشی به ویژه در آموزش عالی تامین کرد.

ارزیابی جامعه

معمولاً برای آموزش عالی رسالت هایی همچون تامین نیروی انسانی متخصص، تولید علم و گسترش مـرزهای دانش عنوان می شود. اما در ایران از آموزش عالی بسیار بیش از این توقع می رود. در ایران، آموزش عالی نهادی است که انتظار می رود بیش از هر نهاد دیگری در تحول ساختارها و نهادهای اقتصادی و اجتماعی تاثیر گذارد و در جهت توسعه کشور عمل کند. از دانشگاه ها خواسته می شود به نحو فزاینده یی در سازندگی و پیشرفت جامعه نقش موثری داشته باشند و متخصصان، مدیران، دانشمندان و هنرمندان توانایی آموزش دهند. لازمه بر عهده گرفتن این مسوولیت ها ارزیابی مستمر امور جامعه در حوزه های مختلف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است.

ارزیابی یکی از مهم ترین ابزارها برای ارتقای پاسخگویی در جامعه است. نظام آموزش عالی نه تنها باید عملکرد خود بلکه کاستی ها و چالش های پیش روی محیط پیرامونش را نیز رصد کند.می توان گفت در شرایط جدید جهانی، علم مسوولیت عمومی رفاه بشریت را بر عهده دارد. آموزش عالی طی سده های گذشته به طور گسترده استعداد و قابلیت خود را برای انطباق، تحول و انجام تغییرات و پیشرفت در جامعه به ثبوت رسانده است. واقعیت این است که هیچ کشوری بدون داشتن موسسات آموزش عالی و پژوهشی مناسب و اعضای هیات علمی مجرب، که موجب به وجود آمدن قشری نقاد، ماهر و تعلیم دیده می شوند و به ارزیابی مستمر جامعه می پردازند و نسبت به مسائل و مشکلات آن راه حل ارائه می دهند، نمی تواند به توسعه دورن زا و پایدار دست یابد.

منافع اجتماعی دانشگاه

بودجه اختصاص داده شده به بخش آموزش عالی، نباید به صورت یک هزینه، بلکه باید به شکل یک سرمایه گذاری درازمدت تلقی شود. آثار مثبت آموزش عالی به شکل کاهش میزان بیکاری، سلامت بهتر، کاهش میزان جرائم، همکاری بیشتر اجتماعی، افزایش بازگشت مالیات و سایر اثرات اقتصادی منعکس می شود. افزایش دانش آموختگان دانشگاهی زمینه اختراع، اکتشاف و نوآوری را افزایش می دهد. تحصیلات دانشگاهی امکان تولید و انتقال فناوری را سهولت می بخشد و هزینه های اجتماعی از قبیل هزینه دستگاه قضایی، انتظامات و پلیس را کاهش داده و منافع اجتماعی مانند ارتقای سطح بهداشت و محیط زیست و کنترل رشد جمعیت را افزایش می دهد. به علاوه، تحصیل در دانشگاه قدرت تفکر را در جوانان بارور کرده و پرورش می دهد.

بنابراین منافع آموزش عالی را فقط نباید از دریچه تنگ هرینه فایده اقتصادی مشاهـده کـرد. گسترش آموزش عالی برای ساختن جامعه یی بهتر و انسانی تر، لازم است.منافع عمومی آموزش عالی شامل مشارکت دانش آموختگان در توسعه اقتصادی، بالا رفتن اهمیت ارزش های بشری در جـامعه، تقویت مردم سالاری و ثبات سیاسی، روشن بینی اجتماعی و ارتقای کیفیت عمومی زندگی است. افرادی که معتقد به تفوق منافع اجتماعی آموزش عالی بر منافع شخصی آن هستند می گویند از آنجا که عموم مردم از فواید آموزش عالی فایده می برند، پس همگی باید هزینه های آن را بپردازند. پس از آنجا که آموزش عالی دارای آثار و منافع خارجی است باید مورد حمایت دولت و مالیات دهندگان قرار گیرد.

دولت ها باید بر کمک های مالی خود به بخش آموزش عالی به عنوان عنصر حیاتی پیشرفت اقتصادی بیفزایند، چرا که منافع حاصل از سرمایه گذاری در آموزش عالی به جامعه بازمی گردد و آموزش عالی محق دریافت بودجه بیشتری است. گرچه نباید این را هم نادیده گرفت که سرمایه گذاری در سطوح اول (ابتدایی) و دوم (متوسطه) آموزشی لازم است چرا که این امر موجب مستحکم تر شدن پایه های آموزش عالی می شود و کیفیت آن را افزایش می دهد. به عبارت دیگر، این سه بخش، مکمل یکدیگرند و نه در جهت خلاف یکدیگر.دانشگاه ها تولید کننده و انتقال دهنده ثروت فرهنگی و تجارب علمی هستند که متعلق به تمام انسان ها و نوع بشر است. از این رو، لازم است بینش ما نسبت به نقش و اهمیت آموزش عالی به ویژه در مورد کشورهای در حال توسعه تغییر کند. آموزش عالی یک کالای لوکس نیست. آموزش عالی برای بقای کشورها یک شرط اساسی است. در دنیای جدید، آموزش عالی (همانند آموزش ابتدایی و متوسطه)، نوعی آموزش پایه محسوب می شود.

منافع فردی

به طور کلی برای افرادی که در جایی مشغول به کار نیستند، آموزش دیدن در سطح بالاتر، مطمئن ترین راهی است که آنها را قادر می سازد با شرایط برابر به عنوان یک شهروند مشارکت جو، ورود خود را به عرصه اجتماع و اقتصاد اعلام کنند.به همراه تحولات اقتصادی قرون اخیر در سطح جهان، تحولات اجتماعی زیادی نیز صورت گرفت که از جمله این تحولات، عمومی شدن آموزش و گسترش آموزش عالی است. با پیشرفت و گسترش بخش های مختلف اقتصادی (صنعت، کشاورزی و خدمات) نیاز به افراد متخصص برای گرداندن این بخش ها به شکل روزافزونی خود را نشان می داد و دارندگان این تخصص ها که عموماً در دانشگاه ها پرورش می یافتند به دلیل نیاز اجتماعی و اهمیت حرفه شان از مزایای زیادی از جمله درآمد بیشتر، نرخ بیکاری کمتر، اوقات فراغت بیشتر و منزلت اجتماعی بالاتر برخوردار شدند.بنابراین برنامه ریزی برای ورود به دانشگاه یکی از اصلی ترین اهداف فردی زندگی در جوامع مدرن محسوب می شود و ارزش آن را دارد که افراد برای آن وقت صرف کنند.

دستیابی به مدرک دانشگاهی امکان دسترسی به فرصت های بیشتر را فراهم می کند. از این رو دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی کشورها با خیل جوانانی مواجه می شوند که تضمین آینده خود را در آموزش عالی می جویند. برای بسیاری از دانشجویان و خانواده های آنان، حضور در محیط و فضای دانشگاه ها اقناع کننده است. در این محیط، امکان شناخت افراد فرهیخته، لذت بحث و مصاحبت با استادان و بزرگان علم و دانش، زندگی اجتماعی پرنشاط دانشجویان و همسن و سالان، استفاده از امکانات ورزشی و فعالیت های فوق برنامه، گردش علمی و کسب تجارت ارزشمند فراهم می شود.موسسات آموزش عالی بنگاه های حداکثرکننده سود نیستند.

از آنجا که وظیفه افزودن بر سرمایه های انسانی هر جامعه یی را دانشگاه ها بر عهده دارند لذا منافع (مستقیم و غیرمستقیم) آن نصیب همه افراد و گروه های جامعه می شود. واضح است که آموزش عالی به تنهایی نمی تواند در توسعه کشورها موثر واقع شود، اما اهداف و پیامدهایی دارد که می تواند فرآیند توسعه را تسریع کند.در شرایط جدید جهانی، آموزش دانشگاهی به یک پیش نیاز برای دستیابی به پیشرفت های اقتصادی و اجتماعی بعدی تبدیل شده است. از این رو «آموزش عالی برای همه» نخستین و مهم ترین هدف سیاست تعلیماتی بسیاری از کشورها قرار گرفته است. بدیهی است مفهوم «آموزش عالی برای همه» این نیست که همه افراد باید تحصیلات دانشگاهی داشته باشند بلکه منظور، ایجاد حقی است برای افرادی که تمایل و استعداد لازم را برای برخورداری از آموزش عالی دارند.

حالت ایده آل این است که راهیابی به تمامی اشکال آموزش عالی باید برای تمامی کسانی که تحصیلات متوسطه را به پایان رسانده اند یا حائز شرایط هستند بدون توجه به سن، جنس و سایر ویژگی های اجتماعی آنها آزاد و آسان باشد و دسترسی به آموزش عالی به مثابه یک حق قلمداد شود.اهمیت آموزش عالی، لزوم بازتعریف نقش دولت را تایید می کند. بدیهی است که افزایش نقش دولت نه به معنای دخالت بیشتر بلکه به معنای حمایت بیشتر از آموزش عالی است. ایران یکی از کمترین حمایت ها را از بخش آموزش عالی به عمل می آورد. مثلاً در سال ۲۰۰۷ شاخص میزان هزینه های دولتی آموزش عالی نسبت به تولید ناخالص داخلی (GDP) در ایران ۷/۰ درصد بوده که نرخ پایینی محسوب می شود. این نرخ در مالزی ۷/۱ درصد است.

یا سهم هزینه های دولتی آموزش عالی از کل هزینه های بودجه عمومی دولت ۴/۳ درصد بوده که این نسبت در مالزی ۸/۸ درصد است. به عنوان جمع بندی و در یک جمله می توان گفت ما آموزش عالی را نادیده گرفته ایم چرا که وزن و اهمیتی را که آموزش عالی شایسته آن است برایش قائل نشده ایم.وجود نمایه کتاب باعث می شود پژوهشگران بتوانند موضوعات مورد علاقه خود را به راحتی بیابند. خواننده کتاب با علاقه به دنبال فصل مستقلی برای نتیجه گیری از این همه بحث در سرتاسر کتاب است. این نیاز می تواند به همراه به روز کردن آمار در چاپ های بعدی تدارک دیده شود.

احمدرضا روشن

عضو هیات علمی موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی