علم جدید چه مساله ای برای خداباوران دارد

منازعات قرون معاصر میان علم و دین هر روز جدی تر می شود هرچند بسیاری از نزاع ها دامنگیر دین مسیحیت و کتاب مقدس است, ولی برخی دستاوردهای علمی, باورهای مشترک ادیان را به چالش کشیده است مباحثی نظیر بحث خلقت انسان و نظریه تکامل داروین, نظریه روانکاوی فروید و و نیز پیشرفت های جدید رایانه ای, هوش مصنوعی یا کشف مولکول های DNA که نگرش انسان شناسی دینی را دچار مخاطره کرده است

منازعات قرون معاصر میان علم و دین هر روز جدی‌تر می‌شود. هرچند بسیاری از نزاع‌ها دامنگیر دین مسیحیت و کتاب مقدس است، ولی برخی دستاوردهای علمی، باورهای مشترک ادیان را به چالش کشیده است؛ مباحثی نظیر بحث خلقت انسان و نظریه تکامل داروین، نظریه روانکاوی فروید و... و نیز پیشرفت‌های جدید رایانه‌ای، هوش مصنوعی یا کشف مولکول‌های DNA که نگرش انسان‌شناسی دینی را دچار مخاطره کرده است.

بررسی نحوه مواجهه ادیان با این چالش ها یا حتی برشمردن چالش های پیش روی ادیان از سوی علم جدید امری قابل توجه است.

براین اساس، نشست علمی «چالش های علم جدید برای ادیان» به همت گروه ادیان و عرفان مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه با حضور پروفسور «محمد لگنهاوزن» و دکتر «حسن میانداری»، هفته گذشته در این موسسه برگزار شد.

در این نشست علمی موضوعاتی همچون بررسی نحوه عملکرد خدا در جهان هستی (Divine action) با توجه به وجود قوانین فیزیکی و علمی و رویکرد تکاملی به اخلاق و طبیعت گرایی اخلاقی بررسی شد.

محمد لگنهاوزن که پیشتر استاد منطق و فلسفه در دانشگاه هوستون بوده از سال ۱۹۸۹ میلادی به دعوت انجمن حکمت و فلسفه به ایران آمده و اکنون استاد موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) است.

دکتر حسن میانداری، عضو هیأت علمی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران نیز دارای دکتری پزشکی از دانشگاه علوم پزشکی تهران است و تاکنون پژوهش ها و مکتوبات متنوع و متعددی به قلم او منتشر شده است.

لگنهاوزن: خدا از طریق قوانین طبیعی در جهان دخالت می کند

موضوع بحث بنده در این جلسه «افعال خاص خداوند» (Special Divine Actions) است. ما اعتقاد داریم همه کارها از جانب خدا سر می زند، اما کارهای خاصی هم هستند که از خدا بر می آید. نزدیک به ۳۵ سال است این موضوع در فلسفه دین موضوع داغی محسوب می شود.

اصل اشکال این است که بسیاری از مردم دیگر اعتقاد ندارند حوادثی که تبیین علمی دارد، از سوی خدا صورت می گیرد. برای نمونه این که زلزله کار خداست یا صفحه تکتونیکی زمین؟ در قدیم بر آن بودند که رعد و برق فعل خداوند است، اما امروزه چنین اعتقادی ندارند. پرسش اینجاست آیا حوادثی که تبیین علمی دارد، کار خداست؟

همه ادیان ابراهیمی معتقدند خدا کارهای خاص انجام می دهد. استجابت دعاها، وحی و هدایت انسان، دخالت در حادثه های خاص، معجزه و پیروزی و شکست در جنگ همگی کار خداست.

در زمان پروتستانیسم در اروپا وقتی ترک های عثمانی به شرق اروپا حمله کردند، پروتستان ها آن را عذاب الهی می دانستند و دلیلش را نیز فساد کلیسای کاتولیک بیان می کردند. نمونه دیگر از این موارد توفان نوح است که عذاب خداوند بود.

مراکز مختلفی در جهان مسیحیت به پژوهش در زمینه افعال الهی خاص در طبیعت پرداخته اند؛ از جمله رصدخانه واتیکان و مرکزی در کالیفرنیا که از سال ۱۹۸۸ تا ۲۰۰۵ برنامه ای تحقیقاتی را دنبال می کردند، همچنین در دانشگاه آکسفورد بودجه ای دو میلیون دلاری از طرف موسسه ای دینی در این زمینه اختصاص یافته است.

طبق نتیجه این پژوهش ها می توان بیان کرد خدا در جهان فیزیکی فعال است. به هر ترتیب به این تحقیقات اشاره کردم تا بگویم این مسأله چندان ساده هم نیست که صرفا اعلام کنیم خداوند در جهان فیزیکی دخالت دارد و ما این مسأله را هزار سال پیش حل کرده ایم؛ بلکه باید به تبیین آن پرداخت. باید قبول کرد پژوهش ها در این خصوص کافی نیست و دینداران باید بیشتر به پاسخ های علوم جدید آگاهی یابند.

با این همه، بحث اصلی این است که آیا خدا جهان را آفرید؟ اگر پاسخ شما منفی باشد، ملحدید و من با شما کاری ندارم. اگر پاسخ تان مثبت باشد، باید گفت علاوه بر آفرینش بر افعال دیگر آن هم دخالت می کند.

حال می پرسیم وقتی خداوند کاری خاص می کند، آیا فعل او قانون طبیعی را لغو می کند؟ یعنی یک علت غیرمادی بر علتی مادی اثر می گذارد و به مولکول ها و اتم ها حرکت دیگری می دهد که به اتفاق یک حادثه فیزیکی منجر می شود. این دیدگاه متفکران معتقد به دخالت (interventionism) خداوند در امور طبیعی است.

لگنهاوزن: همه ادیان ابراهیمی معتقدند خدا کارهای خاص انجام می دهد. استجابت دعاها، وحی و هدایت انسان دخالت در حادثه های خاص معجزه و پیروزی و شکست در جنگ همگی کار خداست

کسانی چون «الوین پلنتینگا» بر این نظرند. گروهی دیگر معتقدند لازم نیست خداوند در قوانین فیزیکی دخالت کند و افعال الهی در همین روند و چارچوب علمی شکل می گیرد. «نانسی مورفی» از پیروان این دیدگاه است و رابطه علی از پایین به بالا (bottom-up causation) را مطرح می کند. در پاسخ به چگونگی دخالت خداوند در چارچوب قوانین طبیعی، این اندیشمندان اشاره می کنند علت خدا در سطح کوانتوم که نامعین است، صورت می گیرد و سبب پدیدار شدن حوادث و رویدادها می شود.

با وجود این، فیزیکدان ها بر این موضوع اشکال وارد کرده اند که اتفاقات در سطح کوانتوم به اندازه ای نامعین است که علم مطلق خداوند را به چالش می کشد. چرا که اگر خدا تعیین می کند چه رخ دهد، دیگر این امراتفاقی نیست، در حالی که نظریه کوانتوم بر اتفاقی بودن امور در سطح کوانتوم عقیده دارد.

فیلیپ کلایتون از دیگر اندیشمندانی است که در این خصوص به تفکر پرداخته و معتقد به علیت بالا به پایینی (top-down causation) است. او بر این اعتقاد است که ما نمی دانیم افعال خاص الهی چگونه در جهان طبیعی تأثیر می گذارد.

به اعتقاد من، افعال خاص خداوند از طریق قوانین طبیعی شکل می گیرد و در اینجا مشکل کلمه تصادفی بودن است که به نظرم اشتراک لفظی (یعنی یک واژه که معانی متفاوت دارد) است. با توجه به تصادفی بودن اعداد در مجموعه های ریاضی در توابع می توان تصادفی بودن اتفاقات در سطح کوانتوم و ژنتیک را براساس تعریف تصادفی بودن اعداد در ریاضیات تبیین کنیم.

از طرف دیگر، مباحثی را که فیلسوفان درباره جبر و اختیار دارند ، می توانیم به همین مساله انتقال دهیم. یعنی خدا در جهان فیزیکی با افعال خاص دخالت می کند. سه سنت برای جمع کردن جبر با اختیار انسان مطرح است: نخست سنت ارسطویی یا مشایی که قائل به مختار بودن انسان است؛ دوم دیدگاه تجربه گرایان انگلستان که مسئولیت را مهم می دانند و سوم سنت کانتی که پدیدارها را جبری می داند و اختیار را در حوزه نومن ها (اشیای فی نفسه) قرار می دهد و در کنار آن سنت هگلی که البته هگل تلاش دارد برخی دیدگاه های کانت را با ارسطو جمع کند.

میانداری: ناطبیعت گرایی اسلامی در نقد طبیعت گرایی دینی

در ادامه این جلسه دکتر حسن میانداری گفت: درخصوص این بحث باید گفت ما کمتر درباره اخلاق تحقیق و تفکر کرده ایم. انتخاب طبیعی یکی از اصول بنیادی نظریه تکامل است. براساس انتخاب طبیعی، انسان باید خودخواهی تکاملی داشته باشد؛ اما در واقع انسان از خودگذشتگی تکاملی هم دارد. پنج رویکرد تکاملی به رفتار انسان می کوشد این واقعیت را تبیین کند. از این کوشش ها برای تبیین اخلاق انسان هم استفاده شده است.

نظریه تکامل از سال ۱۹۷۰ وارد بحث اخلاق شده است و برخی فیلسوفان از این تبیین ها برای دفاع از نظریه های خاص در فلسفه استفاده کرده اند. متفکران مسیحی نیز وارد بحث ها شده اند. در اینجا به شرح آرای «استفن پوپ» از کتاب «تکامل انسان و اخلاق مسیحی» خواهم پرداخت و در نهایت براساس آموزه های اسلامی و اندیشه های فلسفه اسلامی، آنها را نقد خواهم کرد.

پوپ از نوعی طبیعت گرایی دینی دفاع می کند. به نظر او انسان ها پیچیدگی های خاصی دارند که از راه تکامل پدید آمده و توانایی های شناختی و آزادی انسان از اهمیت شایانی برخوردار است. او مبنای اخلاق را طبیعت انسان می داند و کمال این ویژگی های طبیعی را هدف اخلاق تلقی می کند.

براساس الهیات مسیحی، معرفت و محبت به خدا و دیگر انسان ها، کمال آنها فرض می شود؛ ولی انسان ها به فضل خدا از این حد هم می توانند فراتر بروند. من در نقد این آرا از نوعی ناطبیعت گرایی اسلامی بهره می برم.

درباب آرای پوپ، ابتدا فلسفه اخلاق او را نقد می کنم، سپس به نقد هایی می پردازم که در زمینه رویکردهای تکاملی به ازخودگذشتگی تکاملی و تبیین اخلاق مطرح شده است و در پایان نقد او را بر تقلیل گرایی وجودشناختی به عنوان مکتبی که واقعگرایی اخلاقی را رد می کند، بررسی می کنم. پوپ فکر می کند خیر انسان در فعلیت یافتن استعدادهایی است که در انسان از راه تکامل پدید آمده اند. برخی از این استعدادها، بویژه آنچه مربوط به قوای شناختی و اختیاری اند، خاص انسان هستند. با این همه، چنان که خود پوپ می گوید، استعدادهایی هم در انسان به همان نحو طبیعی و از راه همان سازوکارها پدید آمده اند که نه تنها آنها را نباید فعلیت بخشید، بلکه باید مهارشان کرد. حتی فعلیت آن استعدادهای طبیعی که پوپ می گوید انسان را به صورت خدا درمی آورد، به لحاظ اخلاقی لزوما خوب نیست.

نقد دیگری که به او وارد است، این که او از خود بالاتر رفتن و نیاز به فضل خدا را برای این امر پس از کمال اخلاق طبیعی انسان می داند. اما از دیدگاه اسلامی، انسان از ابتدا خلقیات ناشایست فراوان دارد. مکرر در قرآن آمده که انسان بسیار ناسپاس (کفور) است.

انسان برای چاره مشکلات اخلاقی اش در تمام مراحل به کمک نظری و عملی دین نیاز دارد. اشکال دیگر به فلسفه اخلاق پوپ این است که خلقیات ما از جهت شبیه کردن ما به خدا، فضیلت نمی شود. خداوند صفاتی دارد که شایسته اوست، ولی برای انسان شایسته نیست؛ مانند تکبر، خدا متکبر است، ولی تکبر عامل گمراهی و مانع هدایت انسان است.

کمیل انتظاری