موریانه حشره ای است از راسته مساوی بالان (Isoptera)، بالاراستهٔ سوسری ها و شیخک ها (Dictyoptera).

موریانه ها حشراتی هستند که بدنی نرم دارند و به کندی حرکت می کنند به حکم طبیعت تا پایان عمر در دژ تاریکی که محل اجتماع آنهاست به سر می برند. زیرا در روشنایی آفتاب و فضای باز یارای ایستادگی در برابر دشمنان بی شمار خود را ندارند. موریانه ها حشراتی هستند اجتماعی که دو نوع از آنها دیده می شود: یک نوع در داخل چوب های منازل زندگی می کنند و نوع دیگر مخصوص نواحی استوایی بوده و در بیابان ها برای خود مسکن می سازند و طول خانه هایشان گاهی به ۵ متر و قطرش به ۸ متر می رسد و بسیار هم سخت است، بطوری که با کلنگ هم شکسته نمی شود.

در حالت کلی موریانه ها، شاه، ملکه، شاهزاده، کارگر و سرباز دارند و اگر تپه آنها را بشکافید همه اینها را از هم تشخیص خواهید داد. تعداد زیادی از موریانه ها با استفاده از چوبهای جویده شده و یا گل لانه های بزرگی درست می کنند. این لانه ها بسیار اصولی ساخته شده و برای ساخت آن هر موریانه وظیفه مشخصی دارد. معمولاً موریانه ها در درون لانه هایشان پنهان می شوند، ولی در صورتی که کسی مزاحم آنها شود یا برای تشکیل اجتماع جدید قصد پرواز داشته باشند، از لانه هایشان بیرون می آیند.

● تنوع موریانه ها در هر دسته

امروزه در حدود دو هزار گونه موریانه در دنیا می شناسیم که در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر فراوانند یکی از نمونه های بزرگ و معروف آن موریانه تپه سیاه است که در دماغه امید (جنوب افریقا) به سر می برند و نام علمی آن آمی ترمز آتلانتیکوس است. گونه دیگری که خیلی نزدیک به این نوع و دارای عادات مشابه است در افریقا و همچنین در استرالیا و بعضی نواحی آمریکا و هندوستان و مالایا و سواحل مدیترانه یافت می شود. البته بطور عمده در سراسر ایالات متحده آمریکا و نیز در قسمت جنوبی کانادا یافت می شود. در اروپا تا مناطق شمالی این قاره مثلاً تا پاریس و وین جای زیست موریانه است، اما پرشمارترین موریانه ها در مناطق باران خیز مدارگانی یافت می شوند.

در موریانه ها نیز مانند مورچه ها چند شکلی در هر دسته دیده می شود. یعنی در هر اجتماع موریانه تعداد زیادی موریانه های کارگر و و موریانه های مدافع یا سرباز موجود هستند. وظیفه کارگران تهیه غذا برای مجتمع است، یعنی چوب را می خورند و سپس گوارده آن را در اختیار دیگر موریانه ها قرار می دهند. سربازان بال ندارند، کور هم هستند، ولی با این وصف جنگجویان دلیری به شمار می روند. موریانه ملکه می تواند تا سی هزار تخم در یک روز بگذارد. او قادر به حرکت نیست و برای زنده ماندن کاملاً به موریانه های کارگر متکی است. بعضی از موریانه های ملکه می توانند تا ۵۰ سال زندگی کنند.

● ساختار بدن موریانه ها

بسیاری از مردم موریانه را با مورچه سفید اشتباه می گیرند. اگر چه موریانه ها نیز مانند مورچه ها جانورانی اجتماعی هستند، ولی به کلی با آنها تفاوت دارند. موریانه کمدی کلفت، رنگی روشن و شاخکهای یکنواخت و خمیده دارد. شکل هر موریانه به نوع وظیفه اش در اجتماع موریانه ها، بستگی دارد. برای مثال کارگرانی که وظیفه غذا دادن و تمیز کردن ملکه را به عهده دارند، معمولاً کور بوده و بدون بال هستند و دستگاه تناسلی هم ندارند. فقط موریانه نر دارای ۴ بال است و بیش از چند روزی زندگی نمی کند، یعنی پس از جفت گیری با نر تنها فرد ماده (ملکه) است که در اجتماع موریانه ها زندگی می کند و دارای شکمی بزرگ است و کارش فقط تخم گذاری است.

در دستگاه گوارش موریانه ها که از چوب استفاده می کنند، عده ای از تک یاختگان از دسته فلاژله ها به نام «پلی ماستیژین» زندگی می کنند که با موریانه ها زندگی اشتراکی دارند، بدین نحو که این تک سلولی ها دیاستازی به نام سلولاز ترشح می کنند که موجب هضم و نرم شدن چوبها می شود و در این حالت موریانه ها چوبهای نرم شده را می خورند.

● تپه های موریانه ای و زندگی اجتماعی موریانه ها

تپه های موریانه ای که به وسیله موریانه های تپه سیاه ساخته می شوند ممکن است به شکل لکه های نمایانی در تمام نقاط دامنه های کوهستانی جنوب غربی دماغه امید دیده شوند. سطح هر تپه درست مانند سطح خارجی مغز دارای برجستگیها و شیارهای مخصوصی است. بزرگ ترین آنها در حدود ۶۰ سانتیمتر بلندی دارد و پهنای قاعده آن نیز به ۶۰ سانتیمتر می رسد اگر یکی از آنها را بشکافیم دیده می شود که داخل آن مانند اسفنج است و از تعداد زیادی اتاقک تشکیل شده که عرض هر کدام از آنها ۲.۵ سانتیمتر است و با دریچه های کوچک راه دارد.

گرچه در یک تپه موریانه ای بزرگ ممکن است بیش از ۵۰۰۰۰ موریانه زندگی کنند ولی داخل آن همیشه تمیز است. این تمیزی به این دلیل است که موریانه ها مدفوعات خود را به منزله سیمان در ساختن دیواره های تپه و اتاقکها بکار می برند و لاشه ها را نیز می خورند و مصرف می کنند. بیشتر ساکنین تپه حشرات کوچکی به طول ۵ میلیمتر هستند که سرهایی سفید و بدنی به رنگ خاکستری تیره دارند. اینها کارگرها را تشکیل می دهند کارگرها ممکن است نر یا ماده باشند اندام تناسلی آنها رشد نمی کند و فعالیتی ندارد و فقط اثری از آن باقی است موریانه های کارگر کاملاً کورند و کارشان جمع آوری غذا و رسیدگی به بچه ها و پرستاری از شاه و ملکه و شاهزاده هاست.

موریانه ملکه می تواند تا ۳۰۰۰۰ تخم در یک روز بگذارد او قادر به حرکت نیست و برای زنده ماندن کاملاً به موریانه های کارگر متکی است بعضی از موریانه های ملکه می توانند تا ۵۰ سال زندگی کنند که از طول عمر همه حشرات دیگر بیشتر است. افراد دیگری که در حدود یک دهم ساکنین تپه را تشکیل می دهند و با کارگران تفاوت دارند سربازها هستند که رنگشان زرد و سرشان بیضی شکل است و یک جفت آرواره بلند و نوک تیز دارند که سلاح آنها را تشکیل می دهد کار آنها دفاع در برابر هجوم دشمنان خارجی است. سربازها در کار کارگرها شرکت ندارند ولی همیشه برای حمله به دشمنانی که می خواهند به زور وارد جایگاه آنها شوند آماده اند. بزرگ ترین دشمن موریانه ها، مورچه ها هستند که اگر آنها را بگیرند فورا می کشند و لاشه شان را برای تغذیه به لانه خود می برند.

● لانه سازی

در مناطق مدارگانی، بسیاری از موریانه ها لانه سازی می کنند. لانه هایی به صورت تپه ها و گنبدها که حدود ۲۰ متر وسعت و ارتفاعی شاید بیشتر از ۱۰ متر از سطح زمین دارند. برخی دیگر از موریانه ها درخت آشیان هستند، یعنی آشیانه هایی به اندازه های گوناگون معمولاً به بزرگی یک توپ بستکبال، بر فراز درختان می سازند. موریانه ها در داخل چنین آشیانه هایی خود را از خطر حمله پرندگان، سوسمارها، عنکبوت ها و مورچه ها مصون می دارند.

آشیانه برخی از موریانه های افریقایی مانند چتر است، طوری که آب باران به اطراف آن سرازیر می شود. دسته ای دیگر از موریانه ها، لانه خود را به گونه ای می سازند که دمای درون آن هماهنگ پذیر گردد. لانه و آشیانه سازی موریانه ها نمونه شگرفی از کار غریزی است. این کار بر عهده کارگران نوزاد نهاده شده است. چرا که کارگران تازه تولد یافته هیچگاه در لانه پدر و مادر خود زیست نمی کنند و در نتیجه راهی برای آموختن لانه سازی ندارند

● مبارزه و کنترل موریانه ها

با توجه به شناخت اجمالی که از این حشره بوجود آمده است متاسفانه شاهد هستیم که در ایران روشهای متعددی که بسیار هم ناکارآمد است برای نابودی این حشره بوجود آمده است . با توجه به اهمیت موضوع و تعدد گونه های این حشره بر آن شدیم که واحدی را در گروه محققین دفع آفات ایران بوجود آوریم که با ارائه مشاوره رایگان در این خصوص بتوانیم به هم میهنان خدمتی کوچکی نموده باشیم برای این منظور می توانید با ما تماس بگیرید تا در این خصوص و رهایی از این حشره کمکتان نماییم