خسارات آلودگی هوا بر گیاهان، درختان و محصولات کشاورزی پدیده ای است که کمتر به آن به طور جدی توجه شده است و کمتر تحقیقی در کشور به بررسی عدد و رقم ناشی از خسارات اقتصادی و زیست محیطی پرداخته است.

طی ۲۵ سال گذشته تحقیقاتی در مورد خسارت ازن روی محصولات کشاورزی به خصوص سه محصول زراعی ذرت، سویا و پنبه در آمریکا انجام شده است. در این تحقیقات با نصب اتاقک هائی در سطح مزارع و کنترل مقدار ازن، میزان خسارت این گاز را بر روی محصولات کشاورزی سالیانه ۶/۱ میلیارد دلار برآورد شده است. افزایش آلاینده های موجود در هوا، منجر به کاهش گلدهی، میوه دهی و در نهایت مسمومیت درختان می شود.

تحقیقات کارشناسان محیط زیست نشان می دهد آلاینده ازن موجود در هوا می تواند علاوه بر میزان گل دهی و میوه دهی، بر ایجاد حساسیت در درختان و گیاهان تأثیر داشته باشد.

براساس تحقیقات انجام شده، آلاینده های موجود در هوا باعث می شود روزنه های برگ گیاه از خود حالت دفاعی داشته باشد و در مقابل آلاینده های هوا بسته شوند. نوع و درجه واکنش برگ گیاه، به میزان ازن، درجه، شدت و مدت زمان تماس با گاز ازن بستگی دارد.

تماس معین ازن معمولاً در رطوبت بالا اثر زیادتری نسبت به رطوبت کم دارد، زیرا در رطوبت بالا روزنه ها بیشتر باز هستند و تبادل گازها به آسانی صورت می گیرد. بر اثر آلودگی هوا، سبزینه گیاه از بین می رود و باعث می شود برگ گیاه که مواد موردنیاز برای درختان و گیاهان را فراهم می کند زرد شود؛ به این ترتیب مواد موردنیاز غذائی به درختان و گیاهان نمی رسد و نشانه های مسمومیت گیاه با آلاینده های هوا را می توان به صورت پلاسیدگی گیاه مشاهده کرد.

این امر سبب می شود بر اثر تماس با غلظت های کم ازن و آلودگی هوا در درازمدت ”برگ ریزش گیاه“ را منجر شود و این موضوع حساسیت گیاه را نسبت به بیماری افزایش می دهد و گیاه را آسیب پذیر می کند.

به این ترتیب آلاینده ازن می تواند باعث کاهش فتوسنتز، کاهش سطح برگ، کاهش امکان بهره وری از آب و کاهش گل و میوه در گیاه شود.

تحقیقات متخصصان محیط زیست نشان می دهد که آلودگی هوا منجر به کوتاهی قد درختان نیز می شود. با ۱۰ درصد کاهش رشد سالانه برای درختان بر اثر آلودگی هوا، مجموعاً ۳۳ درصد ارتفاع یک درخت کمتر از زمانی است که در معرض آلودگی هوا نباشد. کاهش رشد درختان بیشتر بر اثر گازهای اکسید نیتروژن و دی اکسید گوگرد است که بارش باران های اسیدی را منجر می شود و رشد گیاه و درخت را مختل می کند. بیش از ۷۰ درصد درختان واقع در حاشیه بزرگراه های تهران به دلیل انباشت از ذرات زیان بار روی شاخ و برگ شان در حالت نیمه خشک قرار دارند. با افزایش آلودگی هوا به تدریج گونه های گیاهی سازگار با اقلیم تهران از پهن برگ به سوزنی برگ تغییر شکل داده اند.

تغییر گونه های سازگار از پهن برگ به سوزنی برگ خود عامل دیگری برای فازایش آلودگی هوا بوده، زیرا توان پالایش هوا به وسیله سوزنی برگ ها در مقایسه با پهن برگ ها، کمتر است.

بررسی ها نشان می دهد که ماده اکسیدان مه ـ دود باعث ایجاد لکه ای زرد روی برگ های سوزنی شده و این برگ ها زودتر از موعد خزان می کنند. در نتیجه، برگ کافی برای تولید موادغذائی گیاه وجود نخواهد داشت و سیستم ریشه صدمه می بیند و این به نوبه خود به رشد گیاه صدمه زده و گیاه را در مثال حشرات حساس تر می کند.

باران های اسیدی افزایش رسوبات اسیدی در خاک درختان را منجر می شود و بدین ترتیب با ورود اسید به خاک فرایند خاک شوئی رخ می دهد و هوا و غذای خاک برای رشد درخت از بین می رود. اگر خاک کم عمق باشد و یا دارای موادغذائی کافی برای حفظ گونه های مختلف نباشد، رشد درختان و گیاه را به کلی مختل م کند. در این شرایط فقط گونه های به خصوصی به حیات خود ادامه می دهند و این خود به سایر گونه ها و اکوسیستم ها ضرر خواهد رساند و همه اینها از افزایش آلاینده های هوا متأثر است.

آلودگی هوا روی گیاهان ممکن است شدید، مزمن و یا نامرئی باشد، اگر تراکم مواد آلوده کننده زیادتر از قدرت تحمل گیاه باشد، با توجه به سن و وضعیت گیاه و سایر عوامل اکولوژیکی محیط زیست و مدت زمان تماس، اثرات مختلفی برجای می گذارد.

در صورتی که تراکم مواد آلوده کننده کم و زمان طولانی باشد، اثر قوی ولی مزمن است و در نتیجه آن اندام گیاه کوچک می ماند، قدرت نشو و نمای گیاهان چندساله کم می شود، تعادل جامعه گیاهی به هم می خورد و ترکیب و توزیع گونه ها دگرگون می شود. در سطح سلولی نیز آثاری ظاهر می شود که شامل تغییر آتابولیسم و کاتابولیسم و کند شدن اعمال آنزیمی و تغییر رنگ دانه ها است. مهم ترین اثر غیرمستقیم آلودگی هوا روی گیاهان از بین رفتن حشرات گرده افشان و در نتیجه کم شدن گرده افشانی گیاه می باشد که مستقیماً عملکرد را کاهش می دهد.

میزان حساسیت گونه های مختلف گیاهی نسبت به آلودگی بسته به غلظت مواد آلوده کننده، مدت زمان در معرض بودن گیاه و سن گیاه، مقدار حساسیت و خسارت وارده بر گیاه متفاوت خواهد بود.

در بین گونه های گیاهی تفاوت های عمده ای از لحاظ حد تحمل به انواع موادشیمیائی آلوده کننده دیده می شود. حتی در بین یک گونه نیز حساسیت تمام بوته ها یکسان نیست و با توجه به این تفاوت ها، یک متخصص اصلاح نباتات می تواند ارقام مقام را انتخاب و اصلاح کند. بسته به شرایط اقلیمی نیز ممکن است تفاوت هائی وجود داشته باشد، رطوبت زیاد خاک، رطوبت نسبی بالا در هوا و شدت نور زیاد خسارت آلودگی را بیشتر می کند. آلودگی صوتی نیز یکی از انواع آلودگی هوا است.

تحقیقات نشان می دهد که رشد گیاهان بر اثر سر و صدای بلند کاهش چشمگیری می یابد. مهاجرت بی موقع حیات وحش و پرندگان، سقط جنین، خونریزی گوش، بی اشتهائی، بروز حالت پرخاشگرانه، کاهش شیر در حیوانات شیرده و کوتاه شدن طول عمر از جمله اثرات سر و صدای زیاد بر جانوران است.

از مهم ترین آثار آلودگی صوتی و ارتعاشات بر اجسام بی جان خساراتی است که به نواحی مسکونی و زمین وارد می شود. شکسته شدن شیشه و ایجاد شکاف در ساختمان ها، از جمله این اثرات است.

در جهان صنعتی امروز سر و صدای زیست محیطی شامل سر و صدای ناشی از ترافیک جاده ای، ترافیک هوائی و قطارها، صنایع، ساخت و سازها و نیز فعالیت های معمول است.

بررسی ها نشان می دهد، اولویت اول مشکل آلودگی صوتی در شهرهای بزرگ، ناشی از ترافیک است. صدای خارج از منزل ناشی از صدای هواپیما، وسایل نقلیه عمومی و زمینی، ساختمان سازی، صنایع و سر و صدای نواحی مسکونی و فعالیت های تجاری، منجر به تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم بر سلامت افراد می شود.

یکی از مهم ترین اثرهای آلودگی صوتی کاهش قدرت شنوائی است و اثرات غیرمستقیم آن بر روی انسان شامل کاهش ضربان قلب، حساسیت عصبی، گرفتگی عضلانی، خستگی روحی و جسمی، سرگیجه و از دست دادن تعادل بدن، امراض قلبی و در نهایت مجموع این اثرها در انسان ایجاد خستگی و بی حوصلگی می کند و از بازدهی فکری و جسمی می کاهد.

تهیه‌کننده: یوسف کامجو موحد

منبع:

www.Agriculture.com