پدیده کشند سرخ هر چند وقت یکبار سواحل ایران را در آبهای شمال و جنوب همچون برخی دریاهای دیگر در سراسر جهان فرا می گیرد و پیش بینی می شود این پدیده بار دیگر به سواحل بازگردد؛ پدیده ای که خطر تلف شدن آبزیان را در پی دارد. اما کشند سرخ چگونه پدیده ای است؟

به گزارش پایگاه خبری فریادگر، کشند سرخ (Red Tide) یک پدیده زیست محیطی است که در نتیجه افزایش جمعیت فیتوپلانکتون ها (شکوفایی پلانکتونی) ایجاد می شود. کشند سرخ یک نام عمومی است و به تغییر رنگ آب حاصل از شکوفایی و تجمع میکروارگانیسم اطلاق می شود. عبارت کشند در واقع همان جزر و مد و بالا و پایین رفتن سطح آب در دریاها است که در نتیجه جاذبه ماه و خورشید بر سطح کره زمین بوجود آمده و در فواصل زمانی مشخص روی می دهد. پلانکتون ها فاقد قدرت شنای آزاد بوده و با جریانات دریایی از جمله جزر و مد در دریا جابجا می شوند و علت قرارگیری عبارت کشند در ابتدای نام این پدیده موید انتقال جمعیت پلانکونی ایجاد کننده شکوفایی جلبکی توسط جزر و مد است. از آنجاییکه عامل بوجود آورنده این پدیده یعنی فیتوپلانکتونها دارای رنگدانه هایی با رنگ های مختلف از جمله سبز، آبی، زرد، قهوه ای و قرمز هستند لذا این پدیده به رنگهای متنوعی دیده می شود اما از آنجایی که رنگ قرمز یا سرخ متداول تر است این پدیده را با صفت سرخ می شناسند. فیتوپلانکتون ها که در حالت عادی در آب دریا وجود دارند و از طریق فتوسنتز به حیات خود ادامه می دهند در واقع نوعی گیاه تک سلولی و از ریزترین و ابتدایی ترین موجودات زنده در چرخه غذایی محیط های دریایی و در واقع ایجادکننده حیات در دریاها هستند. پلانکون های جانوری با تغذیه از فیتوپلانکونها به حیات خود ادامه می دهند و به تبع آن سایر موجودات با تغذیه از پلانکتون های جانوری و حتی یکدیگر زنجیره غذایی دریاها را تکمیل می کنند. انسان در بالاترین نقطه این زنجیره قرار گرفته است. پس در واقع شبکه یا زیربنای حیات در دریاها و اقیانوس ها وابسته به این گیاهان تک سلولی یا فیتوپلانکتون ها است.

این فتوسنتزکنندگان دریایی با توجه به مهیا شدن شرایط زیست محیطی از جمله دما، نور، مواد مغذی و... در فصول مختلفی از سال افزایش تعداد می یابند و به اصطلاح "بلوم" یا شکوفا می شوند. در میان عوامل یا فاکتورهای محیط زیستی، مواد مغذی (فسفات، نیترات و سیلیسیوم) به ویژه عناصر کمیاب نظیر آهن و... در این شکوفایی بیشترین تاثیر را دارند، که گروه اول (فسفات، نیترات و سیلیسیوم) در فاضلاب های خانگی، شهری – روستایی و کشاورزی و دومی در گرد و غبارها به وفور یافت می شوند. در خلیج فارس و دریای عمان این شرایط زیست محیطی در اکثر موافصول سال فراهم است اما در دریای خزر این پدیده بیشتر در زمان اعتدال دمایی (اوایل فصول بهار و پاییز) دیده می شود.

برخی ازکشند های سرخ موجب مرگ دسته جمعی جانوران دریایی می شوند. برای علت مرگ جانوران دریایی در اثر این پدیده چندین دلیل مطرح می شود. از آنجاییکه هر موجودی در طبیعت مرگی دارد ضرورت دارد که اجساد توسط تجزیه کنندگان به مواد تشکیل دهنده تجزیه شوند. تجزیه کنندگان غالباً با مصرف اکسیژن کارشان را که تجزیه بدن یا پیکره موجودات است انجام می دهند. در نتیجه یکی از عوامل مشاهده مرگ و میر موجودات دریایی بواسطه کشند سرخ و کاهش اکسیژن در اثر ازدیاد عوامل تجزیه کننده است. عامل دیگر مرگ و میر سم تولید شده توسط این موجودات است. گاهی تجمع فیتوپلانکتونها در آبشش ها باعث خفگی آبزیان می­شود.

حرکت کشند سرخ تحت تاثیر عوامل محیطی نظیر سرعت جرایانات دریایی مثل امواج یا جزر و مد یا ... از حدود یک متردر ساعت تا بیشتر متغیر است. بعضی از کشندهای سرخ صدها کیلومتر مربع از آب را اشغال می کنند. با توجه به کمی اطلاعات درخصوص گونه های ایجاد کننده و شرایط دقیق ایجاد شکوفایی جلبکی، پیش بینی وقوع آن در حال حاضر امکان پذیر نیست.

علل پیدایش غیرعادی کشند سرخ

از اصلی ترین عوامل ایجادکننده کشند سرخ، ورود پساب های شهری، روستایی و کشاورزی (از جمله پساب حاوی مواد مغزی استخرهای کشت و پرورش آبزیان همچون میگو ماهی) به دریا است. در کنار این عوامل، مساعد بودن سایر شرایط محیط زیستی نظیر دمای آب نیز در بروز این پدیده موثر است. حضور گونه های غیربومی ایجاد کننده کشند سرخ بویژه حضور آنها در آب های کشور از جمله تخلیه آب توازن کشتی ها می تواند به بروز کشندهای سرخ خطرناک منجر شود.

کشند سرخ و اثر آن بر انسان

بر اساس نوع سم تولید شده و میزان مصرف گونه های دریایی آلوده به سم، علایم متنوعی از خارش چشم و بینی و گلو، سوزش لب و زبان گرفته تا بروز حالت تهوع و اسهال و استفراغ و در شرایط بسیار حاد حتی مرگ از علائم غالب مسمومیت به این سموم است.

کشند سرخ و مصرف آبزیان

تمامی موجودات دریایی به ویژه گونه های ساکن یا دارای حرکت محدود نظیر دوکفه ایها یی مثل صدف های ماسل، آبالونی و...، سخت پوستان که ذرات غذایی از جمله فیتوپلانکتونهای ایجاد کننده سم را از آب دریا فیلتر می کنند و دیگر موجودات تغذیه کننده از این صدفها نظیر میگو، شاه میگو یا خرچنگ ها به خاطر تجمع سم در بافت چربی درصورتیکه میزان سم از مقدار معینی افزایش یابد خوردنشان می تواند برای انسان ایجاد عارضه نماید. البته خوردن ماهی تازه صید شده و دور از مناطق تحت تاثیر، مشکلی ایجاد نمی کند لازم به ذکر است به علت مصرف کم صدفها در کشور تاکنون گزارشی از مسمومیت غذایی در کشور گزارش نشده است.

اقدامات پیشگیرانه

با توجه به تاثیر فراوان مواد مغذی ورودی به دریا در ایجاد کشند سرخ ضروریست هرچه سریعتر نسبت به تصفیه فاضلاب های خانگی و شهری و روستایی و عدم انتقال فاضلاب تصفیه نشده به رودخانه ها اقدام شود. شناسایی گونه های مهم ایجاد کننده کشند سرخ و اعلام اقدامات احتیاطی برای جلوگیری از خسارات شدید زیست محیطی از دیگر اقداماتی است که می بایست توسط سازمان های مسئول صورت پذیرد.

تحقیق: امیر گرجی

ویرایش: آرش نکوئیان