بشتابید که مریخ و ماه با همدیگر هم اندازه شده و در آسمان به یک اندازه جلوه گری می کنند. الان بیش از ۷ سال است که از نیمه های تابستان به بعد چنین ایمیلی در گوشه و کنار دنیا رد و بدل می شود و افرادی را انگشت به دهان و حیرت زده وادار می کند تا دوستان و آشنایانی که دانایی ای نسبت به نجوم دارند را سوال پیچ کنند و صحت و سقم این خبر را جویا شوند. اما واقعیت چیست؟

آیا واقعا ماه و زهره در نیمه شبی از شب های تابستان تا این اندازه درشت و پر نور می شود؟ آیا شبی از شب های تابستان، ۲ ماه درخشان در آسمان خواهیم دید؟

● مریخ، همین نزدیکی ها

سال ۱۳۸۲، ۶ شهریور ماه از ساعت ۹ شب تا ۳ بامداد در رصدخانه آموزشی زعفرانیه تهران بیش از ۳۰۰۰ نفر به تناوب گردهم آمدند تا مریخ را در کمترین فاصله اش از زمین رصد کنند. بسیاری از آنها فکر می کردند که در آن شب مریخ را به اندازه ماه بزرگ خواهند دید و بر سطح آن نشانه هایی از زیبایی های هوش ربای مریخ خواهند دید.

بسیاری از آنها که آمده بودند تلاش می کردند تا با کمک تلسکوپ های ۴ و ۶ اینچی موجود در رصد خانه و پارک پیرامون آن کلاهک های قطبی و سفید مریخ، کوه ها و قله های سر به فلک کشیده ۲۴۰۰۰ متری این سیاره سرخرنگ، دشت های پهناور و دره عظیم مارینریس را با عمق چند هزار متری اش رصد کنند و زمانی که نمی توانستند این رویاهای زیبا را ببینند به توانایی ابزار های رصدی موجود شک می کردند و هیچ لحظه ای حاضر نبودند فکر کنند که خبر هم اندازه شدن ماه و مریخ را نادرست بپندارند.

● مریخ، مهم، خیلی عادی

مریخ جرم ویژه ای در منظومه شمسی محسوب می شود. شاید هم این ویژگی فقط در ذهن ما زمینیان ایجاد شده باشد و از دیدگاه نجومی مریخ اینقدرها هم ویژه نباشد. مثلا مریخ نه سیاره خیلی بزرگی است و نه کوچک ترین سیاره منظومه ما. نه سیاره ای کاملا فعال (مثل زمین) است و نه سیاره ای است که مثل عطارد یا ماه (تنها قمر زمین) خاموش و سرد و مرده است. خلاصه کلام این که مریخ واقعا جرم چندان ویژه ای نیست. البته واقعا نباید اینقدر هم بی انصاف بود. مریخ شناسه های منحصر به فردی هم دارد.

مثلا بلندترین کوه های منظومه شمسی به مریخ تعلق دارد. المپوس و آسکرئوس ۲ قله بلند با ارتفاعی در حدود ۲۴۰۰۰ متر (یعنی تقریبا ۳ برابر قله اورست) روی این سیاره قرار دارند. دره مارینر که عمیق ترین دره منظومه شمسی است هم روی این سیاره قرار گرفته است. عمق این دره در برخی از مکان ها حتی از اندازه اورست هم بیشتر است.

اما همه اینها به کنار... مریخ همواره در تاریخ نقشی انکارناشدنی در بین زمینیان داشته است. بسیاری از زمینی ها معتقد بودند (و هستند!) که روی مریخ موجودات زنده هوشمندی زندگی می کنند. برخی، آنها را موجوداتی هوشمند و دوست داشتنی و مهربان فرض می کنند و بسیاری دیگر، آنها را موجوداتی هوشمند و متخاصم می پندارند.

موجوداتی که همواره طی تاریخ منتظر فرصتی بوده اند که به زمین حمله و نسل بشر را نابود کنند. البته دانشمندان هم در باره وجود نشانه های حیات روی مریخ ایده هایی دارند. بسیاری از دانشمندان معتقدند که امکان شکل گیری و حضور حیات روی مریخ در تمام دوره های قدیمی و باستانی زیاد بوده است و حتی برخی معتقدند که همین الان هم ممکن است که روی مریخ موجود زنده وجود داشته باشد. البته نه به آن شکلی که مردم عادی تصور می کنند. حیات مریخی (اگر الان وجود داشته باشد) در حد باکتری ها یا تک یاخته های بسیار ساده و ابتدایی است .

● مریخ، جنگجوی خبرساز

مریخ با همه ویژگی های واقعی و حاشیه های غیرواقعی اش، چند سالی است که خبری یکسان را همه ساله از خود منتشر می کند. البته نمی توان همه تقصیر ها را به گردن او انداخت. این مردم هستند که خبر را می سازند و به گردن او می اندازند. خبر این است:در شهریور ماه مریخ به اندازه ماه شب ۱۴ در آسمان دیده می شود.

بیایید ببینیم اصل قضیه چیست؟ آیا اصلا چنین چیزی ممکن است که رخ دهد؟ آیا اصلا مریخ را می توان این اندازه بزرگ دید؟

آیا در طول تاریخ چنین چیزی امکان رخ دادن داشته است؟

مریخ سیاره ای است که تقریبا نصف زمین اندازه دارد. شعاع این سیاره حدود ۳۳۸۰ کیلومتر بیشتر نیست، اما ماه حتی از مریخ هم کوچک تر است. با شعاع ۱۷۰۰ کیلومتری، ماه تقریبا نصف مریخ اندازه دارد. با این وصف شاید شما هم فکر کنید که پس ماه را در آسمان باید نصف مریخ دید! اما اینجاست که فاصله ها نقش خود را بخوبی بازی می کنند. وقتی جرمی را در آسمان (یا زمین، فرقی نمی کند) می بینیم در حقیقت آن را با اندازه ظاهری اش می بینیم. اندازه ظاهری کاملا به فاصله ربط دارد. جرمی که دورتر است، کوچک تر دیده می شود... و مریخ دور است. خیلی دورتر از ماه. ماه را نزدیکترین همسایه زمین می شناسیم.

فاصله اش تا زمین فقط ۳۰۰.۰۰۰ کیلومتر است. در حالی که مریخ در کمترین فاصله اش از زمین که قرار می گیرد تقریبا ۵۷ میلیون کیلومتر تا زمین فاصله دارد و این یعنی آن که مریخ، حتی در نزدیک ترین فاصله اش با زمین هم که قرار می گیرد باز ۱۹۰ بار دورتر است. به همین دلیل خیلی ساده مریخ هیچ گاه نمی تواند همقد و قواره ماه برای ما زمینیان دیده شود.

ستاره شناسان برای زمانی که مریخ در نزدیک ترین فاصله اش با زمین قرار می گیرد اسم مخصوصی دارند؛ مقابله. چون در چنین زمانی مریخ و خورشید در آسمان زمین درست در مقابل هم قرار می گیرند. یکی در یک سو و دیگری در سوی دیگر آسمان. وقتی مریخ در مقابله است، از هر زمان دیگری بزرگ تر و پر نورتر دیده می شود، اما حتی در این حالت هم مریخ را چیزی بیشتر از یک ستاره پر نور نمی توان در آسمان دید.

حتی در این حالت مریخ تقریبا ۸۰ بار از ماه کوچک تر دیده می شود. حتی در این حالت که مریخ از هر زمان دیگری بزرگ تر دیده می شود باز هم جرمی مثل سیاره زهره در آسمان پر نورتر و بزرگ تر از آن دیده می شود و این یعنی که... خیالتان راحت باشد. هیچ وقت مریخ از یک ستاره معمولی و کمی روشن و البته کمی هم سرخرنگ فراتر نمی رود و همه چیز هایی که درباره ۲ ماه در یک آسمان و... شنیده اید چیزی بیشتر از یک شوخی بی مزه نیست .

● مریخ و تب نوبه!

مریخ تقریبا در هر دو سال یک بار به حالت مقابله می رسد و این یعنی که فاصله اش را با زمین به کمترین مقدار می رساند. سال ۲۰۰۳ میلادی مریخ به نزدیک ترین فاصله اش با زمین در طول تاریخ رسید. در آن سال مریخ به فاصله ۷ / ۵۵ میلیون کیلومتری زمین رسید. در آن زمان خبر های زیادی منتشر شد مبنی بر این که مریخ به کمترین فاصله (و بالطبع بزرگ ترین اندازه) در طول تاریخ رسیده است و همین مورد باعث شد تا خبر رویایی و افسانه ای «دو ماه در یک شب» و «مریخ هم اندازه ماه در آسمان» شکل بگیرد.

این خبر دست به دست و دهان به دهان و البته میل باکس به میل باکس در جهان چرخید. از آمریکا تا بورکینافاسو را در نوردید و از آن زمان تاکنون همه ساله در همین ایام (اواخر تیرماه تا اوایل شهریور ماه) دوباره تبی راه می اندازد و ساکت می شود و دوباره سال دیگر و سال دیگر و همین طور تاکنون.

پس از سال ۲۰۰۳ مریخ تا سال های سال به این مقدار نزدیکی نخواهد رسید. شاید بتوان سال ۲۰۵۰ (یعنی درست ۴۰ سال بعد) را با آن مقایسه کرد. در آن هنگام فاصله زمین تا مریخ به حدود ۹ / ۵۵ میلیون کیلومتر خواهد رسید. در دیگر مقابله ها، فاصله مریخ و زمین خیلی بیشتر از ۵۵ میلیون کیلومتر خواهد بود.

● می دانم که نمی شود، اما اگر می شد؟!

بیایید فرض کنیم واقعا روزی می آمد که مریخ را هم اندازه ماه در آسمان می دیدیم ، آن وقت چه می شد؟ برای این که ماه و مریخ هم اندازه زمین در آسمان دیده شود باید فاصله اش تا زمین به ۰۰۰ / ۶۰۰ کیلومتر برسد. آن وقت با توجه به جرم مریخ و فاصله اش، اولین و قطعی ترین اثری که بر زمین و زمینیان خواهد گذاشت جذر و مدهای شدید روی زمین خواهد بود.

اگر چنین شود، بسیاری از مناطق ساحلی زمین در اثر چنین جزر و مدهای هولناکی خالی از سکنه خواهد شد (حواشی خلیج فارس تا ده ها کیلومتر از این پدیده متاثر خواهدشد). از سوی دیگر به هم ریختگی مداری منظومه شمسی آنچنان شدید خواهد شد که مثلا ایستگاه های فضایی و ماهواره های جی پی اس و مخابراتی دیگر در مدار زمین باقی نخواهند ماند و... شک نکنید که زندگی روی زمین با خطر نابودی مواجه می شود... مریخ دور است و چه خوب که اینقدر دور است.

▪ نکته

نمایی واقعی از مقارنه ماه و مریخ در آسمان که با چشم غیر مسلح دیده می شود شایعه دروغین درباره مریخ ادعا می کند چنین منظره ای در انتظار رصدگران زمینی است.