اسطرلاب دستگاه کوچکی است که برای تعیین بعضی مشخصات زمان ومکان آسمان به کار میرود. به فارسی "جام جم" نامیده می شود ولی به تدریج کلمه یونانی اسطرلاب برای آن متداول شده است.اسطرلاب رایج و معمولی دستگاه و صفحه مدور فلزی است که از جنس برنز یا برنج و یا از آهن وفولاد و یا تخته به طرز بسیار دقیق و ظریف و مستحکمی ساخته شده و برای مطالعات ومحاسبات کارهای نجومی از قبیل پیدا کردن ارتفاع و زاویه آفتاب محل ستارگان و سیارات و منطقه البروج و به دست آوردن طول و عرض جغرافیایی محل در تمام مدت شبانه روز و فصول مختلف سال و همچنین برای بدست آوردن ارتفاع کوهها و پهنای رودخانه ها و سایر عوارض طبیعی زمین و تعیین ساعات طلوع و غروب یکایک ستارگان ثوابت و سیاراتی که نام آنها بر شبکه اسطرلاب نقش بسته و برای محاسبه ساعات طلوع و غروب آفتاب هر محل(علی الخصوص در دوره اسلام که تعیین ساعات نماز هم برآن اضافه شد) ساخته شده است. با توجه به این حقیقت که در هنگام استفاده از دستگاه مذکور هیچ احتیاجی جهت به کاربردن و دانستن فرمولهای ریاضی نیست.(مانند خط کش محاسبه ای که به وسیله مهندسین به کار برده میشود.)

ریشه لغوی و ایرانی اسطرلاب

بر طبق اسناد بدست آمده در ماوراء النهر ، این دستگاه را «استاره لاب» می گفتند. «استاره» یا «استره» که یونانیان «استاریوس» می نامند، همان ستاره و نام ایرانی است و «لابیدن» از مصدر پارتی به معنی «تابیدن» است.

«حسن اسوار» از دانشمندان زرتشتی سده چهارم هجری در کتاب «المبتدا بعلم النجوم» می نویسد: «کتابی از علمای اسکندریه به دستم رسید که در آن اعلام داشته بود بنیاد دانش نجوم را در جهان منجم ایرانی «استره دوقوس فوقانی» در ۳۲۰۰ سال پیش از جنگ تروا بنیان نهاده است» چون جنگهای ده ساله تروا ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد صورت گرفت، نزدیک به ۶۷۰۰ سال از عمر این دانش می گذرد. با این سند خلاف گفته غربیان که استرلاب و نام آن یونانی معرفی می نمایند، ثابت می گردد.

اسطرلاب را ایرانیان مسلمان جام جم یا جام جهان نما و یا آینه جم می خواندند. «جم» با پسوند «شید» ، «جمشید» نامیده می شود که از بزرگترین منجمان و ریاضیدانان و فیزیکدانان ایرانی است که در تاریخ اساطیری ایران تا مقام خداوندی ارتقا یافت.

حافظ در غزلی از آینه جام نام می برد که منظورش همان استرلاب است که جهان را مانند جام آینه واری به آدمی نشان می دهد. قدیمیترین کتاب جامع به زبان پارسی دری درباره استرلاب و ستاره شناسی ، کتاب «روضه المنجمین» نام دارد که آنرا «شهمردان» فرزند ابی الخیر رازی در سده پنجم هجری تألیف کرده است.

تاریخچه:

نام چندنوع ابزار اندازه گیری نجومی که برای سنجش ارتفاع ، سمت ، بعد و میل خورشید و ستارگان ، تعیین وقت در ساعات روز و شب ، قبله و زمان طلوع و غروب آفتاب و مقاصد دیگر به کار می رفته است . این دستگاه که گاه آن را کهن ترین ابزار علمی جهان می خوانند، احتمالاً در سدة ۳ ق م در یونان ساخته شده است . در حقیقت ، در دوران شکوفایی دانش ستاره شناسی یونانیان ، دو دستگاه اندازه گیری متفاوت ، یکی به نام اسطرلاب حلقوی ۳، و دیگری به نام اسطرلاب مسطح ۴ مورد استفاده بوده است . آنچه بطلمیوس ۵ در مجسطی (ص با عنوان اسطرلاب از آن سخن می گوید، همان نوع حلقوی اسطرلاب است که بعدها در جهان اسلام ذات الحلق نامیده شد و برخی نیز آن را اسطرلاب ذات الحلق نامیدند (نک: ابن ندیم ، ۳۳۲ ۳۳۳؛ بیرونی ، قانون ...، ۲/۷۹۸ ۸۰۱؛ یعقوبی ، ۱۰۷، ۱۰۹ ۱۱۰؛ پاولی ، ؛ II(۲)/۱۷۹۸ کلامروت ، ۲۵ ۲۳ ؛ تومر، .(۳۲۳ گفته می شود ابرخس (د پس از ۱۲۷ق م ) دگرگونیهایی در این ابزار به وجود آورده بوده ، و احتمالاً بطلمیوس (سدة ۲م ) نیز به ابتکار خویش اجزائی بدان افزوده بوده ، و آن را برای اندازه گیری تفاوت طول نجومی ماه و خورشید و نیز تعیین موضع هر ستاره نسبت به دائرة البروج ، یعنی طول و عرض نجومی آن ، مورد استفاده قرار می داده است (ابن ندیم ، ۳۴۲؛ کینگ ، «مجموعه ها...۱»، ۱۰۶ ؛ پاولی ، .(II(۲)/۱۷۹۸ ۱۷۹۹

سونِسیوس ِ سورنی ۲ (د ح ۴۱۵م ) نیز از جهان نمایی سخن می گوید که گویا خود وی پایه های نظری آن را تکمیل کرده است . وی می افزاید که آن پایه های نظری را از یک رسالة ابرخس که بطلمیوس نسبت به آن بی توجهی نشان داده ، برگرفته است (نک: سارتن ، ؛ I/۱۹۳ ۱۹۴ پاولی ، ؛ II(۲)/۱۷۹۹ هارتنر، .(۲۵۳۱ ۲۵۳۲

دربارة سرچشمة بابلی اسطرلاب نیز سخنانی گفته شده ، و در این زمینه شواهدی از قبیل الواح سفالین مشابه اسطرلاب مسطح که در ویرانه های بابل به دست آمده ، و شامل خطوط و دوایر و نقش چند ستاره است و نیز قراینی مانند آگاهیهای پراکنده پیرامون گسترة پژوهشهای نجومی دانشمندان بابلی ارائه شده است . این نیز روشن است که یونانیان در زمینة ستاره شناسی ، از بابلیان درسهای بسیار آموخته اند؛ اما به اعتقاد پژوهشگران تاریخ نجوم ، این شواهد و قراین برای اثبات اختراع اسطرلاب در بابل و آشور، و انتقال بعدی آن به یونان کفایت نمی کند (همو، ۲۵۳۴ ؛ فرنسیس ، ۹؛ وان در وردن ، .(۶۷۴ ۶۷۶

همچنین سخنانی که دربارة دستگاهی به نام عنکبوت ۳، ساختة اویدوکسوس (سدة ۴ق م ) یا آپولونیوس (سدة ۳ق م ) به عنوان یکی از مراحل ابتدایی تر اسطرلاب گفته شده ، از واقعیت بسیار دور است و آن دستگاه در حقیقت نوعی ساعت آفتابی ؛ II/۷۵۱Šýøª)–¨ù¢ø“ هارتنر، ۲۵۳۱ ؛ پاولی ، ؛ II(۲)/۳۶۷ ۳۶۸ بریتانیکا، میکرو، .(I/۶۰۶

آنچه در منابع اسلامی دربارة ساختن اسطرلاب و کاربرد آن در دوران باستان آمده ، با افسانه آمیخته است . در شماری از این مآخذ، اختراع این ابزار را گاه به فرزند هرمس حکیم و گاه به فرزند ادریس پیغمبر که گویا لاب نام داشته است نسبت می دهند و با بیان یک وجه اشتقاق عامیانه ، واژة اسطرلاب را برگرفته از نام او می شمارند (ابن ندیم ، همانجا؛ ابونصر، ۳۰۱؛ شهمردان ، ۱۱۸؛ ابن خلکان ، ۶/۵۲). گفتنی است که خوارزمی اینگونه توجیهات را سخیف شمرده است (ص ۲۳۳).

دربارة معنی واژة اسطرلاب ، گذشته از روایات افسانه وار، در منابع اسلامی به چند روایت که به مفهوم اصل یونانی واژه بسیار نزدیک است ، برمی خوریم : حمزة اصفهانی ترکیب ستاره یاب را نقل کرده ، و اسطرلاب را معرب آن شمرده است . در موارد دیگری با تصریح به اصل یونانی این واژه ، آن را به غلط ترازوی ستارگان ، یا ترازوی آفتاب ، آینة ستارگان و همانند آنها ترجمه کرده اند (همو، ۲۳۲ ۲۳۳؛ ابوعلی فارسی ، ۷۳؛ بیرونی ، شهمردان ، همانجاها؛ کوشیار، ۶۵).ممکن است ترکیب ستاره یاب در واقع نیز ابتکار ستاره شناسان ایرانی ، و مستقل از واژة یونانی بوده باشد (قطعه ای از افراد...، ۶۶). ماشاءالله یهودی (سدة ۴ق ) در رساله ای در باب اسطرلاب که اصل عربی آن از میان رفته ، و تنها ترجمة لاتین آن بر جای مانده ، معادل درست واژة اسطرلاب را به صورت «اخذ الکواکب » نقل کرده بوده است (ص ۶۳). این برگردان در برخی رساله های نجومی سده های بعد، از جمله در آثار زرقالی (ص ۶۹) و موسی بن ابراهیم (ص ۷۲) تکرار شده است (نک: کینگ ، «ریشه ...۴»، .(۴۷ این ابزار در برخی منابع کهن ، ذات الصفائح نامیده شده است (یعقوبی ، ۱۱۲؛ صوفی ، ۲).

اسطرلاب در آغاز به شکل کره ساخته می شد. در جهان اسلام نیز به رغم آشنایی با اسطرلاب مسطح ، نخست به اسطرلاب کروی توجه بیشتری نشان داده شد. از جابر بن سنان (سدة ۳ق ) به عنوان نخستین سازندة اسطرلاب کروی در جهان اسلام یاد می شود (ابن ندیم ، ۳۴۲ ۳۴۳؛ سارتن ، .(I/۶۰۲ فضل بن حاتم نیریزی (سدة ۳ق ) نیز طی رساله ای دربارة اسطرلاب کروی ، از مزایای آن بر اسطرلاب مسطح یاد کرده است (همانجا؛ VI/۱۹۲ ؛ GAS, نیز نک: ه د، کرة فلکی ). گفته می شود که بطلمیوس مبتکر اسطرلاب مسطح بوده است . در این زمینه نیز افسانه هایی نقل کرده اند (ابن خلکان ، همانجا). طرح و ساخت این نوع اسطرلاب مستلزم آشنایی با ترسیم تصویر فضای سه بعدی بر صفحة مسطح است که ابرخس و بطلمیوس به خوبی از آن آگاهی داشتند (کینگ ، «مجموعه ها»، .(۱۰۶ ابن ندیم ، ابیون بطریق را مبتکر اسطرلاب مسطح می شمارد (ص ۳۴۲). سهولت حمل و نقل اسطرلاب مسطح به زودی مزایای اسطرلاب کروی را در سایه نهاد. در نتیجه ، اسطرلاب مسطح همه جا متداول گردید (بیرونی ، استیعاب ...، گ ۴۷ الف ب ).

در اواخر سدة ۵م فن ساختن و کاربرد اسطرلاب در بیزانس به اوج خود رسید و پس از وقفه ای تا سده های میانه ادامه یافت ( پاولی ، ؛ II(۲)/۱۷۹۸ کینگ ، همانجا). از این دوران تنها یک اسطرلاب در دست است که در ۱۰۶۲م در آسیای صغیر ساخته شده ، و نوشته های روی آن به زبان یونانی است . از جهان اسلام اسطرلابهای قدیم تری بر جای مانده است (همانجا؛ هارتنر، .(۲۵۳۲

در سدة ۲ق /۸م فرهنگ نوپای اسلامی در شهر حرّان ، واقع در جنوب آناتولی کنونی با اسطرلاب آشنایی یافت و اخترشناسان جهان اسلام به ساختن این ابزار و استفاده از آن پرداختند. طی یک هزار سال بعد، منجمان مسلمان هزاران اسطرلاب ساختند و صدها رساله دربارة آن نوشتند و دانشمندانی مانند ابراهیم بن حبیب (ه م )، ابن حبش ، علی بن عیسی اسطرلابی ، فضل بن حاتم نیریزی و جابر بن سنان در این فن برجستگی یافتند (ابن ندیم ، ۳۳۲ ۳۴۲، ۳۴۳؛ سارتن ، ۶۰۲ ۵۶۶, ۵۴۸, .(I/۵۳۰,

ابو جعفر بن احمد بن عبدالله بن حبش رساله ای دربارة اسطرلاب مسطح نوشت (ابن ندیم ، ۳۳۴؛ قفطی ، ۳۹۶). بسیاری نیز به ابتکاراتی در طرح اسطرلاب و ساختن انواع گوناگونی از آن پرداختند.

بعدها، در سدة ۶ق /۱۲م شرف الدین مظفر طوسی منجم ، اسطرلابی به شکل خط کش ساخت که اسطرلاب خطی یا عصای طوسی نامیده شد، اما به علت آنکه کار چندانی از آن برنمی آمد، کاربرد گسترده ای نیافت ؛ با اینهمه ، در تاریخ نجوم این نوع اسطرلاب موضوع بحثها و گفت و گوهای بسیاری بوده است (ابن ندیم ، همانجا؛ زوتر، .(۱۳ ۱۵ شماری اندک از اسطرلابهایی که تاکنون باقی مانده اند، مربوط به دوران شکوفایی دانش نجوم در جهان اسلام ، یعنی سده های ۳ ۹ق / ۹ ۱۵م و شماری بیشتر مربوط به سده های بعد است . نوآوریهای عمده در ساخت اسطرلاب ، طی همین دوران صورت گرفته است ؛ چنانکه برخی گفته اند: اخترشناسان جهان اسلام در همین سده ها دانش نجوم را به چنان اوجی رساندند که تا قرنها پس از آن برای دانشمندان هیچ ملتی دست یافتنی نبود (فرنسیس ، ۹ ۱۰؛ عواد، ۱۵۵؛ کینگ ، همانجا).

در سدة ۷ق /۱۳م اسطرلاب در سراسر جهان اسلام ، از هندوستان تا اسپانیا شناخته شده ، و مورد استفاده بود. در سدة ۹ق /۱۵م اسطرلاب از راه اسپانیا و شاید نیز در عین حال از طریق سیسیل به اروپا راه یافت ؛ گر چه به نظر می رسد که آشنایی برخی از دانشمندان اروپایی که از راه ونیز با دانشهای شرقی آشنا شده بودند، قدری زودتر صورت گرفته باشد (هارتنر، ۲۵۳۳ ؛ کینگ ، همانجا). در همین دوران ، همراه با ترجمة رساله هایی دربارة اسطرلاب به زبانهای اروپایی ، برخی اصطلاحات نجومی عربی ، مانند سمت ، سمت الرأس و سمت القدم ، گاه با تحریف و تغییر شکل بسیار، به صورت آزیموت ۱، زنیت ۲ و ندیر۳ به واژگان اخترشناسی غرب افزوده گشت (کونیچ ، .(VIII/۵۵ ۵۶ از آن پس در مغرب زمین نیز ساختن اسطرلاب ، و بهره گیری از نوآوریهای ستاره شناسان جهان اسلام رواج یافت . در اینجا نیز تفاوتی سخت چشمگیر میان منجمان مسلمان و اروپایی دیده می شود. در حالی که مسلمانان پس از آشنایی با اسطرلاب طی چند دهه به اوجی حیرت انگیز در هنر اسطرلاب سازی دست یافته ، و اسطرلابهایی استادانه ساخته بودند، اروپاییان برای رسیدن به همان نتایج به زمانی دراز در مقیاس چند سده نیاز یافتند (هارتنر، کینگ ، همانجاها).

با آغاز دوران نوین ، اسطرلاب از انحصار دانشمندان و خواص اهل فن بیرون آمد و بسیاری از مردم ، برای تعیین وقت از آن استفاده می کردند. این ابزار همچنین در سفرهای دراز دریایی برای تعیین موقعیت کشتی مورد استفاده بود (هارتنر، ۲۵۳۴ ؛ بریتانیکا، ماکرو، .(XVIII/۶۵۲ پس از رواج یافتن تئودولیت (زاویه یاب ) و دوربین نجومی ، از اهمیت اسطرلاب کاسته شد. در دوران ما افراد بسیار اندکی از مبانی علمی این دستگاه آگاهی دارند. با اینهمه ، اسطرلاب به عنوان یک ابزار آموزشی ، ارزشی را که در سده های میانه و دوران رنسانس برای آموزش اصول ستاره شناسی داشت ، از دست نداده است . همچنین گروهی از علاقه مندان به ابزارهای نجومی ، انجمن بین المللی اسطرلاب را بنیاد نهاده اند و کسان بسیاری نیز مجموعة اسطرلاب گردآوری می کنند (فرنسیس ،۹؛هارتنر،۲۵۳۰ ؛ بریتانیکا، ، I/۶۰۶Šø¤îþõ ماکرو، همانجا، نیز ؛ IV/۸۸۰ پاولی ، همانجا؛ کینگ ،«مجموعه ها»، .(۱۰۶

اجزای اسطرلاب :

حلقه :

این قطعه دایره ای است فلزی که به هنگام کار با اسطرلاب می توان آن را به عنوان دستگیره به کاربرد، یا به جایی آویخت (شکل ۱، شم ۱). گاه حلقة دیگری نیز که ممکن است فلزی ، نخی یا ابریشمی باشد و آن را علاقه می نامند، به آن می افزایند.

عروه :

این اندام دایره ای فلزی است که میان حلقه و کرسی قرار می گیرد (شکل ۱، شم ۲). نقش این دو (یا سه ) اندام فراهم شدن امکان چرخش کامل اسطرلاب و قرار گرفتن آن در جهت صحیح به هنگام کار با آن است .

کرسی :

زائده ای است بر قوس کوچکی از محیط اسطرلاب که عروه بدان متصل می شود (شکل ۱، شم ۳).

اُم :

ام صفحة اصلی و غیرقابل انتقال اسطرلاب است و دیواره ای آن را در برمی گیرد و صفحات دیگر که قابل انتقالند، روی آن قرار می گیرند. عرض دیواره به ۳۶۰ تقسیم شده است . بر کف این صفحه ، چندین دایره که مرکز آنها مرکز صفحه است ، رسم شده اند، و در هر یک از این دوایر، نام چندین شهر نوشته شده است . این صفحه بیشتر برای یافتن جهت قبله به کار می رود.

حجره :

فضای تهی که از ام اسطرلاب و دیوارة آن تشکیل می شود و صفحه های قابل انتقال اسطرلاب و عنکبوت در آن جای می گیرند.

صفایح :

صفایح صفحاتی دایره شکلند با سوراخی در مرکز دایره که محور اسطرلاب از آن می گذرد (شکل ۱، شم ۴) و یک فرو رفتگی در نقطه ای از پیرامون ، برای آنکه به کمک یک برآمدگی در دیوارة حجره ، در جای خود قرار گیرد و از گردش آن جلوگیری گردد. بر روی هر صفحه ، ۳ دایره که مرکز آنها مرکز صفحه است ، رسم شده ، و هر کدام به ترتیب درازای شعاع نشان دهندة مدارهای رأس الجدی ، رأس الحمل و رأس السرطانند. این ترتیب مربوط به اسطرلاب شمالی است ؛ در اسطرلاب جنوبی دایرة کوچک تر مدار رأس الجدی و دایرة بزرگ تر مدار رأس السرطان خواهد بود. بر روی صفحات ، همچنین دو قطر عمود بر هم رسم شده است ؛ قطر افقی را خط مشرق و مغرب خوانند (نیمة چپ خط مشرق ، و نیمة راست خط مغرب است ) و قطر عمودی ، از کرسی تا مرکز، خط نصف النهار است و نیمة دیگر آن خط وتدالارض ، یا خط نصف اللیل نامیده می شود (بیرونی ، التفهیم ، ۲۹۳؛ نصیرالدین ، ۲ ۳).

بر روی صفحات ، دوایر دیگری نیز به نام دوایر مقنطرات که تصویرهای دوایر ارتفاع از افق تا سمت الرأس را نشان می دهند و همچنین قوسهای مربوط به ساعات معوجه و مستویه رسم شده اند. در تصویر دوایر مقنطرات نیز میان اسطرلاب شمالی و جنوبی تفاوتهایی وجود دارد (بیرونی ، همان ، ۲۹۶ ۲۹۷؛ نورث ، ۱۰۵ ؛ کینگ ، «مجموعه ها»، .(۱۰۳

ساعات مستویه ساعات معمولی ، یعنی واحدهای زمانی برابر ۱ ۲۴ شبانه روزند. اما ساعات معوجه ساعات نابرابرند. در این زمینه ، شایان ذکر است که در سده های میانه واحد متغیری نیز برای اندازه گیری زمان به کار می بردند، بدین معنی که درازای روز را از سپیده دم تا مغرب ، و درازای شب را از شامگاه تا سپیده دم ، صرف نظر از کوتاهی و بلندی آنها به ۱۲ بخش تقسیم می کردند. بدین ترتیب ، در طول سال و بر حسب عرضهای جغرافیایی متفاوت ، ساعتهای نابرابر به وجود می آمد. در بسیاری از اسطرلابها، قوسهایی نیز رسم شده است که ساعتهای نابرابر را نشان می دهد (خوارزمی ، ۲۱۹؛ هارتنر، ۲۵۴۰ ؛ نورث ، ۱۰۶ ؛ کینگ ، همانجا).

عنکبوت :

این قطعه صفحه ای مشبک است و شبکه نیز نامیده می شود (شکل ۱، شم ۵) و بر روی آن دو دایره رسم شده است . دایرة بزرگ تر مدار رأس الجدی (شکل ۱، شم ۶) و مرکز آن مرکزاسطرلاب ، و دایرة کوچک تر که در درون دایرة بزرگ تر قرار دارد و با آن مماس است ، منطقة البروج (در حقیقت : دائرة البروج ) را نشان می دهد (شکل ۱، شم ۷). نقطة تماس دائرة البروج با مدار جدی ، رأس الجدی (شکل ۱، شم ۸)، و نقطة مقابل آن ، یعنی محل تقاطع دائرة البروج با قطر قائم عنکبوت ، رأس السرطان را نشان می دهد (شکل ۱، شم ۹). این دو نقطه ، قطر دائرة البروج ، و بدین ترتیب ، مرکز آن را مشخص می کنند (بیرونی ، همان ، ۲۸۸ ۲۸۹؛ نصیرالدین ، ۲؛ نورث ، .(۱۰۳ در عنکبوت مربوط به اسطرلاب جنوبی نیز دایرة بزرگ تر مدار رأس السرطان خواهد بود و جای رأس الجدی و رأس السرطان نیز با یکدیگر عوض می شود (بیرونی ، همان ، ۲۹۶؛ نصیرالدین ، همانجا).

عنکبوت روی صفیحه ها قرار می گیرد و خطوط و قوسهای صفیحه ها، از لابه لای بریدگیهای آن دیده می شود. از نقطة رأس الجدی زائدة کوچک نوک تیزی بیرون آمده که آن را مُری خوانند و به هنگام گرداندن عنکبوت با حجره تماس پیدا می کند (شکل ۱، شم ۱۰). در پیرامون منطقة البروج ، زائده های تیزی قرار دارند که ستارگان ثابت را نشان می دهند. این زائده ها را مریهای کواکب خوانند. عنکبوت در روی صفیحه ها قرار می گیرد و به کمک دسته ای که مدیر یا محرک نام دارد، چرخانده می شود.

عِضاده :

این اندام بازوی متحرکی است مانند خط کش با سوراخی در وسط که به کمک محور در پشت اسطرلاب قرار می گیرد (شکل ۲، شم ۱) و دو سر آن اندکی تیز است . این تیزیها را مریهای عضاده خوانند (شکل ۲، شم ۲) و در نزدیکی دو سر آن ، دو قطعه مربع شکل نصب شده اند که آنها را لبنه ، یا هدفه نامند و به فارسی خشتک نیز گفته می شود و در میان هر یک از آن دو سوراخی ریز است به نام سوراخ شعاع که از درون آنها ستارگان ، یا هر چیز دیگر را مشاهده می کنند و در برخی اسطرلابها سطح عضاده به ۱۲ بخش تقسیم شده است که ساعات معوجه را نشان می دهد (بیرونی ، التفهیم ، ۲۹۹ ۳۰۰؛ نصیرالدین ، ۳ ۴؛ وپکه ، .(۱۳۲ ۱۳۵

محور:

این قطعه میله ای است باریک که قطب نیز نامیده می شود. ته آن پهن است (شکل ۲، شم ۴) و در سر آن سوراخی است که فرس (اسبک ) در آن جای می گیرد (شکل ۱، شم ۱۱). این میله از سوراخهای مرکز ام اسطرلاب ، و مراکز صفحات ، عنکبوت ، عضاده و گاه نیز شاخص عبور می کند، به طوری که این اندامها تنها حرکت دورانی در پیرامون محور داشته باشند.

فرس :

فرس که آن را به فارسی اسبک می خوانند، برای جلوگیری از جدا شدن صفحات و عنکبوت و عضاده از محور در سوراخ محور جای داده می شود.

پشت اسطرلاب به وسیلة دو قطر آن ، یکی عمودی که خط علاقه خوانده می شود و دیگری افقی که خط مشرق و مغرب نام دارد، به ۴ بخش تقسیم شده است . «چهار یک چپ از نیمة زبرین » را ربع ارتفاع می خوانند و به ۹۰ بخش تقسیم می کنند (شکل ۲، شم ۵). ربع مقابل آن ، یعنی چهار یک راست از نیمة زیرین ربع ظل نامیده می شود (شکل ۲، شم ۶) و بر حسب تانژانت یا کتانژانت صفر تا ۹۰ درجه بندی شده است .

در برخی اسطرلابها در زیر خط مشرق و مغرب دو مربع نیز رسم شده است . معمولاً دو ضلع بیرونی مربع سمت راست به ۱۲ قسمت و دو ضلع بیرونی مربع سمت چپ به ۷ قسمت تقسیم شده اند. تقسیمات مربع سمت راست اصابع (جمع اصبع = انگشت )، و تقسیمات مربع سمت چپ اقدام (جمع قدم = پا) نام دارند. این دو مربع گاه همچنین جدولی به نام جدول طبایع را در برمی گیرند. مربعات و جدول یاد شده برای تعیین ارتفاع اجرام سماوی به کمک سایة اشیاء، و نیز استخراج احکام نجوم به کار می روند (بیرونی ، همان ، ۲۹۹؛ وپکه ، ۱۵۵ ۱۳۵ ؛ هارتنر، .(۲۵۲۵ ۲۵۴۷ اسطرلاب مسطح ، معمولاً در اندازه های میان ۸ تا ۴۰ سانتی متر ساخته می شد. البته اسطرلابهای بسیار بزرگ تری نیز ساخته شده اند (نورث ، .(۱۰۵

انواع اسطرلاب

به طور کلی می توان گفت کالتام ، توماری ، هلالی ، چلیپایی ، ذورقی ، قوسی ، جامعه جنوبی ، رصدی ، شمالی ، کروی ، مسطح خطی ، ثلثی و صلیبی مشخص می شود. بر طبق اسناد معتبر ، استرلاب ذورقی و صلیبی را ابوسعید احمد فرزند عبدالجلیل سجزی (سیستانی) ، معلم ابوریحان بیرونی ، در سده چهارم هجری اختراع کرده است و استرلاب رصدی را عبدالکریم نیکمرد قاینی از دانشمندان سده پنجم هجری ساخته است.

اسطرلاب مسطح مدور به علت سهولت حمل و سهولت کاربرد به زودی در میان ستاره شناسان تداول یافت . اما نوآوریهای ستاره شناسان مسلمان در طرح اسطرلاب و از جمله در تصویر منطقة البروج و دوایر ارتفاع و خط مشرق و مغرب به ساخت انواع گوناگونی از اسطرلاب مسطح انجامید که شمار آنها از ۲۰ افزون است . اسطرلابهای آسی ، طبلی (مُطبّل )، سرطانی (مسرطن )، مُبطَّخ ، حلزونی ، ثوری ، جاموسی ، شقایقی ، سفرجلی ، زورقی و صلیبی از این جمله اند. به طوری که از منابع برمی آید، این نام گذاریها در ۹ مورد نخست به شکل منطقةالبروج در صفحة عنکبوت مربوط می شود، یعنی منطقةالبروج دراین اسطرلابها، به ترتیب به شکلهای برگ مورد، طبل ، خرچنگ ، خربزه ، حلزون ، سر گاو، سر گاومیش ، برگ شقایق و گلابی است (بیرونی ،همان ، ۲۹۷ ۲۹۸، الدرر...، ۱۱۶ ۱۲۴؛ مراکشی ، ۲/۶۹ ۷۸؛ I/۷۲۵ , ۲ .(EI

از این میان ، اسطرلابهای طبلی ، سرطانی ، ثوری ، جاموسی ، شقایقی و زورقی ، بدون آنکه تغییری در ساختمان آنها لازم آید، برای هر دو نیمکره به کار می رفته اند و در آنها میان شمالی و جنوبی تفاوتی نبوده است (بیرونی ، استیعاب ، گ ۳۶ الف ب ، ۴۰ الف ، الدرر، همانجا؛ مراکشی ، ۲/۶۸ ۷۰). چنانکه در شرح ساختمان اسطرلاب دیدیم ، اسطرلابهایی که برای رصد ستارگان و اندازه گیری مختصات آنها از نیمکرة جنوبی لازم است ، با اسطرلابهایی که در نیمکرة شمالی به کار می روند، تفاوتهایی در ساختمان عنکبوت و صفیحه ها، شامل جا به جایی در مدارهای رأس السرطان و رأس الجدی ، و نیز در تصویر دوایر ارتفاع (مقنطرات ) دارند؛ در حالی که در اسطرلابهای یاد شده ، این تفاوتها از میان برداشته شده است . درمورد اسطرلاب زورقی که به ابتکار ابوسعید سجزی ساخته شده است ، یک ویژگی مهم دیگر نیز جلب توجه می کند. بیرونی که خود نمونه ای از این اسطرلاب را دیده است ، پس از ستایش آن و سازنده اش گوید: «این اسطرلاب برپایة اعتقاد برخی اهل نظر که حرکت کلی مرئی را از آن ِ زمین ، و از غرب به شرق می دانند، ساخته شده است ». وی می افزاید: هندسه دانان و فلک شناسان در رد این نظر سخنی ندارند و استدلال در نقض این اعتقاد موکول به فلاسفة طبیعی است (بیرونی ، استیعاب ، گ ۳۶ الف ۳۷ ب ؛ نیز نک: ویدمان ، .(II/۶۶۵ این ظاهراً نخستین کاربرد نظریة حرکت وضعی زمین در میان اخترشناسان مسلمان است . مراکشی ۳ قرن پس از سجزی و دو قرن پس از بیرونی این نظر را با قاطعیت رد می کند و به ابن سینا و رازی استناد می ورزد (۲/۷۴).

متأسفانه ، چون از انواع یاد شده نمونه ای باقی نمانده است ، هیچ گونه داوری علمی دربارة آنها ممکن نیست (هارتنر، .(۲۵۴۴ ۲۵۴۵

کاربردهای اسطرلاب

ایرانیان در ابتدا ، از استرلاب برای تعیین محاسبات نجومی استفاده می کردند. آنها به تدریج در تجهیز و تکمیل آن کوشیدند. بدین ترتیب علاوه بر آنکه فاصله خورشید با زمین و ماه و دیگر ستارگان را بوسیله استرلاب تعیین کردند، توانستند از این وسیله چندکاره در موارد زیر هم استفاده کنند. تعیین ساعات شب و روز ، اندازه گیری ارتفاعات کوهها و عمق دریاها ، تعیین طول نصف النهار و مدارها و خط استوا ، تعیین قبله و وقت صبح و ظهر و شب ، معین کردن درجات پهنا و درازی زمین ، تعیین مسیر ستارگان ، شناخت اثرات اجرام آسمانی بر کردار و اندیشه آدمیان.

بوسیله اسطرلاب ، زمان حرکت خورشید را در ۳۶۵ روز و یک چهارم روز (یک سال) معین کرده و شروع و پایان اعتدال بهاری و زمستانی را مشخص می کردند. آنها که در استفاده از استرلاب داناتر بودند، عقیده داشتند که در آسمان ۲۸ منزل وجود دارد و اگر آن را بر اساس محاسبات ریاضی حساب کنند، ۱۲ ماه سال پدید می آید. آنان خوب و بد زندگی انسانها را از تاثیر برجهای دوازده گانه بر ستارگان اعلام می کردند. مثلا هر گاه ضمن محاسبات نجومی ، زهره و مشتری در کنار هم قرار می گرفتند آن را برای تاج گذاری ، مسافرت ، بازرگانی ، درختکاری و زناشویی ، مبارک و فرخنده می دانستند.

اسطرلاب بیش از ۳۰۰ کاربرد دارد به برخی از کاربرد های نجومی آن در زیر اشاره شده است:

نمایش آسمان در لحظه دلخواه

محاسبه زمان طلوع و غروب اجرام آسمانی در زمان دلخواه

اندازی گیری فواصل و ارتفاعات با روشهای هندسی و مثلثاتی

محاسبه مکان اجرام آسمانی در آسمان

تعیین زمان از طریق مشاهده اجرام آسمانی

تعیین طول روز و طول شب

یکی دیگر از کاربرد های اسطرلاب در زمان های گذشته طالع بینی بوده است.قدیمیان اعتقاد داشتند که صورت فلکی ای که در لحظهٔ تولد هر کس، در حال طلوع است، صورت فلکی طالع آن فرد است. آن ها برای هر یک از آن صورت فلکی ها خصوصیاتی را در نظر گرفته بودند که همان خصوصیات فرد بودند. اما آن ها فقط از صورت فلکی های دایره البروجی برای این کار استفاده میکردند که این صورت فلکی ها در اسطرلاب نشان داده شدند و به کمک اسطرلاب به راحتی می توان صورت فلکی طالع هر فرد را، با دانستن موقعیت خورشید در آن لحظه، مشخص کرد

تعیین وقت به کمک اسطرلاب : ابتدا باید ارتفاع یک جرم سماوی ، مثلاً خورشید را تعیین کرد. برای این کار ربع ارتفاع را به سوی خورشید می گیریم و عضاده را می چرخانیم تا خورشید از میان سوراخهای هر دو لبنه دیده شود، مُری عضاده بر مدرج ارتفاع ، ارتفاع خورشید را نشان می دهد. آنگاه صفیحه ای را که عرض جغرافیایی مکان اندازه گیری (یا نزدیک ترین عرض جغرافیای به آن ) را در بردارد، در زیر عنکبوت قرار می دهیم . عنکبوت را می چرخانیم تا طالع آفتاب ، یعنی برج و درجه ای که خورشید در آن قرار دارد (مثلاً دهم میزان )، بر مقنطره ای قرار گیرد که برابر ارتفاع خورشید است . در اینجا، درجه ای را که مری رأس الجدی بر درجات ۳۶۰ گانة حجره نشان می دهد، به خاطر می سپاریم . آنگاه طالع آفتاب (مثلاً دهم میزان ) را بر افق مشرق قرار می دهیم ؛ بار دیگر درجه ای را که مری رأس الجدی نشان می دهد، در نظر می گیریم . تفاضل این دو درجه مقدار قوسی است که خورشید از لحظة برآمدن تا زمان اندازه گیری پیموده است و آن را دایر گذشته از روز خوانند. از آنجا که خورشید در هر ساعت ۱۵ از مدار خود را می پیماید، اگر این تفاضل مثلاً ۸۲ باشد، با محاسبة زیر مقدار زمانی که از برآمدن آفتاب گذشته است ، به دست می آید:

۵ ساعت و ۲۸ دقیقه = ۸۲ ۱۵

(نک: بیرونی ، التفهیم ، ۳۰۰ ۳۰۱، ۳۰۵ ۳۰۶؛ صوفی ، ۵۲؛ نصیرالدین ، ۹ ۱۰).

اسطرلابهای به جا مانده

از اسطرلابهای قدیم یونان نمونه ای به جا نمانده است ؛ اما مسلمانان پس از آشنایی با این ابزار هزاران اسطرلاب ساختند که از آن میان شاید در حدود ۸۰۰ نمونه باقی مانده باشد. شمار اندکی از این رقم مربوط به دوران شکوفایی دانش نجوم در جهان اسلام ، و بقیه مربوط به سده های بعد، یعنی دورانی است که هیچ گونه نوآوری قابل ذکری در کار نبوده است . در حقیقت ، چنانکه گفته شد، جهان اسلام طی همان دوران به چنان اوجی در این فن دست یافته بود که تا قرنها پس از آن ، برای دانشمندان هیچ ملتی دست یافتنی نبود (هارتنر، ۲۵۳۵ ؛ کینگ ، «مجموعه ها»، .(۱۰۶ در مجموع ، اسطرلابهایی که در ایران ، یا به دست صنعتگران ایرانی ساخته شده ، در دقت هندسی و زیبایی بسیار برتر از اسطرلابهای ساخت دیگر اقوام تشخیص داده شده اند. دقت و صحت اسطرلابهای ساخت ایرانیان ، بیشتر از آن روست که این اسطرلابها به دست خود اخترشناسان ایرانی و یا زیر نظر ایشان ساخته می شده اند (نک: هارتنر، همانجا).

برپایة یکی از گزارشها از مجموع ۱۶۵ اسطرلاب کهن مربوط به مشرق زمین که با دقت موردبررسی قرار گرفته اند، ۶۵ نمونه ساخت ایرانیان ، ۲۷ نمونه ساخت مسلمانان هندوستان ، ۸ نمونه ساخت هندوان ، ۲۱ نمونه ساخت عربها (یعنی مصریان ، سوریان و عراقیان )، و ۴۲ نمونه ساخت صنعتگران اسپانیا و مسلمانان شمال افریقا، و دو نمونه ساخت یهودیان است . به طوری که ملاحظه می شود در این فهرست ایرانیان در رأس قرار دارند (همانجا).

بیشتر آنچه از اسطرلابهای کهن باقی مانده است ، در موزه های بزرگ اروپا به ویژه در انگلستان ، اسپانیا، ایتالیا نگهداری می شود (فرنسیس ، ۹ ۱۰؛ هارتنر، ۲۵۳۵ ,۲۵۳۲ ؛ کینگ ، همانجا).

مورلی ۱ بر آن است که کهن ترین اسطرلاب موجود ساخت احمد بن خلف مروزی است و در ۲۹۳ق /۹۰۶م برای مقتدر، خلیفة عباسی ساخته شده است ، اما درِکِر۲ تاریخ ساخت آن را ۳۳۹ق /۹۵۰م می داند و آ. داسکیو۳ بر آن است که این اسطرلاب در سدة ۱۲ یا ۱۳م از روی یک نمونة قدیمی ساخته شده است (هارتنر، .(۲۵۳۲

احتمالاً کهن ترین اسطرلابی که تاکنون باقی مانده ، در ۳۷۴ق /۹۸۴م به دست دو برادر اصفهانی به نامهای احمد و محمد بن ابراهیم در اصفهان ساخته شده است . این اسطرلاب که به رغم کهنگی ، مهارت سازندگانش را به خوبی نشان می دهد، در موزة اشمولین ا¸کسفرد نگهداری می شود (همانجا).

اینک از چند اسطرلاب دیگر نیز که جالب توجه شمرده شده اند، یاد می شود:

۱) اسطرلاب محمد بن ابی القاسم بن برکان ، ساخته شده در ۴۹۶ق / ۱۱۰۳م . این اسطرلاب در موزة تاریخ علم در فلورانس نگهداری می شود (نک: همو، .(۲۵۳۵

۲) اسطرلاب حامد بن محمود اصفهانی ، ساخته شده در ۵۴۷ق / ۱۱۵۲م . این نمونه نیز در موزة تاریخ علم در فلورانس نگهداری می شود (همانجا).

۳) یک اسطرلاب قدیمی که تاریخ ساخت آن معلوم نیست ، ساخته شده در اندلس که در نورمبرگ نگهداری می شود (کینگ ، همان ، .(۱۰۸

۴) اسطرلاب محمد بن سهلی ، که در ۴۸۳ق /۱۰۹۰م در والنسیا ساخته شده ،و اکنون در مؤسسةاسمیتسون واشینگتن نگهداری می شود (گلدشتاین ، .(۱۹

۵) اسطرلاب احمد بن کمال ، که ظاهراً کهن ترین اسطرلابی است که در دارالا¸ثار العربیة بغداد نگهداری می شود. تاریخ ساخت آن معلوم نیست ، ولی از نوشته های آن که به خط کوفی است ، چنین می نماید که در سدة ۴ق ساخته شده است (فرنسیس ، ۱۲

تألیفات در زمینة اسطرلاب

آگاهی از آثاری که پیش از اسلام دربارة اسطرلاب نوشته شده ، بسیار اندک است . بطلمیوس در کتاب پنجم مجسطی (ص بخش کوتاهی با عنوان «دربارة ساختمان اسطرلاب » آورده است که چنانکه گفتیم ، در حقیقت به ذات الحلق مربوط می شود ( پاولی ، ؛ II(۲)/۱۷۹۸ تومر، ۳۲۳ )؛ اما در منابع اسلامی کتابی مستقل دربارة اسطرلاب نیز به وی نسبت داده شده که موردتوجه مؤلفان کتابهای تاریخ علم قرار گرفته است . یعقوبی (ص ۱۱۲ ۱۱۳) از اثری در این زمینه نام می برد که احتمالاً در سدة ۲ق /۸م به عربی ترجمه شده است . این نسخه بر جا نمانده است ، اما ترجمه های لاتین و عبری کتابی دربارة اسطرلاب در دست است که بطلمیوس مؤلف آن شمرده می شود (اشتاین اشنایدر، ۲۱۶ ؛ نیز نک: V/۱۷۳, GAS, .(۱۸۳ ۱۸۴

در منابع کهن عربی اثری نیز با عنوان رسالة فی العمل بالاسطرلاب به تئون اسکندرانی که از شارحان آثار بطلمیوس به شمار می رود، نسبت داده شده است (ابن ندیم ، ۳۲۸؛ قفطی ، ۱۰۸؛ تومر، همانجا؛ نیز نک: V/۱۸۰ ۱۸۳ .(GAS,

از یوحنای نحوی رسالة ارزشمندی دربارة شیوة ساختن و کاربرد اسطرلاب به زبان یونانی برجا مانده ؛هارتنر، I/۴۲۱ ۴۲۲Šö—¤‘¨)–¨ ۲۵۳۲ ؛ تومر، همانجا).

در منابع عربی همچنین از ابیون بطریق که شاید اندکی پیش از اسلام می زیسته ، به عنوان مؤلف رساله ای در اسطرلاب به زبان یونانی ،و نیز نخستین کسی که اسطرلاب مسطح ساخته است ،یاد می شود.گفته می شود که رسالة وی شامل ۱۵۷ باب بوده ، و ثابت بن قره آن را به عربی درآورده است . شایان ذکر است که در رسالة المقیاس المرجح فی العمل بالاسطرلاب که اشتباهاً به بیرونی نسبت داده شده است ، گفته می شود که ثابت بن قره در رساله ای با عنوان العمل بالاسطرلاب ، ابرخس را مبتکر اسطرلاب کروی و نیز اسطرلاب مسطح شمرده ، و در عین حال به تسطیح اسطرلاب توسط لاب اشاره کرده است . این سخن از آن رو شگفت می نماید که یگانه رسالة منسوب به ثابت بن قره با عنوان یاد شده ، همان ترجمة رسالة ابیون بطریق است و داستان لاب ، ویژة رسائل عربی است . همچنین قابل تصور نیست که دانشمندی مانند ثابت ابن قره آن را باور کرده باشد (ابن ندیم ، ۳۳۰، ۳۴۲؛ بیرونی ، قطعه ای از مقدمه ...،۶۷؛ نیز نک: کینگ ، «ریشه »، ۵۲ ,۵۱ ؛ قفطی ، ۹۷؛ .(GAS,VI/۱۶۳ رساله ای نیز به زبان سریانی در وصف اسطرلاب از سِوِروس سبوخت ۱، اسقف قنسرین (سدة ۱ق /۷م ) در دست است (هارتنر، تومر، همانجاها؛ سارتن ، .(I/۴۹۳

از مجموعة شواهد چنین برمی آید که پیش از آشنایی مسلمانان با اسطرلاب ، شمار اخترشناسانی که به پژوهش و تألیف دربارة این ابزار اهتمام می ورزیده اند، چندان زیاد نبوده ، و در نتیجه رسائل چندانی هم در این زمینه نوشته نشده است ، در حالی که طی دوران شکوفایی دانش نجوم در سرزمینهای اسلامی ، صدها رساله دربارة اسطرلاب تألیف شد. شمار آنچه از این رساله ها به جا مانده ، از ۲۰۰ متجاوز است که بیشتر آنها نیز مورد بررسی قرار نگرفته اند (فرنسیس ، ۹ ۱۰؛ عواد، ۱۵۵؛ کینگ ، «مجموعه ها»، .(۱۶۶

کهن ترین رساله ای که در جهان اسلام دربارة اسطرلاب نوشته شده ، الجامع فی الاسطرلاب علماً و عملاً نام دارد و به جابر بن حیان منسوب است . ابن مشاط سرقسطی (سدة ۵ق /۱۱م ) این رساله را که گویا شامل هزار مسأله بوده ، در قاهره دیده ، و آن را بی همانند یافته است (صاعد، ۶۱؛ قفطی ، ۱۶۰ ۱۶۱؛ زوتر، ۳ ؛ VI/۱۳۴ .(GAS, جملاتی از این رساله در غایةالحکیم منسوب به مجریطی نقل شده است (همانجا). اینک از مهم ترین آثاری که در این زمینه نوشته شده است ، یاد می شود:

۱) العمل بالاسطرلاب ، یا صنعة الاسطرلاب و العمل به ، از ماشاءالله یهودی . چنانکه پیش تر اشاره شد، اصل عربی آن از میان رفته ، اما ترجمة لاتین آن باقی مانده است . این ترجمه در سده های میانه در اروپا بسیار متداول و موردتوجه بوده است . در حدود ۲۰۰ نسخة خطی از این ترجمه در دست است و از ۱۵۰۳ تا ۱۵۸۳م چندین بار به چاپ رسیده است ؛ اما به رغم اهمیت و شهرت بسیاری که داشته ، بررسی قابل توجهی دربارة آن صورت نگرفته است (ابن ندیم ، ۳۳۳؛ زوتر، ۶ ۵ ؛ کونیچ ، ؛ X/۴۲ کینگ ، «ریشه »، .(۴۷ ۴۸

۲) العمل بالاسطرلاب المسطح ، از ابراهیم بن حبیب (ابن ندیم ، ۳۳۲؛ زوتر، ۳ ؛ نالینو، ۱۴۷ ۱۴۸).

۳) العمل بالاسطرلاب ، از محمد بن موسی خوارزمی (ابن ندیم ، همانجا؛ زوتر، .(۱۰ و یدمان بخشی از این رساله را که تصور می شد از میان رفته باشد، در میان نسخه های خطی برلین یافت و به آلمانی ترجمه کرد (شوی ، .(II/۷۴۷

۴) العمل بالاسطرلاب ، از احمد بن عبدالله مروزی (ابن ندیم ، ۳۳۴؛ قفطی ، ۱۷۰؛ زوتر، .(۱۲

۵) العمل بالاسطرلاب ، از علی بن عیسی منجم (ابن ندیم ، ۳۴۲؛ زوتر، .(۱۳ این اثر در ۱۹۱۲م در بیروت به چاپ رسید. کارل شوی آن را به آلمانی ترجمه کرد و در ۱۹۲۷م در مجلة ایزیس منتشر ساخت (شوی ، .(II/۶۱۳ ۶۲۸

۶) برهان صنعة الاسطرلاب ، از محمد بن صباح و ابراهیم بن صباح (ابن ندیم ، ۳۳۵؛ قفطی ، ۵۹؛ زوتر، .(۱۹

۷) رسالة فی عمل الاسطرلاب ، از محمد بن موسی بن شاکر (بیرونی ، استیعاب ، گ ۵۶ الف ؛ زوتر، ۲۰ ؛ نیز نک: VI/۱۴۷ .(GAS,

۸) رسالة فی العمل بالاسطرلاب ، از حامد بن علی واسطی . نسخه ای از آن در کتابخانة احمد ثالث موجود است (نک: همان ، .(VI/۲۰۷

۹) رسالة فی الاسطرلاب ، از ابراهیم بن سنان . این اثر در ۱۳۶۲ق در حیدرآباد دکن چاپ شده است .

۱۰) العمل بالاسطرلاب ، از عبدالرحمان صوفی . این اثر در ۱۳۸۱ق از روی نسخة خطی کتابخانة ملی پاریس که ناقص ، و تنها شامل ۳۸۶ باب است ، در حیدرآباد دکن چاپ شد. در ۱۴۰۶ق /۱۹۸۶م چاپ تصویری نسخة دیگری از آن ، شامل ۴۰۲ باب در اشتوتگارت انتشار یافت . این نسخه در همان سال با ویرایش و تحقیق علی عمراوی در رباط چاپ شد. عبدالرحمان صوفی یک کتاب مفصل تر نیز دربارة اسطرلاب و شیوة کار با آن ، شامل ۷۶۰ ،۱باب تألیف کرده است که از کتاب منسوب به جابر بن حیان در این زمینه نیز کلان تر، و احتمالاً مفصل ترین کتابی است که تا روزگار وی در این فن تألیف شده است . متأسفانه ، بخش بزرگی از این اثر شامل ۹۶۰ باب از میان رفته است ، اما تلخیصی از آن به قلم مؤلف شامل ۱۷۰ باب باقی مانده است . چاپ تصویری آن نیز در ۱۴۰۶ق /۱۹۸۶م در اشتوتگارت انتشار یافت .

۱۱) رسالة فی صنعة الاسطرلاب و العمل بها، از مسلمة بن احمد مجریطی . نسخه ای از آن در کتابخانة اسکوریال نگهداری می شود. این رساله به لاتین نیز ترجمه شده است (زوتر، ۷۶ ؛ نیز نک: VI/۲۲۶ GAS, .(۲۲۷

۱۲) رسالة فی عمل الاسطرلاب ، از ابوسعید سجزی . نسخه ای از آن در کتابخانة ملی شیراز نگهداری می شود (زوتر، ۸۰ ؛ VI/ GAS, .(۲۲۵ ۲۲۶

۱۳) رسالة فی الاسطرلاب ، از کوشیار بن لبان (برای نسخه های خطی ، نک: زوتر، ۸۴ ۸۳ ؛ VI/۲۴۸ .(GAS,

۱۴ و ۱۵) رسالة دوائر السماوات فی الاسطرلاب و رسالة فی الاسطرلاب ، هر دو از ابونصر منصور بن عراق (وی این دو رساله را برای ابوریحان بیرونی نوشته است ).

۱۶) رسالة فی صنعة الاسطرلاب بالطریق الصناعی ، از همو.

۱۷) مقالة فی منازعة اعمال الاسطرلاب ، از همو. ابونصر طی این مقاله دربارة اختلاف نظر میان ابوحامد صغانی و اخترشناسان ری در زمینة شیوة کاربرد اسطرلاب داوری کرده است .

۴ اثر یاد شده (شم ۱۴ ۱۷) در ۱۳۶۶ق /۱۹۴۷م در حیدرآباد دکن به چاپ رسیده است .

۱۸) کتاب فی العمل بالاسطرلاب ، از ابن سمح . نسخه ای از این اثر در کتابخانة اسکوریال نگهداری می شود (همان ، .(VI/۲۴۹

۱۹) العمل بالاسطرلاب و ذکر آلاته و اجزائه ، از ابن صفار. از این اثر نسخه های خطی متعدد، و نیز دو ترجمة لاتین در دست است (صاعد، ۷۰؛ کونیچ ، ؛ X/۵۱ سارتن ، ؛ I/۷۱۷ برای نسخه های خطی ، نک: VI/۲۵۰ .(GAS,

۲۰) اختصار علم الاسطرلاب ، از ابن مشاط سرقسطی . این اثر همراه با ترجمة اسپانیایی و توضیحات در ۱۸۸۴م در غرناطه چاپ شده است (نک: عواد، ۱۵۶).

۲۱) رسالة فی علم الاسطرلاب ، از بیرونی . نسخة عکسی آن در کتابخانة مرکز موجود است .

۲۲) استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاسطرلاب ، از همو، نسخة عکسی این اثر نیز در کتابخانة مرکز موجود است (نیز نک: زوتر، .(۹۷ ۹۸

۲۳) الدرر فی سطح الاکر، از همو. این اثر همراه با ترجمة انگلیسی احمد دلال درج ۱ مجلة «تاریخ علوم عربی و اسلامی ۱» چاپ شده است .

۲۴) بیست باب در معرفت اسطرلاب ، از نصیرالدین طوسی . این اثر در ۱۳۳۵ش به کوشش مدرس رضوی چاپ شده است .

۲۵) رساله در ساختن اسطرلاب ، از غیاث الدین جمشید کاشانی (نک: آستان ...، ۱۴۸).

همچنین در میان کتابهای فن نجوم غالباً به شکل گسترده طی فصل یا فصولی به موضوع اسطرلاب و اجزاء آن و چگونگی کار با آن پرداخته شده است . از این جمله اند: المدخل الی علم احکام النجوم از ابونصر قمی ، افراد المقال فی امر الظلال از بیرونی ، التفهیم لاوائل صناعة التنجیم از همو، روضة المنجمین از شهمردان بن ابی الخیر رازی و جامع المبادی ´ و الغایات فی علم المیقات از ابوعلی مراکشی . دربارة انواع ویژة اسطرلاب که پیش تر از آنها یاد شد نیز رسائلی نوشته شده است که به مهم ترین آنها اشاره می شود:

۱) رسالة فی الاسطرلاب المسرطن ، از ابوسعید سجزی .نسخه ای از این اثر در کتابخانة آستان قدس موجود است (همان ، ۴۹).

۲) الاسطرلاب الزورقی ، از همو VI/۲۲۶) .(GAS,

۳) رسالة فی الاسطرلاب السرطانی المجنح ، از ابونصر عراق (همان ، .(VI/۲۴۵

۴) رسالة فی الاسطرلاب السرطانی المجنح ، از محمد بن نصر بن سعید. نسخه ای از این اثر در کتابخانة اسکوریال نگهداری می شود (عواد، .(۱۷۷

۵) رسالة فی عمل الاسطرلاب المسرطن ، از ابونصر احمد بن زریر. نسخه ای از این اثر در لیدن موجود است (زوتر، .(۱۹۵

منابع :

مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی

دانشنامه رشد

ویکی پدیا

جام جمشید

ارسال شده توسط مرتضی باقرزاده