شاید کمتر دارویی را بتوان یافت که همچون آنتی بیوتیک ها در گوشه و کنار دنیا برای همه مردم آشنا باشد. این داروها و آثار معجزه آسای آنها حدود ۷۰ سال پیش وارد عرصه پزشکی شدند. به کارگیری آنتی بیوتیک ها برای درمان بیماری ها چه در انسان و چه در حیوانات از همان ابتدا بسیار رایج شد تا جایی که آرام آرام خیلی ها بدون تجویز پزشک به استفاده از آنها پرداختند. اما دیری نپایید که آن روی سکه هم پدیدار شد. آثار ناخوشایند آنتی بیوتیک ها کم کم ظاهر شدند. میکروب ها دیگر به هر آنتی بیوتیکی پاسخ نمی دادند و این به دلیل ایجاد مشکلی بزرگ به نام مقاومت دارویی بود. به همین علت مصرف این داروها در انسان محدود و فقط منوط به اجازه پزشک شد. اما از قرار معلوم استفاده بی رویه آنتی بیوتیک ها در حیوانات همچنان در بسیاری از کشورها وجود دارد.

ماجرا از زمانی شروع شد که کشاورزی آمریکایی به نام روس کرمر بین یک خوک و یک گراز گیر افتاد. گراز به کرمر حمله کرد و زانوی او را با دندان زخمی کرد. البته کرمر در ابتدا تصور می کرد این زخم به سرعت بهبود می یابد. او فقط خون را از چکمه هایش بیرون ریخت و به کارش ادامه داد. اما کم کم ساق پای کرمر شروع به التهاب و قرمز شدن کرد و پس از مدتی سایز آن دو برابر شد. نظر پزشکان این بود که عفونت استرپتوکوکی در بدن کرمر پخش شده است ولی این عفونت به داروهای آنتی بیوتیکی پاسخ نمی داد. حتی ۲ ماه استفاده از دو برابر دوز معمول آنتی بیوتیک ها هم کمکی به کرمر نکرد. دلیل اصلی این اتفاق به نوعی در رگ های گراز جریان داشت. مدتی قبل به این حیوان دوز پایین آنتی بیوتیک خورانده شده بود. همین دارو باعث شده بود نوعی از استرپتوکوک در بدن حیوان تولیدمثل کند که به آنتی بیوتیک مقاوم است و این میکروب مقاوم به دارو از بدن گراز به بدن روس کرمر منتقل شد و عفونتی مرگبار ایجاد کرد.

● باکتری های روئین تن

ماجرایی که برای کرمر پیش آمد در کمین صدها نفر آمریکایی دیگر نیز هست. حتی آنهایی که دور از چراگاه ها و طویله ها زندگی می کنند هم تحت تاثیر برنامه خوراندن آزمایشی آنتی بیوتیک به دام ها قرار می گیرند. این دام ها سریع تر از حد معمول رشد می کنند اما در عین حال می توانند عفونت های مقاوم به دارو را به بشر منتقل کنند. به گفته محققان استفاده بیش از حد داروهای آنتی بیوتیکی چه در انسان و چه در حیوانات به ایجاد بلایی به نام مقاومت دارویی منجر شده است. سال گذشته ۶۵ هزار نفر در ایالات متحده آمریکا به دلیل همین مقاومت دارویی جان سپردند. جالب اینجاست که سرطان های معروفی مثل پروستات و پستان هر دو با هم قربانیان کمتری نسبت به این تعداد دارند. علاوه بر آن بیماری های کشنده ای مثل مالاریا و سل در اثر افزایش مقاومت دارویی به شکل بازپدید خطرناک تر از قبل در حال بازگشت هستند.

البته فشارها علیه مصرف آنتی بیوتیک ها در کشاورزی و دامپروری روز به روز بیشتر می شود. امسال سازمان جهانی بهداشت (WHO) اعلام کرد افزایش مقاومت دارویی یکی از علل اصلی تهدید سلامت بشر است همچنین مقامات کاخ سفید آمریکا ماه گذشته، مساله مقاومت میکروب ها به داروهای آنتی بیوتیکی را در وضعیت اورژانس اعلام کردند. سازمان غذا و دارو، مرکز کنترل و پیشگیری بیماری ها (CDC)، و اداره کشاورزی ایالات متحده سازمان های مشهوری هستند که در زمینه سلامت و بهداشت عمومی فعالیت دارند. امسال این سازمان ها مساله ایجاد بیماری های مقاوم به درمان که ریشه در استفاده از آنتی بیوتیک در حیوانات دارند را مشکلی نیازمند توجه فوری اعلام کرده اند. دکتر جاشوآ سارف اشتاین، نماینده FDA هم چند ماه پیش در مجلس سنای آمریکا اعلام کرد دادن آنتی بیوتیک به حیوانات سالم باید متوقف شود.

● مخالفان چه می گویند؟

با وجود این برخی گروه های دامداری و شرکت های دارویی معتقدند دارو موجب سالم ماندن حیوانات و در نتیجه ارزان بودن گوشت می شود. همین امر باعث شده این گروه ها با اکثر محدودیت های اعمال شده در زمینه مصرف آنتی بیوتیک ها مخالف باشند. در ایالات متحده آمریکا مزرعه دارها برای درمان عفونت های خونی، پوستی و ریوی دام های خود مقادیر زیادی آنتی بیوتیک استفاده می کنند. این رقم هر سال ۸ درصد افزایش می یابد. سال گذشته تحقیقات نشان دادند ۱۳ درصد از داروهایی که مورد استفاده قرار گرفتند، به حیوانات سالم و فقط برای رشد سریع تر خورانده شدند. البته آنتی بیوتیک موجب افزایش سرعت رشد دام ها می شود ولی در کنار آن موجب افزایش میکروب هایی می شود که به دارو مقاوم هستند. همین میکروب های مقاوم از خراش های کوچک دست های دامداران و مزرعه دارها وارد بدن آنها می شوند و ایجاد عفونت می کنند.

همچنین از طریق گرد و غبار، آب دریاچه یا حتی از طریق باران در منطقه پخش می شوند و در نهایت موقع خوردن گوشت روی میز هر خانه ای وجود خواهند داشت. بنابر آمارهای چاپ شده در مجله CDC بیش از ۲۰ درصد عفونت های میزبانی مقاوم به درمان در کشور هلند منشأ حیوانی دارند. همچنین در بازرسی های روتین از مواد خوراکی سوپرمارکت ها، باکتری های مقاوم به درمان در انواع گوشت های قرمز و سفید یافت می شوند. CDC معتقد است ۲۰ درصد از افرادی که مبتلا به حصبه می شوند در واقع با گونه مقاوم به درمان این باکتری آلوده شده اند.

● شروع قصه

اما تاریخچه پیدایش مقاومت دارویی به اوایل دهه ۹۰ میلادی برمی گردد. در بسیاری کشورها و از جمله در آمریکا دامداران برای مداوای حیوانات شروع به استفاده از آنتی بیوتیک هایی از خانواده فلوروکینولون ها کردند. فلوروکینولون ها خود متشکل از آنتی بیوتیک های دیگری مثل سیپروفلوکساسین بودند. سیپروفلوکساسین در آن زمان قادر بود ۸۰ درصد از عفونت های مرگبار در انسان را درمان کند. ۱۲ سال بعد مقاله جالبی در مجله پزشکی نیوانگلند چاپ شد. در این مقاله افراد زیادی معرفی شدند که پس از خوردن گوشت خوک مبتلا به نوعی عفونت مقاوم به سیپروفلوکساسین شده بودند. دکتر الن سیبرگلد، استاد دانشگاه جان هاپکینز پس از بررسی دقیق موضوع عامل اصلی مقاومت دارویی را استفاده از آنتی بیوتیک در دامپروری عنوان کرد.

● قانونی برای مهار باکتری ها

در حال حاضر آمریکا در حال طرح ریزی قانونی است که مانع استفاده از آنتی بیوتیک در حیوانات سالم شود. در اتحادیه اروپا و برخی کشورهای پیشرفته دیگر هم قوانین محکمی در این رابطه وجود دارد. پس از کشف مقادیری از آنتی بیوتیکی به نام تتراسیکلین در گوشت دام های آمریکایی کشور روسیه واردات گوشت از ایالات متحده به کشور خود را متوقف کرد. در سال ۱۹۵۱ قانون استفاده از آنتی بیوتیک در حیوانات تصویب شد. البته در آن زمان، مساله ایجاد مقاومت دارویی مطرح نبود. در سال ۱۹۷۷ قوانینی برای منع استفاده از پنی سیلین و تتراسیکلین در حیوانات تصویب شد اما پس از انتقاد شدید گروه های طرفدار آنتی بیوتیک این قانون لغو شد. اولین قانونی که در منع استفاده از آنتی بیوتیک ها موفق عمل کرد مربوط به دارویی به نام پیتریل و در سال ۲۰۰۰ بود. پیتریل دارویی است که برای ماکیان مورد استفاده قرار می گیرد. FDA موفق شد پس از ۵ سال کشمکش نهایتا مصرف این دارو را کاملا متوقف کند. در سال ۲۰۰۸، FDA دومین قانون خود را علیه آنتی بیوتیک سفالوسپورین تصویب کرد.

سفالوسپورین در گاو، خوک و ماکیان مورد استفاده قرار می گرفت. اما به دلیل آثار درمانی فوق العاده سودمند این دارو در انسان مصرف آن در دامداری منع شد. البته دقیقا ۵ روز قبل از شروع اجرای عملی این قانون نامه ای از دولت بوش به FDA ارسال شد که دستور لغو اجرای آن را داده بود. این نامه پس از دریافت اعتراض های متعددی از شرکت های دارویی و شرکت های تجاری دامپروری نوشته شده بود. در حال حاضر FDA همچنان با مصرف غیرمعقولانه آنتی بیوتیک ها در صنعت دامپروری کاملا مخالف است اما بدون تصویب قوانین جدید قادر به جلوگیری از این امر نخواهد بود. شرکت های تولیدکننده محصولات دامی به آسانی نمی توانند از منافع میلیاردی خود صرف نظر کنند. منافعی که گاهی در قامت یک توصیه نامه از اتاق رییس جمهوری سر درمی آورد. حتی اگر تنها ۵ روز به اجرای یک قانون مصوب باقی مانده باشد.

● اولین آنتی بیوتیک جهان

در سال ۱۹۲۸ الکساندر فلمینگ پنی سیلین را کشف کرد. این دارو در واقع اولین آنتی بیوتیک جهان بود و در سال ۱۹۴۳ در دسترس عموم مردم قرار گرفت. اما تنها ۴ سال بعد باکتری هایی پیدا شدند که قدرت مقابله با پنی سیلین را داشتند. این باکتری ها برای مبارزه با پنی سیلین تغییر شکل داده و به فرم مقاوم درآمده بودند. در حال حاضر باکتری ها نسبت به بسیاری از آنتی بیوتیک ها مقاوم شده اند و مقاومت های دارویی از دردسرهای بزرگ در عفونت های بیمارستانی محسوب می شوند. تغییر شکل باکتری ها از طریق مکانیزم های جالبی انجام می شود. از جمله تولید مواد غیرفعال کننده آنتی بیوتیک یا ایجاد مسیری برای هدایت آنتی بیوتیک به خارج از سلول باکتری. در ضمن بعضی باکتری ها قادرند این تغییر شکل را به باکتری های دیگر هم منتقل کند. درست شبیه به یک ارتش که پس از طراحی شیوه دفاعی آن را به همه نیروها انتقال می دهد.