تاریخچه ی گیاه پزشکی

دانش گیاه پزشکی درایران سابقه ای کمتر از یک قرن دارد درحالی که اروپائیان دراین زمینه چند صدسال تجربه اندوخته اند؛ شادروان افشار را می توان آغازگر تحقیقات در زمینه ی علوم حشره شناسی، جانورشناسی و گیاه پزشکی ایران معرفی کرد. درگذشته کشاورزان ایران با مشکلات بسیاری درزمینه ی خسارت به محصولات و گیاهان مواجه بودند، خسارت های نابود کننده ی آفات و بیماری های گیاهی درطول قرون گذشته موجب قحطی های هولناک و مرگ گروه بی شماری از انسان ها بوده است. زیان های ناشی از حملات پی درپی دستجات عظیم ملخ های صحرایی، مراکشی و... درگذشته آن چنان سنگین و غیرقابل جبران بود که منجر به پیدایی قحطی درطول تاریخ می شد.

دانش گیاه پزشکی و گیاه پزشکان امروزه مسوولیت سنگین امنیت غذایی بیش از هفتاد میلیون ایرانی را برعهده دارند؛ دانش گیاه پزشکی که تاچندی پیش درایران با نام دفع آفات شناخته می شد، یکی از شاخه های جدید دانش بشری در جهان و ترکیبی از علوم گوناگون است که آن را در کشورهای غربی با نام های Plant medicine، «Phytomedicine» و دربیشترمواقع با نام « Plant protection» می شناسند. درمقایسه با دانش پزشکی، که به سلامت انسان ها می پردازد، دانش گیاه پزشکی نیز با سلامت گیاهان ارتباط دارد. بنابراین می توان گیاه پزشکی را پزشکی گیاهان و گیاه پزشک را متخصص پزشکی گیاهان و درمان کننده ی آفات و بیماری های گیاهی معنا کرد.

بیماری های گیاهی

تولیدات کشاورزی توسط آفات، بیماری های گیاهی و هم چنین علف های هرز دچار کاهش می شوند. درعلم بیماری شناسی گیاهی، علاوه بر بررسی عوامل ایجادکننده بیماری در گیاهان و چگونگی بیماری گیاهی، این علم اهداف عملی تری دارد که همانا گسترش روش های کنترل بیماری های گیاهی به منظور حفاظت تولیدات امروز غذای مورد نیاز هزاران گرسنه در دنیاست. با توجه به آن که گیاهان اولین عضو چرخه ی غذایی هستند و هرسلول گیاهی کلروفیل دارمانند کارخانه ای است که تولیدات آن می تواند به مصرف سایر موجودات جهان برسد بنابراین باید به مسائل و معضلات گیاهی با دید جامع تری نگریست.

اهمیت بیماری های گیاهی

بیماری های گیاهی در دنیا اهمیت بسیاری دارد؛ بخشی از تولیدات گیاهی هرساله توسط مجموعه ی آفات، بیماری ها و علف های هرز ازبین می رود. هم چنین نابودی محصولات گیاهی منجربه پیدایی قحطی و ازبین رفتن جمعیت انسانی می شود. بیماری های گیاهی می توانند سبب نابودی گونه های گیاهی شوند ازسویی مصرف بی رویه ی سموم درچرخه ی طبیعت علاوه بر آن که هزینه ی هنگفتی را سالانه به کشورهای مصرف کننده تحمیل می کند منجربه پیدایی گونه های مقاوم بیماری زا و نیز اثرات سوءزیستی محیط و هم چنین جامعه ی مصرف کنندگان می شود. در واقع در تمام بیماری ها، دخالت انسان درموازنه ی گیاه و طبیعت و برهم زدن تعادل طبیعی مؤثر است، چنان چه اگر انسان دخالت نکند گیاه باتوجه به امکانات موجود و فاکتورهایی که عالم هستی دربرابر آن قرارداده است رشد کرده و درنهایت ازدیاد حاصل می کند اما این رشد همیشه تابع عوامل محدودکننده خواهد بود، که ازجمله می توان به عوامل بیماری زای گیاهی اشاره کرد. زیرا عوامل بیماری زای گیاهی درطول رشد گیاه به آن صدمه زده و رشد طبیعی گیاه را کند خواهد کرد، از سویی گیاه باتوجه به وجود عوامل بیماری سعی در استقامت کرده و درنهایت گیاه و عوامل بیماری در شرایط طبیعی به حالت تعادل خواهند رسید. تغییرات آب وهوا، سالانه در توسعه و شدت بیماری ها تأثیر بسزایی دارد و فراوانی بیماری ها ازاین امر پیروی می کند. به طورمعمول درطول سالیان متوالی میان عوامل بیماری زا و گیاهان میزبان که درشرایط طبیعی رشد می کنند همزیستی متعادلی ایجاد می شود. تعاملی که میان عوامل بیماری زا و گیاهان میزبان پدید می آید منجربه ایجاد پدیده ی تکاملی است که درآن عوامل بیماری زا و میزبان هردو برای زنده ماندن تطابق ژنتیکی حاصل کرده و به تعادل خواهند رسید.

بشر با کشت انواع گیاهان به صورت گسترده و با ایجاد شرایط مصنوعی برای رشد گیاهان تعادل طبیعی را برهم زده و منجربه افزایش رشد عوامل بیماری زا شده است که درنهایت مجبور است بیماری ها را کنترل و از شیوع آن جلوگیری کند.

باتوجه به آن که هزاران نوع بیماری، گیاهان کشت شده را تهدید می کنند اهمیت بیماری های گیاهی بیشتر نمایان می شود. نوع و میزان خسارت بیماری های گیاهی بستگی به گیاه، عامل بیماری، محل و شرایط آب وهوایی، مبارزات و کنترل های مناسب دارد. گاهی اوقات انتشار بیماری های گیاهی به شکل اپیدمی (فراگیر) درآمده و خسارت های زیادی را موجب می شود.

بیماری شناسی گیاهی

بیماری شناسی گیاهی علمی است که به مطالعه ی عوامل بیماری زا، شرایط محیطی مؤثر درایجاد بیماری، مکانیسم های ایجاد بیماری توسط عوامل بیماری زا، اثرات متقابل میان عوامل بیماری زا و گیاه میزبان بیمار، روش های پیش بینی و کنترل بیماری در گیاهان و در نهایت کاهش خسارت ناشی از آن ها می پردازد.

مثلث بیماری

میزان بیماری تحت تأثیر سه عامل نام است:

۱) شرایط جوی و محیطی مساعد (مجموعه شرایط افزایش ایجاد بیماری).

۲) پاتوژن با قدرت بیماری زایی بالا (مجموعه صفات افزایش بیماری، سازگاری با میزبان، فراوانی و...)

۳) میزبان حساس یا مستعد به بیماری (کل شرایط افزایش حساسیت میزبان).

هر ضلع این مثلث بیان کننده ی یکی از سه جزء بیماری است، لازم به توضیح است اندازه ی اضلاع متغیر می باشد، برای نمونه در گیاه مقاوم با سن نامناسب بیماری، احتمال بروز بیماری کم شده و حتی ممکن است به صفر برسد. هم چنان که اگرگیاه حساس درمرحله ای حساس ازنظر رشد و نمو بوده و تراکم کشت آن نیز زیاد باشد بیماری هم به مقدار زیاد دیده خواهد شد. به همین ترتیب هراندازه که پاتوژن فراوان تر، بیماری زاتر و فعال تر باشد پتانسیل میزان بیماری بیشتر خواهد بود. هم چنین شرایط محیطی مطلوب تر که به پاتوژن کمک می کند مانند دما، رطوبت، باد و یا شرایطی که باعث کاهش مقاومت گیاه می شوند به افزایش بیماری کمک خواهدکرد.

ایجاد بیماری درگیاه

گیاه حساس هنگامی به بیماری مبتلا می شود که تحت تأثیر یک پاتوژن با قدرت بیماری زایی بالا و یا عامل محیطی مساعد قرارگیرد. دراین صورت وجود حداقل دوعامل برای بروز بیماری لازم است تا با تماس و تداخل آن در داخل گیاه موجبات پیدایی بیماری را فراهم کنند. چنان چه به هنگام ارتباط و مدتی پس ازآن شرایط محیطی دگرگون شود برای نمونه هوا خیلی سرد، گرم یا خشک شده و دیگر شرایط لازم برای رشد و توسعه نیز تغییر کند، پاتوژن توانایی حمله به گیاه را از دست می دهد و یا گیاه مقاومت خواهد کرد بنابراین با حضور و ارتباط این دوعامل عارضه ای به نام بیماری بروز نمی کند.

بنابراین هریک از این سه عامل، قابلیت تغییرات بسیارزیادی داشته و اگر یکی ازآن ها تغییر کند این تغییر برروی شدت و درجه ی بیماری درتمام گیاهان تأثیر گذاشته و برروی یک جمعیت گیاهی مؤثر واقع می شود. برای نمونه، گیاه ممکن است ازگونه یا رقمی مقاوم و یا غیر مقاوم باشد، یا این که گیاهان دریک منطقه ی وسیع ازنظر ژنتیکی یکدست باشند و مجموعه این ها ازعواملی هستند که قادرند میزان پیشرفت بیماری به وسیله ی پاتوژن را درگیاه کم یا زیاد کنند. جنس پاتوژن نیز ممکن است پرآزاربوده و تعداد آن درمحیط کم یا بی نهایت زیاد باشد، ازنظر دوره ی زندگی هم ممکن است درمرحله هنگفتی بوده و یا احتیاج به لایه ی نازکی آب یا یک ناقل ویژه داشته باشد. محیط قادر است رشد و مقاومت گیاه میزبان، رشد یا تکثیر و درجه ی آزار و آسیب رسانی پاتوژن و هم چنین انتشار آن توسط عواملی مانند آب، باد، ناقلان و غیره را به همراه داشته باشد.

پاتوژن ها با مصرف مواد موجود در سلول های گیاهی و یا با ترشح موادی از نوع هورمون، آنزیم و یا مواد سمی سبب برهم زدن تعادل میان مواد مختلف و یا تغییر در فعل و انفعالات عادی در گیاه می شوند.

درنهایت بیماری های گیاهی از آن جهت دارای اهمیت است که فتوسنتز را که از اعمال حیاتی و مهم گیاهان سبز است دچار اختلال می کند. بسیاری از پاتوژن ها با عمل جلوگیری از تشکیل کلروفیل و یا تخریب آن موجب کاهش عمل فتوسنتز در گیاه می شوند.

زمستان یا تابستان گذرانی پاتوژن ها

گیاهان چندساله که درسرمای زمستان و یا گرمای تابستان و خشک به حالت خواب باشند پاتوژن های آن ها قادرند در داخل آن ها به صورت زنده باقی بمانند. درمناطق سردسیر با شروع فصل سرما با ازبین رفتن گیاهان یک ساله و اندام های هوایی گیاهان چندساله پاتوژن های مربوطه ی آن ها نیز برای چندین ماه سرما، بدون میزبان خواهند ماند یا درهوای گرم و خشک گیاهان یک ساله درتابستان می میرند و پاتوژن های آن ها باید چنین شرایطی را بدون میزبان تحمل کنند. بنابراین پاتوژن های این گونه گیاهان مکانیسم هایی را درخود تکامل داده اند که به زنده ماندن آن ها درتابستان های خشک و زمستان های سرد کمک کند.

طبقه بندی بیماری های گیاهی

طبقه بندی بیماری های گیاهی می تواند براساس نوع گیاه انجام شود، که شامل موارد گفته شده است:

۱) بیماری های زراعی (Field Crops Diseases )

۲) بیماری های سبزی جات (Vegtable Crops Diseases)

۳) بیماری های درختان میوه (Fruit Trees Diseases)

۴) بیماری های درختان جنگلی ( Forest Trees Diseases)

۵) بیماری های گیاهان چمن (Truf Diseases)

۶) بیماری های گیاهان زینتی (Ornamental Diseases)

آن چه در پیدایی بیماری های گیاهی موثر است عوامل ایجاد کننده ی آن است، که در ادامه به معرفی عوامل بیماری زایی درانواع گیاهان درپیش گفته اشاره می شود:

عوامل بیماری زایی در گیاهان

الف) بیماری های واگیر (زنده):

۱) قارچ ها

۲) باکتری ها

۳) ویروس ها و ویروئیدها

۴) نماتدها

۵) مایکوپلاسما

۶) گیاهان انگل گلدار

۷) فیتوپلاسماها

معرفی عوامل بیماری زای زنده

قارچ شناسی:

مطالعه ی بیماری های گیاهی به ویژه قارچ شناسی از رشته های اساسی علم گیاه پزشکی است که پس از حشره شناسی در کشور ما مورد توجه قرار گرفت. لازم به توضیح است، قارچ شناسان خارجی در سالیان گذشته، در جمع آوری، شناسایی و تشخیص قارچ های گیاهان ایران قدم های موثری برداشته اند.

قارچ ها و بیماری های ناشی از آن:

قارچ ها موجودات زنده ای هستند، فاقد ریشه و کلروفیل که قادربه انجام فتوسنتز نبوده و باید مواد آلی را به صورت آماده جذب کنند. بیشتر قارچ ها به صورت ساپروفیت عمل می کنند یعنی با زندگی و تغذیه ازمواد آلی مرده به تجزیه آن ها کمک می کنند؛ تعدادی از قارچ ها در گیاهان بیماری زا هستند هریک از قارچ های پاتوژن گیاهی می تواند به یک یا چند گیاه حمله کند.

روش نفوذ قارچ ها:

نفوذ قارچ ها به صورت مستقیم ازطریق منافذ طبیعی و یا ازطریق زخم ها صورت می گیرد. قارچ ها گسترده ترین روش برای نفوذ دارند، عدسک ها، روزنه ها، روزنه های آبی و یا قطرات آبی که درسطح گیاه وجود دارد نفوذ قارچ ها به درون گیاه درگروهی توسط زخم ها به طور طبیعی درگیاه وجود دارند و یا زخم هایی که ازطریق مکانیکی درگیاه ایجاد می شوند (نفوذ غیرفعال).

نفوذ فعال قارچ ها به درون گیاه از طریق تولید اندامی به نام Apperssorium صورت می گیرد، پهن شدن سرمیسلیوم باعث می شود که سطح فشار افزایش یابد. میخ نفوذ سبب می شود که فشار درواحد سطح افزایش یافته و قارچ بتواند دیواره سلولی را شکافته و وارد آن شود زمانی که قارچ وارد بافت می شود می تواند ازطریق میان سلولی یا درون سلولی درون بافت گسترش یابد. قارچ ها به عنوان یکی از مهمترین عوامل بیماری زای گیاهی می باشند که به دلیل نداشتن کلروفیل قادر به ساختن غذای خود نبوده، بلکه آن را از موجودات دیگر تأمین می کنند.

برخی از بیماری های مهم قارچی در گیاهان:

۱) زنگ

۲) مرگ گیاهچه

۳) بازدگی

۴) سفیدک کرکی یا دروغی

۵) سفیدک پودری یا حقیقی

۶) سیاهک ها

۷) پوسیدگی

۸) بوته میری

۹) مومی شدن

«پوسیدگی ها سیاهک ها و زنگ ها از بیماری های مهم قارچی هستند.»

باکتری شناسی:

باکتری ها پروکاریوت هایی با دیواره ی سلولی مشخص، که بسیاری از آن ها ساپروفیت هستند.

علایم بیماری های باکتریایی:

باکتری ها نیز مانند قارچ ها می توانند علایم گوناگونی در گیاهان ایجاد کنند. به طورمعمول علایم ایجاد شده به گروه های مختلف باکتری ها ارتباط دارد، این علائم عبارتند از:

۱) گال یا غده

۲) لکه برگی ها

۳) پوسیدگی نرم

۴) پژمردگی آوندی

مکانیسم بیماری زایی باکتری ها:

باکتری ها برخلاف قارچ ها قادر به نفوذ مستقیم ازکوتیکول و دیواره ی سلولی به بافت گیاهی نیستند و به ندرت در تماس مستقیم با پروتوپلاسم سلول های میزبان قرار می گیرند، بلکه اغلب پس از ورود به درون بافت گیاهی مورد حمله و قرار گرفتن در فضای میان سلولی، از میزبان تغذیه کرده و سپس تکثیر پیدا می کند. احتیاجات غذایی باکتری ها عامل مهمی در تعیین قابلیت بیماری زایی باکتری ها است چون اغلب می توانند روی بافت های مرده گیاهی رشد کنند ولی قادر به آلوده کردن گیاه نیستند. باکتری ها از آن جا که فاقد اندام هایی برای نفوذ مستقیم به بافت گیاهی هستند بیشتراوقات از طریق منافذ طبیعی و زخم های ایجاد شده توسط عوامل مختلف وارد بافت گیاهی می شوند. مایکوپلاسما ها و باکتری ها به صورت عمده توسط حشرات و یا پیوند بافت آلوده به سالم، به بافت های آوندی راه پیدا می کنند. روزنه های برگ و عدسک های روی ساقه، محل های ورودی مناسبی برای بسیاری از باکتری ها هستند. تجمع آب در فضای زیر روزنه های آبی نیز از منافذ مهم ورودی برای باکتری ها به داخل بافت ها، به خصوص در بیماری های آوندی، هستند. این درحالی است که در لکه برگی ها و سوختگی ها، روزنه ها مهمترین محل ورودی باکتری می باشند.

انتشار باکتری های بیماری زای گیاهی:

ظهور بیماری های گیاهی درمزرعه به طورعمده از دوطریق آلودگی خاک و یا مواد گیاهی منشأ می گیرد، از مواد گیاهی آلوده می توان به بذور آلوده، نشاء آلوده و سایر اندام های گیاهی اشاره کرد. باکتری ها به طورمعمول روی بقایای گیاهی و درخاک زمستان گذاری می کنند و با شروع فصل مساعد، فعالیت و تکثیرشان آغاز می شود. بیماری ازیک کانون آلوده (خاک، بذر، نشاء) در شرایط مساعد شروع می شود و به سرعت گسترش می یابد. عواملی مانند شرایط محیطی مساعد، رطوبت، باران، باد و هوای گرم در گسترش بیماری و بروز اپیدمی در بیماری های باکتریایی گیاهان مهم هستند. انسان ها نیز با انجام عملیات مختلف زراعی و تخریب محیط زیست نقش عمده ای را در انتقال و انتشار بیماری ایفا می کنند.

برخی از بیماری های مهم باکتریایی در گیاهان:

۱) گال های یا تومورهای طوقه، ریشه و ساقه

۲) شانکر یا زخم های قهوه ای

۳) آتشک یا بلایت گلابی

۴) پژمردگی آوندی

۵) لکه برگی

۶) پوسیدگی و خشکیدگی ساقه و گل

ویروس و ویروئید شناسی:

ویروس در زبان لاتین به معنای زهر و سم است؛ ویروس ها نوکئوپروتیین هایی بسیار کوچک هستند که تنها در سلول های زنده تکثیر می کنند، ویروس ها مواد لازم برای تکثیر خود را از مجموع فرآورده های درون سلول میزبان تامین می کنند. برخی ازویروس های شناخته شده، می توانند به گیاهان حمله و درآن ها بیماری ایجاد کنند. ویروس ها قادر هستند یک و یا چندین گونه مختلف گیاهی را آلوده کند بنابراین هرگونه ی گیاهی بیشترمواقع به وسیله ی چندین ویروس مختلف مورد حمله قرارمی گیرند. ویروئید به پیکره های کوچک RNA گفته می شود که فاقد پوشش پروتئینی هستند، ویروئیدها تنها در گیاهان دیده می شوند.

علایم بیماری های ویروسی و ویروئیدی:

۱) تغییر در میزان رشد و نمو گیاه

۲) تغییر در رنگ (کلروز (سبزردی) موزائیک، زردی رگبرگ، شفاف شدن رگبرگ)

۳) تغییر شکل اندام های گیاهی.

۴) رشد غیرعادی (هیپرپلازی (پر ازدیادی) و هیپرتروفی (پر رشدی)).

۵) مرگ بافت یا نکروز.

۶) پژمردگی

۷) تغییرات دربافت

۸) تغییر درشکل میوه و بذر

۹) تغییر درریشه

۱۰) تغییر درعمرگیاه

۱۱) زخم موضعی

۱۲) بدمزه شدن شدن میوه ها

۱۳) عقیم ماندن گیاه

روش نفوذ ویروس ها:

ویروس ها به دلیل نداشتن اندام خاص جهت نفوذ و تغذیه همانند باکتری ها تنها به وسیله ی زخم می توانند به درون گیاه نفوذ کنند این زخم ها ممکن است زخم های طبیعی ناشی از شکستن کرک های موجود درسطح گیاه، برخورد شاخ و برگ گیاه و یا توسط ناقلینی هم چون نماتد، حشرات و قارچ ها ایجاد شود. دراغلب مواقع نفوذ ویروس ها به داخل گیاه به شیوه ی غیرفعال می باشد که مهم ترین عامل نفوذ ویروس انسان ها هستند که با استفاده از ابزار آلوده و یا ایجاد زخم درسطح گیاهان سالم معبرمناسبی برای ویروس باز می کنند.

برخی ویروس های مهم بیماری زا در گیاهان:

۱ ویروس موزائیک توتون

۲ ویروس وای سیب زمینی

۳ ویروس موزائیک یونجه

۴ ویروس موزائیک خیار

۵ ویروس پیچیدگی بوته چغندرقند

فیتوپلاسماها:

این موجودات فاقد جدار سلولی بودند و زندگی آن ها به بافت آبکش محدود می شود. درگذشته این بیماری ها را ناشی از ویروس می دانستند. فیتوپلاسماها ازنظر انتقال ازگیاهی به گیاه دیگر و علائم بیماری به ویروس ها شباهت دارند. فیتوپلاسماها به وسیله ی بعضی از زنجره های ناقل منتقل می شوند و درگیاهان آلودگی تولید می کنند. درآوندهای آبکش چند گیاه آلوده به بیماری زردی مینا، کوتولگی، جاروی جادوگر سیب و... موجودات فیتوپلاسما یا شبه پلاسما کشف شده است.

نماتد شناسی:

براساس نوشته ی مورخان و دانشمندان مختلف آلودگی شدید خاک به نماتدهای مختلف درطول قرون و اعصار گذشته موجب توقف کشاورزی و درنتیجه سبب نابودی پاره ای از تمدن های مهم شده است. باتوجه به این که رومی ها از دانش کشاورزی، تناوب زراعی، تغذیه و کود دهی آگاهی داشتند به این نتیجه رسیدند که مسئله ی پاتوژن های خاکزی به خصوص نماتدها موجب کاهش شدید تولیدات کشاورزی و در نهایت افول تمدن آن ها شده است. هم چنین یکی از مهمترین عوامل نابودی خاک را آلودگی به انواع نماتدها می دانند. نماتدها به گروهی از جانوران پرسلولی و کرمی یا نخی شکل گفته می شود که دارای ساختمان غیربندبند هستند. بیشتر نماتدهای انگل گیاهی با چشم غیرمسلح دیده نمی شود و نازک، گرد و نیمه شفاف هستند. نماتدها در تمامی محیط ها وجود دارند و هرجا آثاری از رطوبت وجود داشته باشد، نماتدها هم هستند. نماتدهای انگل گیاهی اغلب در خاک زندگی می کنند و ریشه و سایر اندام های زیرزمینی گیاه را مورد حمله قرارمی دهند ولی برخی مانند نماتد گال دانه گندم و نماتد ساقه یونجه و پیاز، به اندام های هوایی گیاه نیز حمله می کنند. نماتدهای انگل گیاهی به صورت انگل خارجی و یا انگل داخلی هستند. انگل های خارجی به طورمعمول دربیرون بافت گیاه قراردارند و با استایلت خود مواد غذایی را از درون بافت گیاه کسب می کنند، ولی انگل های داخلی مانند Meloidogyne وارد بافت گیاه شده و ممکن است تا ناحیه استوانه مرکزی گیاه نیز پیشروی کند. نماتد مرکبات Tylenchulus Semipenetrans و نماتدگال دانه ی گندم Anguina tritici درقسمتی از دوره ی زندگی خود به صورت خارجی و در قسمتی دیگر به صورت داخلی عمل می کنند.

نماتدها دربرقراری تعادل طبیعی خاک نقش مهمی دارند بسیاری از آن ها می توانند از قارچ ها، باکتری ها و یا سایر نماتدهای موجود در خاک، که ممکن است پارازیت گیاهی نیز باشند تغذیه کنند و یا برعکس.

روش نفوذ نماتدها:

نماتدها پاتوژن هایی هستند که نفوذ آن ها به صورت فعال است و می توانند ازطریق زخم کردن سلول های ریشه به درون ریشه نفوذ و یا ازطریق روزنه های موجود درآن به داخل گیاه راه پیدا کنند نفوذ آن ها درسطح ریشه و نیز قسمت های مرکزی ریشه امکان پذیر است.

علایم بیماری های ناشی از نماتدها:

به طورکلی علایم بیماری های ناشی از نماتدها، شامل کوتولگی، کم رشدی، ضعف عمومی، علایم مشابه کمبود عناصرغذایی و پژمردگی در ساعات گرم روز است. برخی نماتدها ممکن است برروی اندام های هوایی(برگ ها، ساقه و یا بذر) ، گال یا غده های هوایی ایجاد کنند؛ پیچیدگی و تورم ساقه و برگ در اثر نماتد ساقه یونجه نیز بوجود می آید. درروی اندام های زیرزمینی گره هایی دراثر نماتدMeloidogyne تشکیل می شود هم چنین زخم، کم پشتی یا کم رشدی ریشه و کوتاه و کلفت شدن ریشه نیز ممکن است دراثر نماتدهای انگل گیاهی دیده شود.

ارتباط متقابل نماتدها و سایر عوامل بیماری زای گیاهی:

ارتباط متقابل میان برخی نماتدها، قارچ ها، باکتری ها و ویروس های گیاهی وجود دارد، برخی از بیماری های گیاهی دراثر ارتباط متقابل بین نماتدها و سایر عوامل بیماری زا بوجود می آید و درواقع نماتدها به عنوان حاملین عمل می کنند و یا این که سبب می شود که علایم بیماری را افزایش دهد.

برخی نماتدهای مهم انگل گیاهی:

۱ نماتد گال دانه گندم

۲ نماتد مولد گره ریشه

۳ نماتدهای مولد سیست چغندرقند

۴ نماتد ساقه و پیاز.

گیاهان انگل گلدار:

گیاهان انگل گلدار قادر به انجام فتوسنتز و تامین انرژی مورد نیاز خود به طور مستقل نیستند و مجبور هستند مواد غذایی مورد نیاز خود را از گیاهان دیگر تامین کنند. ارتباط برخی گیاهان با میزبان ممکن است یک ارتباط تمام انگلی باشد؛ درگیاهان انگلی ، ریشه، برگ و کلروفیل وجود ندارد و تمامی غذای مورد نیاز خود را از میزبان تامین می کنند. ارتباط برخی دیگر با میزبان، رابطه ای نیمه انگلی است مانند دارواش که دارای کلروفیل است ولی ریشه ندارد و برای کسب آب و مواد معدنی مورد نیاز خود وابسته به میزبان است از سویی این گیاهان می توانند از طریق برگ ها و ساقه های سبز خود، کربوهیدرات های مورد نیازشان را تامین کنند.

مکانیسم بیماری زایی گیاهان انگل گلدار:

بسیاری از گیاهان انگل گلدار به صورت دقیق مشخص نیست اما برخی ازانگل ها مانند گیاه سس قادر به ترشح آنزیم های هیدرولیزکننده نشاسته هستند هم چنین اختلال در امر رشد گیاهان از مواردی است که به عنوان تولید بیماری درمیزبان شناخته شده است. از گیاهان انگل گلدار که ارتباط تمام انگلی با میزبان خود دارند می توان سس، گل جالیز و علف جادوگر را نام برد؛ تعداد کمی از گیاهان انگل گلدار قادر به ایجاد بیماری های مهمی روی گیاهان زراعی و یا درختان هستند.

طبقه بندی گیاهان مهم انگل گلدار:

۱) گیاهان انگل ساقه و سایر اندام های هوایی

تمام انگلی: سس

نیمه انگلی: دارواش

۲) گیاهان انگل ریشه و سایر اندام های زیرزمینی

تمام انگلی: گل جالیز

نیمه انگلی: علف جادوگر

درمیان انگل های گلدار، سس دارای اهمیت بیشتری است زیرا قادر است علاوه بر تغذیه از میزبان، به عنوان پلی میان گیاهان سالم و گیاهان آلوده به بیماری های ویروسی عمل کرده و منجر به انتقال بیماری شود.

ب) بیماری های غیرواگیر (غیرزنده) که به بیماری های گیاهی غیرعفونی و یا بیماری های فیزیولوژیکی نیز موسومند.

۱) کمبود یا فزونی مواد غذایی معدنی

۲) مسمومیت ازمواد غذایی یا آفت کش ها

۳) مسمومیت های ناشی از موادمعدنی

۴) اسیدی یا قلیایی بودن خاک (PH)

۵) عملیات زراعی نامناسب

۶) حرارت ناکافی یا بیش ازاندازه

۷) کمبود یا زیادی رطوبت خاک

۸) نور ناکافی یا بیش ازحد

۹) کمبود اکسیژن

۱۰) آلودگی هوا

بیماری های فیزیولوژی

به دلیل آن که بیماری های ناشی ازعوامل غیرزنده با اختلال در فیزیولوژیک گیاه بوجود می آید آن را بیماری فیزیولوژی می گویند. بروز بیماری های گیاهی موجب کاهش عملکرد محصولات کشاورزی می شود که این موضوع به زیان زارع بوده و ازسویی با افزایش قیمت فرآورده ها منجر به نارضایتی مصرف کنندگان می شود. برخی از بیماری های گیاهی ممکن است باعث نامرغوب شدن و کاهش بازارپسندی و ارزش اقتصادی محصول شوند؛ هم چنین پیدایی مایکوتوکسین در محصولات کشاورزی به دلیل وجود برخی از بیماری های قارچی موجب بروز بیماری هایی در انسان و دام می شود. باید توجه داشت وقتی عامل بیماری وارد گیاه شده و به تدریج فیزیولوژی گیاه را تغییر می دهد و منجربه ظهور علایم ظاهری بیماری شود نشان دهند ه ی بیماری ست، زیرا تغییر حالت ممکن است موقتی بوده و سپری شود، برای نمونه در گرمای ظهر تابستان ممکن است گیاه دچارکم آبی و پژمردگی موقت شود این امر با تعدیل هوا و آبیاری برطرف می شود چنین تغییر حالتی که تداوم نداشته باشد بیماری محسوب نمی شود.

بیماری های فیزیولوژیک (غیرمسری) درحوزه ی معین و مشخصی از نوسانات عوامل سازنده ی محیط خود می توانند به بهترین وجه رشد کنند. عوامل سازنده ی محیط عبارت از حرارت، رطوبت خاک، رطوبت هوا، نور، ترکیبات و آلودگی های هوا، PH خاک، آلودگی های خاک و کمبود موادغذایی است.

باوجود آن که این گونه عوامل دررشد تمام گیاهان موجود درطبیعت تأثیرمی گذارند، اهمیت نوسانات آن ها برای گیاهانی که اغلب بدست انسان درنواحی غیربومی گیاه کشت می شوند، به مراتب بیشتر است. علاوه بر این گیاهان غالباً درمحیط های مصنوعی (گلخانه، انبار و...) نگهداری شده یا تحت عملیات زراعی ویژه ای (نظیرآبیاری، کود دادن، سمپاشی و...) قرارمی گیرند همین عملیات ممکن است دررشد آن ها تأثیرفوق العاده ای داشته باشد.

از ویژگی مشترک بیماری های غیرمسری گیاهان این است که دراثر کمبود، یا بیش بود موادغذایی یا شرایط حفظ حیات، یا دراثر عوامل دخالت کننده دراین شرایط به وجود می آیند. بیماری های غیرمسری گیاهی بدون وجود عوامل زنده تولید می شوند و نمی توانند به گیاهان سالم انتقال پیدا کنند و ممکن است درهریک ازمراحل رشد گیاه مانند بذر، گیاهچه، گیاه بالغ یا مرحله ی میوه دهی بروز کنند و باعث خسارت در مزرعه، انبار، بازار و... شوند.

تشخیص بیماری های غیرمسری:

تشخیص بیماری های غیرمسری (فیزیولوژیکی) هنگامی که همراه با علائم مشخصی باشد که درقبل توسط کارشناسان و متخصصان بررسی شده، آسان است.

درغیراین صورت برای تشخیص عامل بیماری، وضعیت شرایط جوی را قبل و به هنگام بروز بیماری، تغییرات و آلودگی هایی را که دراتمسفر خاک اطراف گیاهان بوجود آمده، و بالاخره عملیات زراعی و اشتباهات احتمالی درحین اجرای این گونه عملیات را، بایستی با دقت زیاد بررسی و تجزیه و تحلیل کرده، درصورتی که علایم بیماری های غیرمسری مختلف و زیاد ازحد نامشخص بوده و به علائمی که برخی ازویروس ها و یا به وسیله ی بسیاری ازپاتوژن های خاکزی تولید می شوند، شباهت زیاد داشت، درچنین شرایطی تشخیص بیماری مشکل ترشده، و لازم است ابتدا عدم دخالت هریک از پاتوژن هایی که قادر به ایجاد چنین علائمی هستند بررسی و ثابت کرد.

برای تشخیص هرچه دقیق تر بیماری های غیرمسری مشابه که علل مختلف دارند باید گیاهان بیمار را معالجه کرده و درصورت امکان، درشرایطی که عامل محیطی مشکوک گیاه را به حدطبیعی و نرمال رسانده رشد داده شود.

برای کنترل بیماری های غیرمسری بایستی ازشرایط نامناسب محیطی که باعث ایجاد چنین عوارضی می شوند اجتناب کرد و یا با استفاده از محافظ های لازم و مواد موردنیاز گیاه شرایط زیست را برای رشد گیاه سازگارکرد.

گیاهان سالم و ناسالم

هنگامی که یک گیاه سالم و نرمال است، می تواند وظایف فیزیولوژیکی خود را با بهترین توانایی ژنتیکی انجام دهد. وظایف نرمال فیزیولوژیکی گیاه شامل تقسیمات سلول های مریستمی، جذب آب و مواد غذایی از خاک، انتقال این مواد به تمام اندام های گیاهی، انجام فرآیند فتوسنتز، انتقال مواد پرورده، انجام فرآیندهای متابولیسمی، ذخیره ی تولیدات فتوسنتزی، تولید بذر و ارگان های تکثیر شونده برای بقاء نسل هستند. گیاهان سالم ظاهری مطلوب دارند، خوب رشد می کنند و محصول کافی و مرغوب تولید می کند و تاهنگامی که شرایط برای رشد و باروری آن ها مناسب است سالم باقی می ماند.

هنگامی که قابلیت سلول ها یا اندام گیاه که یک یا چندین وظیفه ی مهم را به عهده دارند توسط یک میکروارگانیسم پاتوژنی(عوامل زنده) یا فاکتورهای نامساعد محیطی (عوامل غیرزنده) دچار اختلال شود، فعالیت سلول ها مختل شده و نمی توانند وظایف خود را به خوبی انجام دهند درنتیجه ازبین می روند و گیاه بیمار می شود.

گیاهان غیرسالم ظاهر خوبی ندارند به کندی رشد کرده و محصول موردنظر را از منظر کمی و کیفی تولید نمی کنند، این وضعیت هنگامی اتفاق می افتد که عاملی گیاه را تحریک کند. درابتدا آلودگی موضعی و محدود به چند سلول می باشد و غیرقابل رویت است، ولی به سرعت پراکنده شده، اندام های گیاه تحت شعاع قرارمی گیرد که با چشم غیرمسلح نیز قابل رویت است این تغییرات معیار میزان اندازه گیری بیماری در گیاه می شود.

تشخیص یک بیماری جدید اصول کـُخ:

بروز علایم ظاهری بیماری ممکن است برای شناسایی یک بیماری کافی نباشد زیرا برخی از امراض قارچی، باکتریایی و یا ویروسی علائمی شبیه به هم دارند درچنین حالتی باید عامل بیماری کشت داده شود و سپس شناسایی شود گاهی اوقات برخی از علایم بیماری بسیار واضح است و به راحتی تشخیص داده می شود اما این امر برای اثبات وجود عامل بیماری کافی نیست.

هنگامی که پاتوژن دررابطه با گیاه بیماری یافت شود، برای تشخیص آن پاتوژن به کتاب ها و نشریات ویژه ای مراجعه می شود، درصورتی که پاتوژن یافت شده سابقه ی ایجاد چنین بیماری را داشته باشد، بررسی درزمینه ی تشخیص بیماری را می توان ختم شده پنداشت. ولی درصورتی که پاتوژن یافت شده به نظر برسد که عامل بیماری است، اما گزارش قبلی که این فرض را پشتیبانی کند وجود نداشته باشد اقدامات ذیل که ثابت کننده ی نقش پاتوژن خالص و مشخص شده دربیماری هستند الزامی ست.

۱) پاتوژن یافت شده را باید درتمام گیاهانی که به آن بیماری مبتلا شده اند پیدا کرد.

۲) پاتوژن را باید ازگیاه بیمار جدا کرد و درمحیط کشت (اگر قابل کشت باشد) پرورش داد و مشخصات آن را تشریح کرد و یا این که پاتوژن را روی میزبان حساس و (چنان چه پاتوژن درمحیط های ساده قابل کشت نباشد) تلقیح و اثرات و علایم ظاهری را که درگیاه تولید می کند، مشخص کرد.

۳) پاتوژن کشت داده را به صورت خالص باید به گیاهان سالم همان گونه یا رقم تلقیح کرد بدیهی است علائم بیماری که درگیاه سالم به وجود می آید باید همانند همان علائم بیماری باشد.

۴) پاتوژن را باید بتوان دوباره از گیاه بیمار جدا کرد و کشت داد و مشخصات آن باید با مشخصات پاتوژن اصلی یکسان باشد.

درصورتی که تمام اقدامات فوق که به اصول کـُخ معروف است انجام گرفته و درست بود، پاتوژن را می توان به عنوان عامل بیماری معرفی کرد، اجرای اصول کـُخ درمورد پاتوژن هایی ازقبیل قارچ ها، باکتری ها، گیاهان عالی پارازیت، نماتدها، برخی ویروس ها و ویروئیدها امکان پذیر بوده ولی همیشه آسان نیست. این موجودات را می توان جداگانه کشت داد و یا به صورت خالص درآورده و سپس آن ها را به گیاه وارد و تولید بیماری کرد. اما این امر در برخی دیگر از عوامل زنده ی ایجاد بیماری امکان پذیر نیست.

انتشار پاتوژن ها

تقریباً تمامی عمل انتشار پاتوژن هایی که به وجود آورنده ی شیوع شدید بیماری ها هستند و حتی بیماری هایی که وقوع آن ها جنبه ی اقتصادی کمتری دارد، به وسیله ی عواملی هم چون باد، آب، حشرات، برخی حیوانات و انسان انجام می شود.

انتشار توسط هوا:

بیشتر اسپورقارچ ها و بذرگیاهان عالی انگل به وسیله ی جریانات هوا منتشر شده و به فواصل مختلف منتقل می شوند.

انتشار توسط آب:

آب از سه نقطه درانتشار پاتوژن ها اهمیت دارد.

۱) باکتری ها، نماتدها، اسپورها، قطعات ریسه و اسکلریت قارچ های خاکزی به وسیله ی باران و آب آبیاری که درسطح خاک جریان می یابد و یا به داخل خاک فرومی رود.

۲) تمام باکتری ها و اسپور بسیاری از قارچ ها در داخل تراوشات چسبناکی به وجود می آیند که انتشار آن ها توسط باران یا آب آبیاری بارانی انجام گرفته، و این آب اسپورها و باکتری ها را به طرف پائین خاک شسته و یا به همه ی جوانب پخش می کند.

۳) قطرات باران و یا آبیاری بارانی اسپورقارچ ها و باکتری هایی را که درهوا وجود داشته باشند با خود به زمین می آورد و برخی از آن ها ممکن است به سطوح گیاهان حساس برسند. اگرچه آب، نسبت به باد اهمیت کمتری درانتشار دوردست پاتوژن ها دارد اما ازاین نقطه نظرکه پاتوژن به سطح گیاه مرطوب می رسد، راندمان بیشتری دارد زیرا که دراین شرایط پاتوژن می تواند به حرکت درآمده و جوانه بزند.

انتشار توسط حشرات، کنه ها، نماتدها و ناقلان دیگر:

حشرات بخصوص شته ها و زنجره ها مهم ترین عامل انتقال ویروس ها بوده و درهمین حال زنجره ها ناقل اصلی مولیکوت ها و باکتری های سخت کشت آوندی هستند. هریک ازاین پاتوژن ها ضمن تغذیه و حرکت یک یا چندنوع حشره به صورت داخلی ازگیاهی به گیاه دیگر منتقل می شوند. چندگونه ازکنه ها و نماتدها قادرند چند ویروس را به صورت داخلی از گیاهی به گیاه دیگر منتقل کند علاوه براین، احتمالـاً کنه ها و نماتدها قادرند اسپور قارچ ها و باکتری ها را ضمن حرکت خود از گیاهی به گیاه دیگر به طور سطحی منتقل سازند. تقریبا تمام حیوانات کوچک و بزرگ، قادرند درحین حرکت خود میان گیاهان، و تماس با آن ها، انواع مختلف پاتوژن ها ازقبیل اسپور قارچ ها باکتری ها، بذرگیاهان عالی انگل، نماتدها و احتمالـاً بعضی از ویروس ها و ویروئیدها را انتقال دهند.

انتشار توسط انسان ها:

انسان به روش های گوناگون تمامی انواع پاتوژن ها را به فاصله های کوتاه و طولانی انتقال می دهد. انسان درداخل مزرعه با دست زدن به گیاهان بیمار و سپس به گیاه سالم سبب انتقال پاتوژن و عامل بیماری می شود. ازسویی برخی دیگر از بیماری ها توسط وسایل و ابزار آلوده ی کشاورزی منتقل می شوند. انسان با حمل و جابه جا کردن خاک آلوده که به کفش، ابزار و وسایل، نشاها، بذور، قلمه ها، نهال ها و ارقام جدید گیاهی به ظاهرسالم به یک منطقه می توانند آلوده به انواع پاتوژن ها باشند یا با مسافرت به نقاط جهان و واردکردن مواد غذایی و گیاهان آلوده می توانند بیماری جدیدی را وارد منطقه و کشوری کنند که تا به امروز این بیماری درآن وجود نداشته است.

تدوین: مهندس مرجان طاووسی ـ خبرنگار: مهندسی کشاورزی سرویس مسائل راهبردی ایران