هنگامی که در هر صبح، دخترک هفت ساله ازبکی بیدار می شود، وی به جای مدرسه باید روانه مزرعه پنبه گردد. او یک ظرف آب پلاستیکی حاوی آفت کش را هم به همراه دارد. روزهای ماه ژوئن گرم و مرطوب است و همراه با سم پاشی، پوست بدنش توسط مواد شیمیایی می سوزد. در ماه سپتامبر، او به این مزارع بازمی گردد تا به دنبال سه ماه ترک تحصیل، در میان بوته های پنبه حرکت کند و سهمیه برداشت روزانه اش را که بین ۲۰ تا ۱۰۰ پوند است، جمع آوری کند.

اگر او نتواند این مقدار تعیین شده را جمع آوری کند و یا پنبه های وی استانداردهای مالک مزرعه را نداشته باشد، مورد ضرب و شتم و یا تهدید قرار می گیرد. شب ها نیز بچه های بزرگ تر به خوابگاهی فرستاده می شوند که هر ۲۰ نفر باید در یک اتاق بخوابند. آنان غذای کمی برای خوردن، غیر از نان و چای دارند. این بچه ها باید از آبی تصفیه نشده بیاشامند و هیچ آبی برای استحمام ندارند. اگر آنها کمی خوش شانس باشند، می توانند ۳۸ سنت برای تلاش هایشان دریافت کنند. بدین ترتیب، صدها هزار کودک کار ازبکستانی، عملاً در برابر کارهای روزانه طاقت فرسایشان، هیچ دستمزدی نمی گیرند.

براساس گزارش بنیاد عدالت برای محیط زیست که در لندن به فعالیت مشغول است، کشور ازبکستان دومین صادرکننده بزرگ پنبه (پس از ایالات متحده) است که تقریباً همه ساله ۱ میلیون تن پنبه را به اروپا و چین و سایر کشورها می فروشد.. البته مقامات ازبکی نیز همه ساله مبالغ هنگفتی از این تجارت به دست می آورند که سهم شهروندانشان از این درآمدها، بسیار ناچیز است.از سوی دیگر، مدیران این بنیاد به ارتباط میان حفاظت از محیط زیست و حفظ حقوق بشر اشاره می کنند و از این موضوع به عنوان محور مبارزه با سوءاستفاده های موجود در صنعت پنبه بهره گرفته اند. در گزارش بنیاد عدالت برای محیط زیست (EJF) با عنوان «طلای سفید؛ هزینه های واقعی پنبه» چنین می خوانیم: در مصر، از یک میلیون کودک برای کنترل علف های هرز مزارع پنبه استفاده می شود. در گزارش سال ۲۰۰۳ میلادی هم به این نکته اشاره گردیده که در جنوب هند بیش از ۰۰۰/۲۴۰ کودک در بخش صنعت پنبه ایالات «اندرآ پرادش» به کار مشغولند. این کودکان باید در مزارعی به کار بپردازند که به ابر شرکت هایی نظیر «مونسانتو»، «یونی لور» و «سینجنتا» تعلق دارند. بچه ها و عموماً دختران که سنینی بین ۶ تا ۱۴ سال دارند، باید روزانه ۱۳ ساعت در میان موادشیمیایی خطرناک به کار بپردازند و در هر روز، دستمزدی کمتر از ۵۰ سنت دریافت می کنند.

نکته حائز اهمیت این است که مصرف کنندگان پوشاک تولید شده از الیاف پنبه ای هم به ندرت از این نکته آگاهند که لباس ها و بلوزهای ارزان قیمتشان به بهای وادار کردن کودکان به کارهایی سخت و مشقت آور و همچنین آسیب های زیست محیطی غیرقابل جبران، تولید و عرضه گردیده است.

پترا کاجیل یکی از اعضای فعال در بنیاد عدالت برای محیط زیست (EJF)، می گوید: «پنبه تشنه ترین گیاه سراسر دنیاست و برای تولید یک تی شرت با الیاف پنبه ای باید ۵۰۰ گالن آب مصرف گردد. البته این محصول کثیف ترین گیاه دنیا هم به شمار می رود؛ چراکه برای تولید پنبه، همه ساله ۲ میلیارد دلار آفت کش مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین کارشناسان اعلام نموده اند که کاشت پنبه در مقایسه با سایر گیاهان، نیاز به مصرف بیشترین حجم مواد حشره کش دارد. برای درک بهتر این وضعیت، باید بدانید که یک قاشق چای خوری از «آلدیکرب» (آفت کش اصلی مورد استفاده در مزارع پنبه ایالات متحده)، برای مرگ یک انسان کافی است.»

دریا، نمک و یک هشدار جهانی:روزنامه انگلیسی «ایندیپندنت» گزارش داده که از فضا، مساحت باقیمانده از دریاچه آرال ازبکستان، به یک جفت شش چروکیده و جمع شده بیمار شباهت دارد. البته متخصصان در حال احیای بخش شمالی این دریاچه، با کمک های مالی بانک جهانی در قزاقستان هستند. همچنین یک سد در این منطقه ساخته شده و سد دیگری نیز در دست ساخت است و افزایش سطح آب ورودی رودخانه به بخش های کم عمق دریاچه آرال، می تواند تا سال ۲۰۱۰ میلادی سطح آب این دریاچه را به سطح سال های پیش بازگرداند. این دریاچه که در گذشته چهارمین منبع بزرگ آب برای مناطق دور از دریاهای آزاد در سراسر دنیا به شمار می رفت، سال ها پیش، تقریباً برای همیشه از بین رفته است تا اشتهای سیری ناپذیر گیاهان تشنه پنبه را سیراب نماید.

از سوی دیگر، برنامه محیط زیست سازمان ملل هم از نابودی آرال به عنوان «یکی از غم انگیزترین فجایع قرن بیستم» یاد کرده است. رهبران اتحاد جماهیر شوروی در سال های دهه شصت میلادی، با استفاده از خطوط عظیم لوله، مسیر دو رودخانه منتهی شده به آرال را تغییر دادند. بدین ترتیب، در اواسط دهه نود میلادی، تقریباً سه چهارم مساحت رودخانه خشک گردید. امروزه بسیاری از کشتی های آهنین غول پیکر به گل نشسته در آرال قابل مشاهده اند و آب باقی مانده آن هم آنچنان حاوی نمک است که هیچ یک از ماهیان بومی این دریاچه که در گذشته به عنوان بزرگ ترین و پرمحصول ترین منبع صید ماهی دنیا به شمار می رفت، زنده نمانده اند.

به علاوه، حدود ۶۰% آب آن به دلیل ساخت خطوط انتقال از بین رفته است و به دلیل حجم بالای نمک موجود در خاک، در این مناطق هم دیگر زمین های موجود برای کشت پنبه مناسب نیستند. البته سلامت ساکنان این مناطق هم به دلیل قرار گرفتن در معرض وزش بادهای حاوی نمک و آفت کش، به شدت در معرض تهدید قرار دارد. افزایش فشارخون، سوءتغذیه، مشکلات ریوی و تنفسی و در نهایت کم خونی، از جمله بیماری های فراگیر اخیر به شمار می روند. به علاوه، ابتلا به بیماری سل هم در سراسر منطقه به یک بیماری واگیردار شایع تبدیل گردیده است.

به دنبال یک راه حل ارگانیک؟حتی زمانی که مصرف کنندگان آمریکایی از حقایق زشت پشت پرده در تولید پنبه آگاه می شوند، یافتن مبداء تولید الیاف یک تی شرت خاص برای آنان بسیار مشکل است. البته برچسب یک لباس ممکن است تنها محل دوخت و نه محل کشت پنبه آن را نشان دهد. کاجیل در این مورد می گوید: «با توجه به پیچیده بودن زنجیره عرضه این محصول، تعیین محل دقیق کاشت یک محصول به سختی ممکن است. چرا که بخش عمده ای از پنبه تولیدی ازبکستان روانه چین می گردد.

این کشور بزرگ ترین صادرکننده پوشاک به فروشگاه های سراسر دنیا است. این پنبه ها پس از فرآوری در چین، روانه خاک ایالات متحده می گردند. لذا به ندرت می توان به سرچشمه کاشت و برداشت این محصولات عرضه شده پی برد.»بنابراین، تنها با خرید لباس هایی که دارای برچسب های اطلاع دهنده از مبداء تولید پنبه به کار گرفته شده می باشد، می توان اطمینان یافت که در تولید یک لباس از کودکان کار سوء استفاده نگردیده و آسیب هایی نیز به محیط زیست کره زمین وارد نشده است.

از سوی دیگر، رونی کومینز از بنیاد مصرف کنندگان ارگانیک می گوید: «ما نیازمند استانداردهایی فراگیر در این زمینه هستیم.» این بنیاد بخشی از گروهی فعال در زمینه تجارت منصفانه می باشد که تلاش می کنند، زمینه استفاده از برچسب های اطلاع دهنده از منبع تولید الیاف پوشاک را فراهم نمایند؛ چرا که براساس استانداردهای کنونی وزارت کشاورزی ایالات متحده، هیچ الزامی درجهت به کارگیری این برچسب ها وجود ندارد.به علاوه، بنا به گزارش یکی از این سازمان های حامی تجارت منصفانه، صنعت پنبه در سراسر دنیا به عنوان یکی از منابع سوءاستفاده و فساد تبدیل گردیده است. چرا که در صورت استفاده از روش های پایدار و دوست با محیط زیست در کشت این محصول، قیمت نهایی ممکن است ۵۰ تا ۱۰۰ % افزایش یابد.

آینده ای بهتر برای پنبهتولید و عرضه پوشاک ارگانیک را باید یکی از بخش هایی دانست که با بیشترین رشد در سراسر دنیای امروز، همراه است. براساس گزارش «بنیاد تجارت ارگانیک»، در خلال سال های ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۶ میلادی، تولید این محصول با استفاده از روش های ارگانیک با ۷۶ % رشد همراه بوده است. پیش بینی می شود که فروش این پنبه ها تا سال ۲۰۰۸ میلادی به ۶/۲ میلیارد دلار برسد؛ اما باید دانست که تولیدکنندگان آمریکایی معمولاً پنبه خود را از کشاورزان آمریکایی نمی خرند. به علاوه، کارشناسان با تقبیح یارانه های پرداخت شده به چند ابرشرکت فعال در تولید پنبه، معتقدند که این سیاست ها تنها به کاهش قیمت نهایی پنبه تولیدی و رشد فقر در سایر نقاط دنیا می انجامد. در سایه یارانه های دولتی، این ابر شرکت ها هیچ انگیزه ای برای حرکت به سوی روش های کشاورزی ارگانیک ندارند؛ چرا که در این راستا، این زمین ها باید حداقل به مدت ۳ سال زیر کشت نروند.

در چند سال اخیر هم مؤسساتی نظیر «فدراسیون حیات وحش دنیا» (WWF) تلاش هایی در جهت توسعه روش های پایدار کاشت پنبه در کشورهایی نظیر استرالیا، پاکستان، هند و آسیای میانه برداشته اند. در این روش ها، با مصرف آب و آفت کش های کمتر، به کشاورزان و به ویژه زنان کشورهای در حال توسعه، خطرات کاربرد آفت کش ها آموزش داده می شود.مثلاً خانم زهره بی بی، یک کشاورز پنبه کار می گوید: «ما به داشتن انبوهی از بیماری های پوستی عادت کرده ایم. ما با همین دست های آلوده به پختن غذا می پردازیم. ما حتی از ظروف سم جهت نگهداری از گندم در خانه هایمان بهره می بریم!

البته ما تا پیش از شرکت در این کلاس ها فکر می کردیم که نگهداری گندم در این ظروف، به محافظت آن از خراب شدن می انجامد.» لذا در سراسر دنیا، نیاز به حفاظت از کارگران صنعت پنبه به شدت احساس می شود. همچنین مصرف کنندگان نیز باید با دقت بیشتری البسه خود را انتخاب کنند. چرا که لزوم توجه به آثار زیانبار زیست محیطی و حقوق بشری موجود در صنعت پنبه، به شدت احساس می شود و البته تنها مصرف کنندگان مسئولیت پذیر می توانند با این شرایط مقابله کنند.