کشور ایران به دلیل تنوع زیستی و گیاهی خواستگاه تولید و پرورش اسب با ژنتیک خاص است و بزرگترین فرصت سرمایه گذاری انسانی و فرهنگی با استفاده از این نعمت خدادادی را داشته و منجر به تولید نژادهای متنوع اسب بومی شده است. تنوع گیاهی در کشور ایران باعث شده کار پرورش اسب در مناطق مختلف کشور انجام شود و موقعیت استثنایی برای بهره برداری تحقیقات ژنتیک از اسب های ایرانی وجود داشته باشد.

در حال حاضر مهمترین نژادهای اسب بومی ایران کرد، ترکمن، دره شوری، کاسپین است که به دلیل اقبال عمومی فرصت سرمایه گذاری در پرورش اسب افزایش یافته است به همین منظور برای جلوگیری از اضمحلال و تخریب بهترین ذخایر ژنتیکی، تحقیقات شجره ای در ارتباط با اسب ایران در حال انجام است و پروژه شناسایی ژنتیک در بین ۲۱۵ رأس اسب ایران در مناطق گلستان و خراسان شمالی مراحل پایانی را طی می کند.

برای اطلاع از توسعه فعالیت پرورش اسب در ایران و چگونگی روند تحقیقات ژنتیکی گفت و گویی با عبدالجلیل غیادی مدیر عامل شرکت تعاونی پرورش و مشاوره اسب اصیل ترکمن در خراسان شمالی انجام دادیم.

با توجه به اینکه اسب های ایران از تنوع ژنتیکی منحصر به فردی برخوردارند، پرورش دهندگان اسب در ایران از چه مزیت هایی برخوردارند؟

با اینکه ایران دارای پیشینه قدیمی در پرورش اسب، است هنوز در شرایط ایده آل کاری نیستیم ولی مسوولین در این چند ساله اخیر دغدغه بیشتری نسبت به توسعه و همگانی شدن استفاده از اسب و فرهنگ اسب و سوارکاری پیدا کرده و نیازهای آن طرف دنیا به دلیل قابلیت های ژنتیکی و ورزشی اسب ایران دوبرابر شده است و در عین حال فرصت بهره برداری و اقتصادی و بهره وری بهینه از این فرصت برای پرورش دهندگان به شکل کالای تجاری ایجاد شده تا اسب ایران با حفظ ذخایر ژنتیکی به کشورهای متقاضی صادر شود.

تنوع ذخایر ژنتیک بیشتر در چه مناطقی از کشور مشاهده می شود؟

نژادهای اسب در اکثر استانهای ایران دارای تنوع ذخایر ژنتیکی است اما بعضی استانها در ارتباط با برخی نژادها گوی سبقت را فراگرفته اند مثلاً اسب ترکمن در خراسان شمال و استان گلستان ولی با این حال بیشتر شهرهای ایران از جمله تهران، خوزستان، اصفهان، یزد، تبریز، جزیره کیش اصیل تر بوده و به صورت تک گیر منبع ذخایر ژنتیکی است.

آیا شما از وضعیت کنونی پرورش اسب ترکمن رضایت دارید؟ ارزیابی شما چگونه است؟

همه دنیا می دانند بهترین نژاد اسب سوارکاری متعلق به ترکمن اسب مخصوصاً نژاد معروف "تاروبرد" یا اسب نژاد انگلیسی از ترکیب دو نژاد ترکمن، نژاد نزدیک ترکمن و یک اسب عرب بوجود آمده که سریعترین و سواری ترین اسب در دنیا به شمار می آید و اسب ترکمن به عنوان اسب "آخال تکه" در بیشتر کشورها شناخته شده که در کشور ترکمنستان، روسیه، فرانسه، آمریکا، ترکیه، قبرس و دبی به شمار می رود.

چه تفاوتی بین اسب آخال تکه ایران با ترکمنستان وجود دارد؟

بیشتر تفاوت این دو اسب از نظر ظاهری است "آخال تکه" بلند تر و باریک تر و کشیده و ظریف است و اسب های ترکمن ایران عضلانی و قدرتمند تر و نسبت به "آخال تکه" ترکمنستان کوتاهترند ولی با انتخاب خوب و روش اصلاح نژادی که در حال حاضر تحقیقات ژنتیکی آن شروع شده با علم مدرن ورزش و سوارکاری تلفیق شده و اسب های ترکمن ایران به راحتی قابلیت کسب هر دو خاصیت دارند هم زیبا شوند و هم قدرتمند.

در حال حاضر اسب ایران در بازارهای جهانی با چه قیمت هایی خرید و فروش می شود؟

در بازارهای جهانی اسب خاص ترکمن بین ۲۵هزار دلار تا ۱۵۰ هزار دلار خرید و فروش می رسد، در ایران بالاترین رقمی که خرید و فروش شده ۱۵ میلیون تومان و رنج متوسط اسب ترکمن بین ۵ تا ۱۰ میلیون است.

پرورش اسب ایران چه قدر در اشتغالزایی موثر بوده است؟

به جرأت می توان گفت به ازای هر اسب ترکمن یک اشتغالزایی بوجود آمده است ولی در حال حاضر با توسعه صادرات و احداث میادین در خراسان شمالی و واگذاری میادین و ایجاد میدان در استان گلستان به اسب خالص ترکمن این اشتغال برای هر اسب به دو نفر افزایش می یابد و از آنجاییکه اسب ترکمن یک اسب ورزشی است و برای زیبایی نیز استفاده شده و به دلیل داشتن نژاد آمیخته قابلیت رقابت با اسب های خارجی را دارد می تواند در میزان افزایش اشتغالزایی موثر باشد.

آیا سرمایه گذاری اسب در ایران وضعیت مطلوبی دارد؟

سرمایه گذاری در اسب ترکمن در این چند ساله اخیراً افزایش پیدا کرده، سال ۱۳۷۵ زمانی که ما کاربردی اسب ترکمن را آغاز کردیم قیمت فوق العاده این اسب ۱۵۰ هزار تومان و متوسط رنج قیمت آن ۷۰ تا ۱۰۰ هزار تومان است و الان بعد از یازده سال جهش فوق العاده پیدا کرده و تا ۱۵ میلیون تومان کره اسب ها به فروش می رسد.

جهاد کشاورزی و سازمان دامپزشکی برای حفظ ذخایر ژنتیکی چه اقداماتی انجام داده است؟

اصلاح حرکاتی که در فدراسیون صورت می گیرد با اقدامات حمایتی دیگر وزارت جهاد تکمیل شده و وضعیت اسب ترکمن و کرد ایران را روز به روز بهتر می کند این نکته لازم به ذکر است که بیشترین حمایت برای شکوفایی از صنعت اسب در ایران را سازمان جهاد سازندگی گلستان و خراسان شمالی و تعاونی های پرورش دهنده اسب در این استانها را انجام دادند.

اسب ایران چه سهمی از صادرات کالاهای غیرنفتی را به خود اختصاص می دهد؟

آیین نامه صادرات ایران کاملاً مشخص است و براساس فرمول حفظ ذخایر ژنتیکی و موقعیت کشور ما نوشته شده است که در آن مالکیت معنوی اسب های صادراتی متعلق به ایران نیز لحاظ شده است و غیر از آن یکی از بندهای آیین نامه مربوط به حفظ اسب ترکمن است که هیچ وقت کل صادرات به یک کشور یا هر کشوری نباید از ۲/۱ اندازه موثر جمعیت ما بیشتر شود ولی تنوع زیستی کشور ما به گونه ای است که اگر تولید را متوقف کنیم باز هم از بقیه دنیا جلوتر هستیم و برای حفظ آن فعالیت آگاهانه پرورش دهندگان و فدراسیون سوارکاری و جهاد کشاورزی نشان می دهد که آنها ارزش این گوهر گرانبها را شناخته و دیگر از دست نمی دهند و این تحولی است که توسعه اش یک اشتغال پایدار و تولید منطقی را به دنبال داشته است.

دولت برای توسعه پرورش اسب چه اقداماتی را تا به حال انجام داده است؟

در حال حاضر دولت در سطح جهاد و سازمان تربیت بدنی کمک مقطعی انجام داده و در پروژه ژنوتاپینگ (شناسایی ژنتیک، کمک های اساسی انجام داده و در جشنواره ها نیز کمک های قابل ملاحظه ای داشته است اما آنچه مسلم است این کمک ها باید مدون شود و برنامه ریزی شود تا حمایت های دولت در یک بستر مناسب جریان داشته باشد مثلاً در بحث واگذاری زمین به تعاونی های فراگیر فدراسیون با وزارت جهاد کشاورزی تعامل خوبی داشته باشد که بتوانند تشکیلات سوارکاری را در آنجا مستقر سازند و در بحث مهم طرح شناسایی ژنتیک و طرح محوری حمایت از اسب های بومی ایران منجر به ملی شدن طرح ژنو تاپینگ شود که نتیجه دو سال چانه زنی با دولت در زمینه توسعه پرورش اسب در ایران بوده است که نشان دهنده ارتقا کیفیت در نگاه به اسب ایرانی است باید این توجه به سایر بخش ها نیز تسری پیدا کند الگوی موفق اسب ترکمن هم در بحث ژنوتاپینگ، هم در بحث مسابقات و لوروکس به سایر نژاد ها مثل عرب، ترکمن، کرد و کاسپین تسری پیدا کند.

برای اصیل نگه داشتن اسب ایرانی تا به حال چه اقداماتی انجام دادید؟

برای خلوص نیاز به خالص سازی است و باید برای این کار پایه اسب را بشناسیم که این اقدام در حال انجام است و به زودی "تبارنامه" اسب ایران تدوین می شود و حداقل هر استان یک تبارنامه مشخص و صحیح برای خود داشته باشند، غیر از خلوص کارایی اسب هم است یک اسب خالص باید کارآیی هم داشته باشد بنابراین سعی می کنیم تمام استانداردهایی که فدراسیون جهانی و فدراسیون سوارکاری برای ورزش سوارکاری دارد از یک طرف و معیار هایی که برای اصلاح نژاد در سازمان جهاد کشاورزی وجود دارد به کار گرفته شود و با چشم باز کار شود تا محصولی که تولید شود خالص تر و کارآتر باشد مثلاً در گذشته ما می توانستیم بیماری های ژنتیک و قابل انتقال را در اسب ها مشخص کنیم از روی تجربه شاید ولی از روی ژن نهفته و ظاهر اسب نمی توانستیم تشخیص بدهیم و الان طوری است که در طرح شناسایی ژنتیک، شناخت بیماری های چندگانه ژنتیک قابل انتقال به سن بعدی در هر اسب مشخص کنیم و آن اسب را یا از گردونه خارج کرده یا حداقل در کار سوارکاری به کار ببریم تا نژاد ما عاری و مبرا از هر گونه آلودگی ژنتیک باشد.

پرورش اسب چه قدر در پیشبرد و بهبود اقتصاد کشور موثر بوده است؟

اشتغالزایی، ارز آوری بحثی مهم در پرورش اسب به شمار می رود چون ما در مرحله صادرات هستیم توسعه پتانسیل های ژنتیکی یا غنی کردن بانک ژن هم از نظر تحقیقاتی و هم از نظر تنوع زیستی کمک بزرگ به دولت است، دولت به دنبال ابزارهای خاص است که بتواند در عرصه جهان رقابت کند چه نظر از اقتصادی، ورزشی، سیاسی، پرورش اسب ابزار خوبی به شمار می رود ایران با داشتن ۱۸۰ هزار رأس اسب در ایران موجودیتش ثابت شده است و بستر فرهنگی و انسانی کار آماده است و از نظر نیروی انسانی مشکلی وجود ندارد و از نظر فرهنگی پذیرش مردم برای این کار خوب ورزش اقتصادی آماده است و مناطق دیگر آماده هرگونه جهش در واحدهای اقتصادی است و پرورش اسب در ایران از یک طرف به عنوان بانک ژنی و از طرف دیگر در رشته های خاص مثل ماراتن، سوارکاری، استقامت، پرش و زیبایی و درساژ با استقبال عمومی روبرو شده است و اسب ترکمن چون قبل توانایی هایش را در این خصوص ثابت کرده هم در نژاد خالص، هم در نژاد آمیخته با اندکی توجه توانایی رقابت در عرصه بین المللی دارد.

کشورهای دیگر چه قدر در زمینه پرورش اسب در ایران سرمایه گذاری کرده اند؟

سرمایه گذاری در زمینه پرورش اسب در ایران به راحتی قابل انجام است و کانادا قصد انجام سرمایه گذاری در ایران را داشت ولی چون در آن زمان قانون صادرات مدون نبود این کار متوقف ماند ولی با این حال ایران با داشتن بستر جغرافیایی و مراتع غنی با یک سرمایه گذاری خوب این کار قابل انجام است مثلاً الان در کرمانشاه یک محموله برای سرمایه گذاری خارجی ایجاد شده که می خواهند روی اسب کار کنند که با اندکی توجه و بسترسازی ساده و برقراری قرارداد همکاری مشترک در قالب یک شرکت بین المللی این کار به راحتی قابل انجام است.

اسب ایران چقدر در جشنواره های خارجی حضور دارد؟

در حال حاضر غیر از بحث قطر که اخیراً اتفاق افتاده اسب های ایرانی در رشته پرش شرکت کردند و چون هنوز بحث قرنطینه کل اسب ایران تایید نشده و هم بخاطر استانداردهای ورزشی تازه شروع شده تا به سطح بین المللی برسیم این دو عامل منجر شده تا اسب های ایرانی در عرصه رقابت ورزشی نروند ولی با این حال اسب های ایرانی در رشته زیبایی قابل رقابت با اسب های دیگر هستند و در رشته پرش، درساژ، استقامت بسترها آماده است.

در سال جدید چه اقدامات جدیدی برای بهبود پرورش اسب در ایران دارید؟

در سال جدید بزرگترین پروژه ای که دنبال می کنیم فعال کردن تمام استانها از نظر شناسایی ژنتیک و صدور تبارنامه اسب نژاد مخصوص هر استان است که کتاب انسابش در بیاید و این کار شروع شده و در دو استان پایلوت استان خراسان شمالی و استان گلستان در حال اتمام است و استانهای دیگر نیز این کار را قطعاً در سال ۸۶ با کمک فدراسیون و بنابر برنامه ریزی با جهاد انجام می شود با همکاری تشکل های خصوصی و NGO و یک کار دیگر فعال کردن فعالیت های بازرگانی در داخل هیات ها و تعاونی هاست که با ایجاد و بورس و حراج های فصلی و سالیانه اسب هر استان یا استان های پایلوت بتوانند اسب خود را در یک بازار دائمی و نمایشگاه دائمی عرضه کنند و طراحی وب سایت ها مختلف برای اسب های مناطق مختلف کشور است و از همه مهمتر فعال کردن هیات های سوارکاری برای اجرای یکی از بندهای وظایف هیات هاست که می گوید فعالیت بازرگانی هیات هایی است که الان نمی توانند جایزه خوب بدهند و مسابقات را با کیفیت خوب انجام بدهند و این کار به راحتی از طریق توافقی بین فدراسیون و وزرات مسکن و شهرسازی استانها با وزارت جهاد کشاورزی بخصوص برای واگذاری زمین ها و منابع طبیعی بخشنامه صادر شده و بانک ها الان اسب را به عنوان کالای دارای توجیه اقتصادی دارند بپذیرند حتی در استان خراسان شمالی یک کار گروه ویژه اسب وجود دارد که بتوانند هماهنگی بین ادارات و سازمانها را برای بهره برداری هیات ها و تعاونی ها قرار بدهد و با مشارکت سازمان هایی نظیر سازمان میراث فرهنگی به یک جهش فوق العاده در داخل هیات ها و تعاونی ها از نظر فعالیت اقتصادی و زیر ساخت های علمی و تحقیقاتی ژنوتاپینگ رسید.

برگزاری نمایشگاه و جشنواره در زمینه اسب در ایران چگونه است؟

در داخل ایران برگزاری جشنواره ها زیاد است و در سطح ملی برای اسب های بومی بوده و اسب های ترکمن و عرب جشنواره ملی دارند و در خصوص اسب ایران جشنواره و کنگره و سمینار های ملی و بین المللی برگزار شده است.

شرکت تعاونی ها چقدر در پرورش اسب در ایران مشارکت دارند؟

در مناطق مثل استان خراسان شمالی و گلستان تعاونی ها نقش بسیار فعال دارند و حمایت های جهاد و فدراسیون سوارکاری منجر شده انگیزه تعاونی ها برای فعالیت در دیگر استانها نیز افزایش پیدا کند و با برنامه ریزی هایی که انجام شده با شناخت کامل از موقعیت و امکاناتی که در استانها وجود دارد فعالیت بازرگانی هیات ها را فعال کنیم و آن را به تعاونی ها تسری دهیم.

حرف آخر

اسب مثل جنگل یا آب های دنیا یک ثروت بین المللی است و حق بهره وری و مالکیت معنوی آن متعلق به کشور است که در آن پرورش می یابد و برای نشان دادن برتری این ثرورت در سطح بین المللی باید در بعد تحقیقات، ورزش و رقابتهای اقتصادی تلاش شود و لازمه اش کاهش تصدی گری دولت در امور و واگذاری کارها به بخش خصوصی و تعاونی است به عنوان مثال به جای آنکه تربیت بدنی خود اقدام به ساخت میدان کند، زمین در اختیار تعاونی ها قرار داده شود تا منافع تعاونی ها نیز تامین شود و دولت نیز پاسخگوی اصل ۱۴۴ باشد و انگیزه فعالیت برای کسانی که مستقیم یا غیرمستقیم دست اندکار پرورش اسب هستند تقویت شود.

اسب یک ثروت ملی به شمار می رود و فعالیت اش توجیه اقتصادی دارد و در رقابت اقتصادی به دلیل داشتن پتانسیل های ژنتیکی پایان ناپذیر حضور پایدار و مستمر دارد.

ژن اسب تمام ناشدنی است و از یک نسل به نسل دیگر بیشتر می شود کشورهای اروپایی و امریکایی فواید این ثروت را درک کردند ولی به همان اندازه که پایان ناپذیر است آسیب پذیر و نابود شدنی هم است و ذخیره ژنتیکی اش به راحتی می تواند از دست برود.

برای استفاده از این معدن جواهر باید هنر خوب استخراج کردن هم وجود داشته باشد با شناسایی ژنتیک، استاندارد کردن حرکتهای ورزشی، اصلاح نژاد و عرضه کردن آن در قالب ویترین و شوهای خوب و اطلاع رسانی مدون در بازارهای بین المللی به پایان ناپذیری این معدن منجر می شود.

دست اندرکاران بخش کشاورزی باید بدانند که یک بخش مهم توسعه کشاورزی پایدار به اسب ایران بستگی دارد موضوعی که مورد غفلت قرار گرفته و باید توجه بیشتر به آن شود.