درباره احمد قهرمان

یادم می آید سال های پیش كه در مقطع كارشناسی علوم گیاهی در دانشگاه ارومیه تحصیل می كردم وكتاب های گیاه شناسی پایه, كورموفیت های ایران و دكتر به عنوان مرجع درسهایمان بود آرزو داشتم كه ایشان را از نزدیك ببینم و شاگرد كلاس هایشان باشم تصور می كنم برای هر كس كه در ایران به آموزش گیاه شناسی مشغول است, آشنایی با دكتر از افتخارات زندگی باشد, برای من نیز این گونه بوده است

ما از ۸هزارگونه گیاهی ایران، حدود ۳هزار گونه را به صورت فلور داریم و این كار بسیار عظیمی بود و در دنیا ما را به واسطه همین فلور می شناسند »اما كیست احمد قهرمان این پیر ۷۸ ساله گیاه شناسی ایران كه در علم گیاه شناسی چهره ای شناخته شده در عرصه های بین المللی نیز هست؟« من در پنجم تیرماه ۱۳۰۷ در شهرستان بابل و خانواده ای متوسط متولد شدم. پدرم كفاش بود و از این طریق امرار معاش می كرد. پنج برادر و دو خواهر در كنار پدر و مادر، محفل گرم خانواده ما را شكل داده بود. من دومین فرزند این خانواده بودم. برادر بزرگ ترم از دنیا رفت و شانزده ساله بودم كه پدرم نیز دار فانی را وداع گفت و من از آن پس بار مسئولیت خانواده را عهده دار شدم. آن روزها سال پنجم متوسطه بودم. بیماری پدر و تعهدی كه بر دوش من سنگینی می كرد، امكان حضور موفق در امتحانات مدرسه را از من گرفت و نخستین شكست را در زندگی تجربه كردم.

روزها گذشت مسئولیت كتابخانه ملی شهر به من واگذار شد و از طریق درآمدی كه از آن به دست می آوردم، ضمن تحصیل، به كار نیز مشغول بودم. تدریس خصوصی هم داشتم و گاهی نقاشی و گاهی عكس های سیاه و سفید را به عكس های رنگی تبدیل می كردم. بعد از اخذ دیپلم راهی تهران شدم. در دو كنكور علوم طبیعی و هنرهای زیبا شركت و از میان آنها رشته طبیعی را انتخاب كردم. در سال ۱۳۳۳ از این رشته فارغ التحصیل شدم. چهار یا پنج سال پس از آن، دبیر دبیرستان های تهران بودم.

دبیرستان هایی مانند خرد، شرف، علمیه، دارالفنون، نوباوگان و ... پس از آن، در كنكور دبیری دانشگاه شركت كردم و در این آزمون تنها یك نفر انتخاب می شد و من از میان داوطلبان بسیار پذیرفته شدم.

از اواخر سال ۳۸ به عنوان دبیر وارد دانشگاه شدم و پس از آنكه در سال ۴۲ كارشناسی ارشد خود را گرفتم، برای ادامه تحصیل به فرانسه رفتم و واردمركز گیاه شناسی «مونت پلیه» شدم. سه سال بعد، یعنی اواخر سال ،۴۵ پس از دریافت مدرك دكترا به ایران بازگشتم و امروز بیش از نیم قرن است كه مشغول خدمت هستم» گرچه او همه این عمر دراز را در چند جمله خلاصه می كند اما مختصات اثرگذاری این پیر گیاه شناسی، بیش از این مختصر است. احمد قهرمان پژوهش میدانی را با مطالعات كتابخانه ای در زمینه كاری اش آمیخته و حاصل پژوهش های وسیع و پردامنه اش را در بیش از چهل كتاب جمع آوری كرده است:«من تاكنون ۴۱ كتا ب منتشر كرده ام كه آخرین آنها كتابی است به نام «تطبیق نام های كهن گیاهان دارویی به نام های علمی.» در این كتاب بخش عظیمی از فرهنگ علمی ایران و بخصوص شرق و فرهنگ اسلامی وارد شده و جلد اول آن نیز منتشر شده است. یكی دیگر از كتاب های من «تنوع زیستی گونه های گیاهی ایران» است. این كتاب جزو كتاب های سال یونسكو شناخته شد. به این دلیل كه تا آن زمان كاری در زمینه معرفی گونه های گیاهی ایران انجام نگرفته بود. یكی دیگر از كارهایی كه انجام دادم، تهیه فلور رنگی ایران است كه به سه زبان فارسی، فرانسه و انگلیسی منتشر شده است. یك سری مقالات علمی نیز دارم كه بیشتر آنها مربوط به خارج از ایران است و به صورت بین المللی چاپ شده. از دیگر كارهایم ایجاد «هرباریوم» و محیط آزمایشگاهی پژوهش در دانشكده علوم است كه دانشجویان خوبی در آنجا مشغول تحقیق و پژوهش هستند . استاد راهنمای ۴۵ رساله كارشناسی ارشد و ۱۲ رساله دكترا بودم. اكنون نیز بیشتر اوقاتم را صرف تحقیق و پژوهش می كنم. بیشتر در خارج از تهران، در طبیعت هستم و عكس های مورد نیاز را نیز خودم می گیرم، یعنی تمام عكس های موجود در كتاب هایم اصلی هستند. به همین دلیل آثارم در دنیا شناخته شده است.» او عكاس ماهری نیز هست و دانش گرافیك و نقاشی را نیز درآمیخته كارش ساخته تا آثار متفاوتی در عرصه گیاه شناسی به وجود آورد. به سبب همین دامنه وسیع فعالیت و پژوهش و تفحص در گیاهان ایران بود كه قهرمان برنده چند جایزه ملی و بین المللی همچون جایزه رتبه یك جشنواره خوارزمی و مدال طلایی آلبرت انیشتین از یونسكو شد. او كه مؤسس«هرباریوم» دانشگاه تهران است، شاید از پركارترین مؤلفان دانشگاه تهران نیز باشد. قهرمان درباره تنوع گونه های گیاهی در ایران می گوید :«وسعت ایران حدود ۱میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ كیلومترمربع است ؛ با این حال نزدیك به یك میلیون كیلومتر تا یك میلیون و ۲۰۰ هزار كیلومتر اراضی آن خشك و بیابانی است و حدود ۴۰۰هزار كیلومتر به نسبت پوشش خوبی دارد. این برابر است با پوشش گیاهی تمام كشور های آلمان ، فرانسه ، لوكزامبورگ و سوئیس . بنابراین ما از نظر پوشش گیاهی ممكن است فقیر باشیم، ولی از نظر تنوع گیاهی بسیار غنی هستیم. ما نزدیك به هشت هزار گونه گیاهی در ایران داریم كه مطابق با تمام قاره اروپا و دو برابر اروپای مركزی است. در نیمكره شمالی، پنج ناحیه گیاهی وجود دارد كه در ایران به یكدیگر می رسند. به همین دلیل ما تنوع گیاهی بسیار غنی ای داریم . تقریباً ۲هزار وپانصد گیاه «اندیمیك»، یعنی گیاهانی كه فقط در ایران وجود دارند و در این بین بیش از هزار گونه ، نادر است.

اگر ما روزی بتوانیم از این موهبت الهی و طبیعی استفاده معقول كنیم درآمدی بیش از درآمد نفت عایدمان خواهد شد.(۲) » از تألیف های مهم قهرمان باید از كتاب كورموفیت های ایران یا سیستماتیك گیاهی یاد كرد. گیاه شناسی یكی از علوم قدیمی است كه سابقه آن به دوران كهن و عتیق می رسد. این دانش كه در گذشته علمی ساده بود و در مواردی فقط به شناخت معدودی از گیاهان و نحوه استفاده از آنها خلاصه می شد، در صد سال اخیر بویژه در دهه های آخر آن بسط و توسعه بسیار یافت و به حكم ضرورت و نیاز و همراه با پیشرفت سایر علوم و تكمیل وسایل و ابزار پژوهش به رشته ها و زمینه های مختلف تقسیم شده و اهمیت غیرقابل انكاری در كشاورزی و رشته های مختلف آن، در داروسازی و درمان، در شناخت و توان محیط زیست، در اكولوژی (بوم شناسی) و بالاخره در بهره گیری بیشتر و معقول از محیط و بهسازی آن پیدا كرده است. شناخت علمی گیاهان در هر یك از این زمینه ها، چه از نظر پژوهش و چه به لحاظ كاربرد، اهمیت بنیادی و كلیدی حاصل كرده است. برای شناخت بهتر گیاهان، دانش سیستماتیك یا تاكسونومی كه روش رده بندی گیاهان در آن بر پایه اختصاصات و صفات ثابت و اصلی و مشترك آنها قرار دارد، به ما امكان می دهد تا طبق قاعده و نظم معینی به طور دقیق گیاهان را بشناسیم.

این كتاب هم نگرشی تازه به مسائل سیستماتیك گیاهی و آموزش آن دارد. كتاب قهرمان در پنج بخش با عنوان های اصول و روش های رده بندی، شاخه خزه ای ها و صفات شاخه ای آنها، شاخه نهانزادان آوندی، زیرشاخه بازدانگان و زیرشاخه نهاندانگان تنظیم شد. كه هر بخش البته از چندین فصل تشكیل شده است.

در مقدمه كتاب آمده است كه برای آنكه كتاب كورموفیت های ایران در سطوح آموزشی و پژوهشی نیز مورد استفاده قرار گیرد و استفاده از آن طیف گسترده تری داشته باشد، مطالب كلی سیستماتیك با تمام نظرات و مسائل آن از شاخه بریوئیت ها تا آخرین تیره گیاهان گلدار را در بر گرفته است و در ضمن گیاهان ایران نیز در هر تیره در جای خود به طور مستقل ذكر شده اند. (۳)احمد قهرمان دیدگاه های ویژه و اطلاعات دقیقی درباره كاربرد های دارویی گیاهان و استفاده محققان و پژوهندگان از آن دارد. او می گوید:«كسانی كه در دنیا بر روی گیاهان دارویی كار می كنند، بر روی مولكول ها تحقیق و پژوهش می كنند؛ بهایی كه آنها برای گیاهان دارویی و دستاوردهای خود تعیین كرده اند، خیلی بالاست. یكی از شركت های بزرگ فرانسوی كه بر روی گیاهان دارویی كار می كند و من با مدیران آن گفت و گو كرده ام، فقط بین ۸ تا ۹ میلیارد دلار در سال به تحقیقات خود اختصاص داده بود. حالا حدس بزنید این شركت چه قدر درآمد دارد كه این مقدار فقط صرف تحقیق و پژوهش آن می شود.

یكی از مدیران این شركت می گفت برای استفاده از مولكول هر گیاه، ۳۶۰ میلیون دلار هزینه می شود و دوازده سال طول می كشد تا تحقیقات آن نتیجه دهد، ولی فروش اولیه ما فراتر از یك میلیارد دلار است. منابع گیاهی ما چشمه های جوشانی هستند كه همواره وجود دارند. حیات كره زمین وابسته به وجود گیاهان است و باید سلامت وجودی آنها را تأمین كرد.

ما نمی توانیم تجربه عطاری ها را كنار بگذاریم؛ ولی وقتی از خواص گیاهان دارویی صحبت كرده و به گفته های بوعلی سینا درباره خواص دارویی آن استناد می كنیم، باید مستندات كافی برای آن داشته باشیم. هر دارو ممكن است علاوه بر خواص دارویی برای یك نقطه از بدن، برای نقطه ای دیگر زیان آور باشد. من در قبال هر شغل موضع گیری نمی كنم، بلكه معتقدم باید به شكل معقولی از آن استفاده كرد. باید كنترل جدی بر روی مصرف بی رویه منابع گیاهی صورت گیرد. گیاهان در شرایط تصادفی می رویند، گاهی ممكن است با برداشت بی رویه آنها، دیگر آن گیاه در منطقه خاص خود نروید. باید غارتگری و سوء استفاده از باور مردم از میان برود.»(۴)

□□□

در یكی از طبقات دانشكده علوم دانشگاه تهران، اتاقی هست پر از گیاه و سبزینه های زیبا؛ در كنار تصاویر متنوعی از گونه های مختلف گیاهان ایران كه در آن مرد سپیدمویی، پشت میز كارش نشسته است، اینجا اتاق كار استاد احمد قهرمان است...

محمدرضا فروتن مجد

پی نوشت:

۱- كشاورز جوان، سال،۲ شماره ۹ ، آذر۸۴

۲- تبیان،گفت و گو با احمد قهرمان

۳ـ معرفی كتاب شرق، ۸۴‎/۵‎/۱

۴- پایگاه اطلاع رسانی، جواد صبوحی، روزنامه قدس


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.