رونق گردشگری فضایی، چالش جدیدی را در زمینه تأیید سلامت گردشگران برای سفر به فضا برای پزشکان به وجود آورده است. یافته های پ ژوهشی، نشان می دهد برای اظهارنظر درباره این که گردشگران فضایی از شرایط لازم برخوردار هستند یا نه، اتفاق نظر قطعی میان پزشکان وجود ندارد.

پژوهش های جدید در این زمینه، با توجیه این که وضع قوانین سختگیرانه، این شاخه نوپا از صنعت گردشگری را پیش از اوج گرفتن با چالش مواجه کرده است، بر توقف این محدودیت ها تاکید ورزیده اند با این حال پژوهشگران تشکیل پرونده پزشکی مرجع گردشگران را برای مراجعات آینده به پزشکان توصیه می کنند.

یک بررسی که به سرپرستی «مارلین گرنون»، استادیار جراحی عروق دانشگاه کالیفرنیا صورت پذیرفته است و نتایج این تحقیق، برای آشناسازی پزشکان درباره مسائل مربوط به سلامت گردشگران فضایی طراحی شده بود، در مجله پزشکی بریتانیا منتشر شده است.

به گفته وی، تنظیم استانداردهای پزشکی و بیمه، موضوعات تحقیقات آینده خواهند بود. از دیدگاه وی، نکته اینجاست که اگر تعداد افرادی که مایلند به فضا بروند را به افراد سالمتر محدود کنیم، بازار بالقوه توسعه نخواهد یافت.

داده های بیشتری مورد نیاز است

هوا و فضا یکی از قانون مدارترین صنایع جهان است. در ایالات متحده آمریکا خلبانان و خدمه پرواز باید آزمایش های پزشکی سختی را که از سوی اداره هواپیمایی فدرال آن کشور مصوب شده است، پشت سر بگذارند. ارتش نیز آزمایش های ویژه ای را برای کارکنان نیروی دریایی و هوایی الزامی کرده است.

استانداردهای درنظر گرفته شده برای استخدام فضانوردان ناسا سخت تر هستند. به عنوان مثال، جراحی لیزری چشم در صورتی مجاز است که یک سال از انجام آن گذشته باشد. توانایی تحمل فضاهای کوچک در فشار زیاد با آزمایش های سخت بررسی می شود و تغذیه، ورزش و سلامت روانی در سال های آموزش پیش از شروع به کار فضانوردان، همواره ارزیابی و ثبت می شود.

پزشکان داده های زیادی در مورد تندرستی مسافران فضا دارند اما برای سلامت فضانوردان عادی به طور مثال افراد مبتلا به پوکی استخوان، توصیه های پزشکی چندانی موجود نیست و تعداد گردشگران فضایی، سیستم داران و فضانوردان غیرحرفه ای که تاکنون به فضا سفر کرده اند، از تعداد انگشتان دست تجاوز نمی کند.

البته این گونه نیست که پزشکان به کلی از این موضوع غافل بوده اند چنان که بسیاری از اثرات بی وزنی بر انسان را مورد بررسی قرار داده اند. جاذبه کم موجب سختی شریان ها می شود، به کره چشم آسیب می رساند و موجب ضعیف شدن استخوان ها می شود. ابتلا به بیماری حرکت، انباشته شدن میزان بالای تشعشعات مضر و سنگ کلیه در فضانوردان بیشتر است.سنگ کلیه در هیچ محیطی خوشایند نیست و به ویژه در فضا می تواند مساله ساز شود. در سال ۱۹۸۲، اتحاد جماهیر شوروی به دلیل درد شدید ناشی از سنگ کلیه یک فضانورد، تصمیم به اخراج او گرفت که در نهایت از این کار منصرف شد.

استانداردسازی

درصورتی که گردشگر فضایی بالقوه ای برای دریافت تأییدیه پزشکی به دکتر گرنون ارجاع شود، نخستین معیار وی، استانداردهای تعیین شده از سوی شرکت های فضایی است. انجام آزمایش های پزشکی به عهده شرکت های خصوصی است و این امور تابع مقررات دولتی نیست.

پزشکان فقط روی خلأ های موجود کار می کنند. به عنوان مثال یک گروه پزشکی با حمایت اداره هواپیمایی فدرال آمریکا ماموریت یافت دستورالعمل های مربوط به شرایط خدمه پرواز و مسافران فضایی را ارائه دهد. در سند ۲۳ صفحه ای ارائه شده از سوی این گروه، سنجش های پیش از پرواز از جمله پرسش نامه سلامت، غربالگری سلامت روان و عکس قفسه سینه و نوار قلب پیشنهاد شده بود.

دستورالعمل های یادشده الزام آور نیستند و مرکز حمل و نقل فضایی تجاری اداره هواپیمایی فدرال اعلام کرد که انتشار این اسناد لزوما به منزله قطعیت اجرای آن نیست اما طبق گفته دکتر گرنون، این کار بهترین اقدامی بوده که تاکنون صورت گرفته است.

به عقیده وی، آزمایش های پزشکی در طول ماموریت های فضایی طولانی از اهمیت بیشتری برخوردارند. در پروازهای مقدماتی، گردشگران فقط برای چند دقیقه در وضعیت ریزجاذبه قرار دارند ولی هنگامی که در فضا قدم می گذاریم و وارد هتل فضایی می شویم، نیاز به شناخت شرایط محیط بیشتر می شود.

«انوشه انصاری»، کاوشگر و رئیس انجمن گردانندگان شرکت فناوری ارتباط از راه دور (TTI) که در سال ۲۰۰۰از سوی مجله زن شاغل به عنوان کارآفرین برتر شناخته شد، به همراه برادر همسرش در سال ۲۰۰۳ (میلادی) جایزه ۱۰میلیون دلاریِ سالیانه «انصاری اکس پرایز» را بنیان نهاد. هدف از این جایزه تشویق بخش خصوصی برای سرمایه گذاری و ورود به بازار سفرهای فضایی است که تا پیش از این در انحصار تعداد انگشت شماری از دولت ها بوده است.

پس از رد صلاحیت «دایسوکه انوموتو»، داوطلب ژاپنی، به دلایل پزشکی و جا ماندن او از مأموریت سایوز تی ام ای ۹، قرار شد انوشه انصاری در ۲۳شهریور ۱۳۸۵با این گروه همراه شود و در ۱۸اردیبهشت ۱۳۸۵ (۸مه ۲۰۰۶)، سازمان فضایی روسیه به طور رسمی اعلام کرد که انوشه انصاری به عنوان نخستین زن گردشگری فضایی در یکی از پروازهای فضاپیمای سایوز، که برای بهار ۱۳۸۵برنامه ریزی شده بود، به مدار زمین سفر خواهد کرد.

وی نخستین فضانورد ایرانی دنیاست و نخستین زن کیهان گرد و چهارمین نفری است که هزینه سفر فضایی خود را پرداخت کرده است.

او همچنین پس از «عبدالاحد مومند» فضانورد افغان دومین فضانورد فارسی زبان است.انصاری ترجیح می دهد در مورد خود از عنوان «فضانورد همراه» به جای واژه «گردشگر فضایی» استفاده کند. فضاپیمای سایوز حامل انوشه انصاری، فرمانده روسی «میخاییل تیورین» و مهندس پرواز اسپانیایی آمریکایی، «مایکل لوپز الگریا» در صبح روز دوشنبه ۱۸سپتامبر سال ۲۰۰۶از پایگاه فضایی بایکونور در قزاقستان به فضا پرتاب شد و بدین ترتیب مأموریت سایوز تی ام ای ۹آغاز گشت. دو روز پس از قرار گرفتن در مدار زمین، فضاپیمای سویوز در ۲۰سپتامبر ۲۰۰۶با موفقیت به ایستگاه بین المللی فضایی ملحق و اقامت ۹روزه انوشه انصاری در ایستگاه فضایی آغاز شد.

سرانجام پس از ۹روز اقامت و پژوهش در ایستگاه بین المللی فضایی، انوشه انصاری در سحرگاه ۷مهر ۱۳۸۵مصادف با ۲۹سپتامبر ۲۰۰۶میلادی به همراه پاول وینوگرادف روسی و جفری ویلیامز آمریکایی، دو تن از فضانوردان ساکن ایستگاه، به زمین بازگشت. وی پس از معاینات پزشکی، با بالگرد برای مراسم خوش آمدگویی به شهر قُستانای (در قزاقستان) منتقل شد.

انوشه انصاری در طول ۹روز اقامت خود در ایستگاه بین المللی فضایی مجموعه آزمایش های علمی نظیر پژوهش درمورد علل کم خونی، تأثیر تغییرات ماهیچه ای بر کمردرد، تأثیر تشعشعات فضایی برروی فضانوردان ساکن در ایستگاه بین المللی فضایی و گونه های میکروبی که در آن ایستگاه پرورش داده شده اند را برای آژانس فضایی اروپا انجام داد.

ترجمه: سارا نقدی (دفتر امور بین‌الملل سازمان میراث‌فرهنگی)