سکوت سنگینی بر فضای اطراف زمین حاکم است. در این فضا دو تکه فلزی غول پیکر که چیزی جز دو ماهواره روسی و آمریکایی نیستند بسرعت به یکدیگر نزدیک شده و در نهایت با شدت به هم برخورد می کنند.

در نتیجه این برخورد، تکه های فلزی کوچک و بزرگی از دو تکه اصلی جدا و در جهات مختلف منتشر می شود. گرچه این حادثه پایانی بر سرنوشت دو ماهواره از کار افتاده است، اما از همین جا سناریوی نگران کننده جدیدی آغاز می شود. قطعات ریزتری که در جریان این برخورد به اطراف منتشر می شوند باز هم با یکدیگر برخورد می کنند که در نتیجه شمار قابل توجهی از ریززباله های فضایی به صورت خوشه ای تولید می شوند.

این زباله ها خطر بالقوه بسیاری جدی برای سایر ماهواره های فعال و مهم تر از آن، فضاپیماهای سرنشین داری محسوب می شوند که راهی ایستگاه فضایی بین المللی می شوند.

تمام این اتفاقات در حالی روی می دهند که ما روی زمین هیچ خبری از آنها نداریم و تنها زمانی متوجه آنها می شویم که در تلویزیون و روزنامه ها با چنین تیترهایی روبه رو می شویم: برخورد یک تکه فلز شناور در مدار زمین با ماهواره ارتباطی موجب از کار افتادن آن شد یا کارشناسان ناسا ایجاد شکاف در بخشی از بدنه شاتل را مربوط به برخورد یک شی شناور در فضا دانسته اند.

طی بیش از نیم قرنی که از پرتاب ماهواره های مختلف ارتباطاتی، نظامی، تحقیقاتی و جاسوسی به فضا می گذرد، مقوله خاص و البته نگران کننده زباله های فضایی در بحث اکتشافات فضایی شکل گرفته است که همزمان با توسعه فناوری ماهواره ها و سیستم های حمل و نقل فضایی بر حجم آنها نیز افزوده می شود.

این وضعیت تا آن حد نگران کننده شده است که دانشمندان از عنوان کمربند زباله های فضایی استفاده می کنند. در نیم قرن گذشته و بخصوص در چند دهه اخیر دانشمندان بتدریج بر هشدارهای خود درخصوص مخاطرات زباله های فضایی افزوده اند.

آنها همواره این فرضیه را مطرح کرده اند که در صورت برخورد احتمالی یکی از این زباله ها با ماهواره ها یا سیستم های حمل و نقل فضایی، فاجعه ای روی خواهد داد که بدون شک تاثیر منفی بر توسعه اکتشافات فضایی خواهد داشت اما در دهم فوریه سال ۲۰۰۹ اتفاقی در اطراف زمین روی داد تا دانشمندان و مهندسان علوم فضایی فکر جدی به حال مخاطرات زباله های فضایی کنند.

برخورد احتمالی یکی از زباله های فضایی با ماهواره ها یا سیستم های حمل و نقل فضایی فاجعه ای به بار خواهد آورد که بدون شک تاثیر منفی

بر توسعه اکتشافات فضایی خواهد داشت

برخورد شدید یک ماهواره ارتباطاتی با یک ماهواره از کارافتاده روسی در ارتفاع ۸۰۰ کیلومتری منطقه سیبری زنگ خطر را برای سایر ماهواره های در حال سرویس دهی به صدا درآورد.

در نتیجه این برخورد بالغ بر دو هزار تکه زباله فضایی بر مجموعه زباله های فضایی اطراف زمین افزوده شد. در پی این حادثه ناسا و وزارت دفاع آمریکا کنفرانس بین المللی را برگزار کردند تا راهکاری جدی و موثر برای جمع آوری این زباله ها ارائه کنند.

نکته جالب توجهی که در سال های اخیر و همزمان با افزایش سفرهای سرنشین دار فضایی به چشم خورده است، ردیابی زباله های فضایی بزرگ به عنوان یک مسوولیت کاری جدی است که به عقیده دانشمندان ممکن است خطرات جدی برای سلامت فضانوردان و همچنین سیستم های حساس ماهواره ها به دنبال داشته باشد.

هم اکنون در آژانس های فضایی کشورهای مختلف جهان تیم های مخصوصی متشکل از دانشمندان علوم فضایی تشکیل شده اند که وظیفه اصلی آنها ردیابی دقیق مسیر حرکتی زباله های بزرگ و چشمگیر است. به این ترتیب فضاپیماها و بخصوص فضاپیماهای سرنشین دار با ایجاد تغییراتی در مسیر حرکتی خود از خطر تصادف با این زباله ها دور می شوند.

در سال ۲۰۰۷ سازمان ملل پیشنهاد قابل تاملی در این زمینه مطرح کرد که براساس آن با تجهیز سیستم های حمل و نقل فضایی و حتی ماهواره ها به سیستم پیش رانش اضطراری و فعال سازی آنها در مواقع ضروری، احتمال وقوع حوادثی همچون حادثه ای که بر فراز سیبری روی داد به صفر می رسد.

سازمان ملل در پیشنهاد خود به این نکته نیز اشاره کرده بود که استفاده از این ابتکار عمل به مراتب مؤثرتر از هدف قرار دادن زباله های فضایی با استفاده از سیستم های موشکی است. این اقدامی است که سال گذشته چین آن را تجربه کرد.

به رغم چنین راهکارهایی باز هم به نظر می رسد هنوز ابزارهای لازم برای جلوگیری از وقوع این دسته از حوادث فضایی وجود ندارد.

به عقیده کارشناسان، سیستم های فضایی امروزی به گونه ای ساخته نمی شوند که بتوانند در مواقع ضروری و در مدت زمان بسیار کوتاهی بر سرعت حرکتی خود افزوده و از مسیر حرکت زباله های بزرگ فضایی دور شوند. گذشته از آن با توجه به نیازهای امروز، بسرعت بر شمار فضاپیماها افزوده می شود.

پیش بینی می شود در ۵۰ سال آینده، هر پنج سال یکبار تصادفی بین فضاپیماها روی دهد. البته تا آن زمان فاصله زیادی داریم و دانشمندان علوم فضایی این امیدواری را می دهند که نباید از هم اکنون چندان هم نگران بود، اما این خطری است که بتدریج بیشتر می شود و به هر حال باید آن را جدی گرفت.

در کنفرانس سال ۲۰۰۷ سازمان ملل پیشنهاد جالب توجه دیگری نیز مطرح شد و آن چیزی نبود جز استفاده از کابل هادی الکتریسیته و اتصال آن به ماهواره یا سایر سیستم های فضایی از کارافتاده و به دام انداختن آنها در میدان مغناطیسی زمین و در نهایت کشاندن آنها به داخل اتمسفر که در نهایت به از بین رفتن آنها در این منطقه منجر می شود.

ایده دیگری که به نظر می رسد قابلیت بررسی کردن داشته باشد طراحی نوعی سیستم جمع آوری زباله فضایی مشابه کامیون های مخصوص حمل و فشرده سازی زباله است.

تمام این روش ها عمدتا برای جمع آوری و نابودی زباله های فضایی با ابعاد بزرگ است اما درخصوص زباله های کوچک چه باید کرد؟ این دسته از زباله های فضایی گرچه ابعاد کوچک تری دارند اما آنها نیز می توانند خطرساز باشند. پیشنهاد راهبردی که برای نابودی این زباله ها مطرح می شود استفاده از لیزر در مدار زمین است.

به نظر می رسد مجموعه این راهکارها تا حد زیادی از نگرانی های موجود درخصوص سفر بی خطر سیستم های فضایی به مدارات مختلف زمین بکاهد، اما هرگاه نگاهی به آمار و ارقام مربوط به حجم زباله های فضایی اطراف زمین می اندازیم، موجی از نگرانی پدیدار می شود.

براساس این آمارها حدود ۱۱ هزار و ۵۰۰ تکه زباله فضایی با ابعاد بیشتر از ده سانتی متر در مدار پایین زمین شناور هستند.

بالغ بر ۱۰ هزار تکه دیگر نیز وجود دارند که یا ابعاد کوچک تری دارند یا در مدارات بالاتری هستند. تصاویری که زباله های فضایی شناور در اطراف زمین را نشان می دهد، دربرگیرنده ریزنقاط تیره رنگی است که با گذشت هر سال بر شمارشان افزوده می شود.

انسان در یک قرن اخیر لطمات زیادی به محیط زیست زمین وارد کرده است، اما در چند دهه گذشته نیز پا را از این فراتر گذاشته و فضای اطراف سیاره مادر را نیز دستخوش تغییرات زیادی کرده است، تغییراتی که تبعات منفی آن در دهه های آینده بیشتر به چشم خواهد آمد.

مترجم: مهدی پیرگزی

منبع: National Geographic