فضای اربعین حسینی (ع) را در اضلاع وقوع تاریخی، عبادی و بحث عدد، باید بررسی نمود که در این مجال به این مهم می پردازیم:

الف) وقوع تاریخی اربعین:

آنچه مشهور و مطرح است این که کاروان شاهدان کربلا در ۲۰ صفر همان سال ۶۱ به کربلا بازگشت و با ورود دوباره خود به این سرزمین پرچم پیروزی حق بر باطل را برای همیشه برافراشت. این مهم اگرچه از سوی برخی مورخین و محدثین مورد خدشه وارد شده است ولذا آنها بازگشت

آل الله را در اربعین سال بعد بیان فرموده اند ولی بنا به ادله ذیل ثابت است که بازگشت آل الله در همان ۲۰ صفر سال ۶۱ بوده است که در اینجا به دلایل آن اشاره می کنیم:

۱) بحث لفظ اربعین خود گویای مسئله چهلمین روز است زیرا اگر بازگشت شاهدان کربلا یکسال و چهل روز بعد بود شهرت اربعین (چهلم) یک امر مستبعد و دور از ذهن است و با کمی تأمل درخواهیم یافت که در صورت تحقق این مطلب دیگر این بازگشت معنای مؤثری نداشت.

۲) آنچه مهم و دارای پیام است و جنبه اعجاز و پیروزی دارد، بازگشت پس از چهل روز است والا بعد از یکسال و چهل روز دیگر بازگشت شاهدان کربلا معنا و مفهوم فتح و پیروزی نخواهد داشت.

۳) در طول تاریخ تا پایان قرن هفتم، هیچکدام از علمای شیعه در این که آل الله در ۲۰ صفر سال ۶۱، یعنی چهل روز بعد از عاشورا (اربعین) به کربلا بازگشتند تشکیک نکردند و حتی شبهه و اشکالی نداشتند و اول کسی که در این معنا اظهار تشکیک کرد آن هم نه با صراحت و وثاقت مورد اعتنا، مرحوم سیدبن طاوس در اقبال است و البته کلام ایشان با نقل معتبرش در لهوف سازگار نیست و در عصر ما هم مرحوم محدث نوری که کلام ایشان هم با اضطراب و تشویش است. (به کتاب تحقیق درباره اول اربعین سیدالشهدا، ص۲ اثر آیت الله شهید قاضی طباطبایی مراجعه شود).

۴) جناب ابوریحان بیرونی حکیم، ریاضیدان و... که از صاحبان نظر در علم تاریخ شناسی است، در کتاب الآثار الباقیه تصریح دارد که در روز ۲۰ صفر سر مبارک امام حسین (ع) را امام سجاد (ع) به همراه چهل نفر از اهل بیت ایشان پس از مراجعت از شام به کربلا آوردند و به بدن مطهر حضرت ملحق نمودند و مزار امام حسین (ع) را زیارت کردند (۱). با دقت در این نقل معتبر مشخص است که معنا ندارد سر امام(ع) را حضرت سجاد(ع) یک سال و چهل روز بعد به بدن ملحق فرماید و جناب ابوریحان مردی است که به علم هیأت و نجوم مسلط است و به راحتی توانسته است وقوع چنین مسئله ای را در اربعین همان سال ۶۱، یعنی درست چهل روز بعد از عاشورا ترسیم نماید و آن را اعلام فرماید و اگر بازگشت سر مطهر به بدن و زیارت چهل تن از آل الله در سال ۶۲ بود مرحوم ابوریحان به مانند دیگر مطالب این کتاب باید به آن اشاره می فرمود، در حالی که ایشان می فرماید: «در ۲۰ صفر...» و اشاره به سال ندارد و این مؤید دلایل گذشته بر وقوع این زیارت در همان سال ۶۱ یعنی چهل روز بعد از عاشورا می باشد.

۵) تمام محدثین و مورخین زیارت جابربن عبدالله انصاری را در اربعین اول ذکر کرده اند و هیچ مورخ و محدثی از زیارت جابر در یک سال و چهل روز بعد نقلی ندارد و همه مورخین بر ملاقات جابر با کاروان شاهدان و وارثان عاشورا در کربلا تصریح دارند.

۶) استبعاد عده معدود از جهت بعد مسافت و وقوع این رفت و آمد در ظرف زمان است که به تفکیک ذیل پاسخ می دهیم:

اولاً:

اگر قرار است مسئله ظرف زمان را ملاک کنیم بهتر است اول مسئله عاشورا را حل نماییم زیرا همه می دانیم بیشترین زمانی که خورشید در آسمان قرار گیرد ۱۴ ساعت و اندی است و دیگر اینکه همه می دانیم تمام مورخین نوشته اند جنگ عاشورا از طلوع آفتاب شروع شد و در غروب همان روز سر مطهر سالار شهیدان بر فراز نیزه شد و باز هم می دانیم کمترین یارانی که برای امام حسین(ع) نوشته اند ۷۲ نفر است حال بیان می کنیم: اگر این ۷۲ نفر با سخنرانی ها و رجزهاشان و... هر کدام نیم ساعت زمان صرف کرده باشند باید روز عاشورا حداقل ۳۶ ساعت به طول انجامیده باشد یعنی نزدیک ۲ ساعت در حالی که چنین نبوده؛ بنابراین جریان را باید از دید اعجاز نگاه کرد.

ثانیاً:

مسافت چنان دور هم نبوده که نتوان در عرض ۱۰ روز طی کرد به نمونه های ذیل توجه فرمایید:

قطب راوندی می نویسد: یحیی بن هرثمه گوید: همراه ۳۰۰ نفر برای انتقال

امام هادی(ع) به سامرا به مدینه رفتیم، امام هادی برای سفر خود و همراهان لباس هایی که مناسب فصل زمستان بود به خیاط امر کرد تهیه نماید و من در عجب شدم و در دل گفتم از مدینه تا عراق ۱۰ روز راه است ایشان این لباس ها را برای چه می خواهد... آنگاه که در بین راه باران و سرما ناگهانی رخ داد به علم امام ایمان آوردم و شیعه شدم.(۲) از این نقل به خوبی روشن می شود وقتی از مدینه تا عراق ۱۰ روز راه باشد خوب شام تا کربلا که خیلی نزدیک تر بوده!

نمونه مشهور دیگر اینکه هارون الرشید از صفوان بن مهران جمال شترانی را کرایه کرده بود تا در روز اول ذی الحجه از بغداد به سوی مکه برای اعمال حج حرکت کند و صفوان به دستور امام کاظم(ع) قرارداد را لغو کرد؛ دقت در این نقل روشن می کند که حاجیان باید حداکثر روز ۸ در مکه باشند، پس وقتی هارون می خواسته روز اول ذی الحجه از بغداد حرکت کند نشان می دهد این همه مسافت را می شده که در عرض ۸ روز طی کرد حال فاصله شام تا کربلا بیشتر است یا بغداد تا مکه!

نمونه دیگر: از مسلمات تاریخ است که معاویه ملعون در ۱۵ ماه رجب به درک واصل شد و

امام حسین (ع) ۲۷ رجب همان سال برای اعتراض و عدم بیعت و اصلاح امت پیامبر(ص) شبانه از مدینه خارج شد! با دقت معلوم می شود از تاریخ هلاکت معاویه تا خروج امام ۱۲ روز می گذرد و این نشان می دهد خبر هلاکت معاویه از شام ظرف مدت کمتر از ۱۲ روز به مدینه رسیده و یقیناً این خبر مهم که در پی آن لزوم بیعت گرفتن از امام حسین برای یزید ملعون بوده حتماً از طریق پیکی موثق صورت گرفته؛ در نتیجه پیک این مسافت طولانی را در عرض کمتر از ۱۲ روز طی کرده است حال مسافت شام تا کربلا بیشتر است یا شام تا مدینه؟!

ب) بحث عدد

اعداد از اعتباریات هستند، یعنی برای نظم به امور به آن وجود داده شده و الا وجود حقیقی ندارند؛ لذا مثلاً ما یک را نمی توانیم در خارج و حتی در ذهن هم لحاظ کنیم مگر در کنار معدود آن پس وقتی چیزی وجود ندارد قداست و نحوست ندارد. به همین جهت برای همه اعداد هم می توان معدود مقدس یافت هم معدود نحس. فلذا اگر خود عدد چهل محترم بود پس باید تعداد تکبیرات تسبیحات حضرت زهرا هم چهل می شد نه ۳۴ مرتبه، بدین دلیل ما باید به این معنا توجه کنیم که برخی کم دقت ها نیایند و ما را معطل در اعداد ۷ و ۴۰ و ۱۳ کنند بلکه آنچه مهم است حقیقت هایی است که در ظرف این اعداد واقع شده اند بدین معنا که عدد ۳۴ مهم نیست، مهم واقعیتی است که خالق عالم در ۳۴ بار گفتن اللـه اکبر قرار داده و ما از آن بی خبریم ولی با اتکا بر حکمت الهی آن را عمل می کنیم پس در جریان اربعین حسینی ذهن را معطل عدد بازی نکنیم بلکه به پیام اربعین تفکر نماییم که البته این پیام در سطر سطر زیارت اربعین سالار شهیدان نهفته است.

ج) ضلع عبادی

امام عسکری (ع) فرمودند: نشانه شیعه راستین ۵ چیز است: اول گفتن بسم اللـه الرحمن الرحیم با صدای رسا؛ دوم روزی ۵۱ رکعت نماز (واجب و نافله) سوم انگشتر در دست راست کردن (نه در دست چپ، لذا این که جوانان نشان ازدواج را در دست چپ می کنند خلاف سفارش امام عسکری است و در روایت دیگر داریم مخالفان ائمه انگشتر در دست چپ می کردند)، چهارم پیشانی را در سجده بر خاک گذاردن و پنجم زیارت اربعین سیدالشهدا (ع) بنابراین در این روز عظیم همه ما خود را موفق به زیارت حضرت اباعبداللـه (ع) نماییم تا از فیوضات این روز عظیم محفوظ و بهره مند شویم.

السلام علی الحسین المظلوم الشهید، السلام علی اسیر الکربات و قتیل الغبرات الفائز بکرامتک عشت سعیدا و مضیت حمیدا و مت فقیدا مظلوما شهیدا!

۱- الآثار الباقیه، ص۳۹۲.

۲. خرائج، ص۲۰۹ و کشف الغمه، ص۲۵۵